UtshovChapter 68
68.1
वैशंपायन उवाच
प्रतिज्ञाय तु दुःषन्ते प्रतियाते शकुन्तला
गर्भं सुषाव वामोरुः कुमारममितौजसम्
Vaishampayana uvacha
Pratigyaya tu duhshante pratiyate shakuntala
Garbham sushava vamoruh kumaramamitaujasam
68.2
त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु दिप्तानलसमद्युतिम्
रूपौदार्यगुणोपेतं दौःषन्तिं जनमेजय
Trishu varsheshu purneshu diptanalasamadyutim
Rupaudaryagunopetam dauhshantim janamejaya
68.3
जातकर्मादिसंस्कारं कण्वः पुण्यकृतां वरः
तस्याथ कारयामास वर्धमानस्य धीमतः
Jatakarmadisanskaram kanvah punyakritam varah
Tasyatha karayamasa vardhamanasya dhimatah
68.4
दन्तैः शुक्लैः शिखरिभिः सिंहसंहननो युवा
चक्राङ्कितकरः श्रीमान्महामूर्धा महाबलः
कुमारो देवगर्भाभः स तत्राशु व्यवर्धत
Dantaih shuklaih shikharibhih sinhasanhanano yuva
Chakrankitakarah shrimanmahamurdha mahabalah
Kumaro devagarbhabhah sa tatrashu vyavardhata
68.5
षड्वर्ष एव बालः स कण्वाश्रमपदं प्रति
व्याघ्रान्सिंहान्वराहांश्च गजांश्च महिषांस्तथा
Shadvarsha eva balah sa kanvashramapadam prati
Vyaghransinhanvarahanshcha gajanshcha mahishanstatha
68.6
बद्ध्वा वृक्षेषु बलवानाश्रमस्य समन्ततः
आरोहन्दमयंश्चैव क्रीडंश्च परिधावति
Baddhva vriksheshu balavanashramasya samantatah
Arohandamayanshchaiva kridanshcha paridhavati
68.7
ततोऽस्य नाम चक्रुस्ते कण्वाश्रमनिवासिनः
अस्त्वयं सर्वदमनः सर्वं हि दमयत्ययम्
Tatosya nama chakruste kanvashramanivasinah
Astvayam sarvadamanah sarvam hi damayatyayam
68.8
स सर्वदमनो नाम कुमारः समपद्यत
विक्रमेणौजसा चैव बलेन च समन्वितः
Sa sarvadamano nama kumarah samapadyata
Vikramenaujasa chaiva balena cha samanvitah
68.9
तं कुमारमृषिर्दृष्ट्वा कर्म चास्यातिमानुषम्
समयो यौवराज्यायेत्यब्रवीच्च शकुन्तलाम्
Tam kumaramrishirdrishtva karma chasyatimanusham
Samayo yauvarajyayetyabravichcha shakuntalam
68.10
तस्य तद्बलमाज्ञाय कण्वः शिष्यानुवाच ह
शकुन्तलामिमां शीघ्रं सहपुत्रामितोऽऽश्रमात्
भर्त्रे प्रापयताद्यैव सर्वलक्षणपूजिताम्
Tasya tadbalamagyaya kanvah shishyanuvacha ha
Shakuntalamimam shighram sahaputramitoshramat
Bhartre prapayatadyaiva sarvalakshanapujitam
68.11
नारीणां चिरवासो हि बान्धवेषु न रोचते
कीर्तिचारित्रधर्मघ्नस्तस्मान्नयत माचिरम्
Narinam chiravaso hi bandhaveshu na rochate
Kirticharitradharmaghnastasmannayata machiram
68.12
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे प्रातिष्ठन्तामितौजसः
शकुन्तलां पुरस्कृत्य सपुत्रां गजसाह्वयम्
Tathetyuktva tu te sarve pratishthantamitaujasah
Shakuntalam puraskritya saputram gajasahvayam
68.13
गृहीत्वामरगर्भाभं पुत्रं कमललोचनम्
आजगाम ततः शुभ्रा दुःषन्तविदिताद्वनात्
Grihitvamaragarbhabham putram kamalalochanam
Ajagama tatah shubhra duhshantaviditadvanat
68.14
अभिसृत्य च राजानं विदिता सा प्रवेशिता
सह तेनैव पुत्रेण तरुणादित्यवर्चसा
Abhisritya cha rajanam vidita sa praveshita
Saha tenaiva putrena tarunadityavarchasa
68.15
पूजयित्वा यथान्यायमब्रवीत्तं शकुन्तला
अयं पुत्रस्त्वया राजन्यौवराज्येऽभिषिच्यताम्
Pujayitva yathanyayamabravittam shakuntala
Ayam putrastvaya rajanyauvarajyebhishichyatam
68.16
त्वया ह्ययं सुतो राजन्मय्युत्पन्नः सुरोपमः
यथासमयमेतस्मिन्वर्तस्व पुरुषोत्तम
Tvaya hyayam suto rajanmayyutpannah suropamah
Yathasamayametasminvartasva purushottama
68.17
यथा समागमे पूर्वं कृतः स समयस्त्वया
तं स्मरस्व महाभाग कण्वाश्रमपदं प्रति
Yatha samagame purvam kritah sa samayastvaya
Tam smarasva mahabhaga kanvashramapadam prati
68.18
सोऽथ श्रुत्वैव तद्वाक्यं तस्या राजा स्मरन्नपि
अब्रवीन्न स्मरामीति कस्य त्वं दुष्टतापसि
Sotha shrutvaiva tadvakyam tasya raja smarannapi
Abravinna smaramiti kasya tvam dushtatapasi
68.19
धर्मकामार्थसंबन्धं न स्मरामि त्वया सह
गच्छ वा तिष्ठ वा कामं यद्वापीच्छसि तत्कुरु
Dharmakamarthasambandham na smarami tvaya saha
Gachchha va tishtha va kamam yadvapichchhasi tatkuru
68.20
सैवमुक्ता वरारोहा व्रीडितेव मनस्विनी
विसंज्ञेव च दुःखेन तस्थौ स्थाणुरिवाचला
Saivamukta vararoha vriditeva manasvini
Visangyeva cha duhkhena tasthau sthanurivachala
68.21
संरम्भामर्षताम्राक्षी स्फुरमाणोष्ठसंपुटा
कटाक्षैर्निर्दहन्तीव तिर्यग्राजानमैक्षत
Sanrambhamarshatamrakshi sphuramanoshthasamputa
Katakshairnirdahantiva tiryagrajanamaikshata
68.22
आकारं गूहमाना च मन्युनाभिसमीरिता
तपसा संभृतं तेजो धारयामास वै तदा
Akaram guhamana cha manyunabhisamirita
Tapasa sambhritam tejo dharayamasa vai tada
68.23
सा मुहूर्तमिव ध्यात्वा दुःखामर्षसमन्विता
भर्तारमभिसंप्रेक्ष्य क्रुद्धा वचनमब्रवीत्
Sa muhurtamiva dhyatva duhkhamarshasamanvita
Bhartaramabhisamprekshya kruddha vachanamabravit
68.24
जानन्नपि महाराज कस्मादेवं प्रभाषसे
न जानामीति निःसङ्गं यथान्यः प्राकृतस्तथा
Janannapi maharaja kasmadevam prabhashase
Na janamiti nihsangam yathanyah prakritastatha
68.25
अत्र ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च
कल्याण बत साक्षी त्वं मात्मानमवमन्यथाः
Atra te hridayam veda satyasyaivanritasya cha
Kalyana bata sakshi tvam matmanamavamanyathah
68.26
योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते
किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा
Yonyatha santamatmanamanyatha pratipadyate
Kim tena na kritam papam chorenatmapaharina
68.27
एकोऽहमस्मीति च मन्यसे त्वं; न हृच्छयं वेत्सि मुनिं पुराणम्
यो वेदिता कर्मणः पापकस्य; तस्यान्तिके त्वं वृजिनं करोषि
Ekohamasmiti cha manyase tvam; na hrichchhayam vetsi munim puranam
Yo vedita karmanah papakasya; tasyantike tvam vrijinam karoshi
68.28
मन्यते पापकं कृत्वा न कश्चिद्वेत्ति मामिति
विदन्ति चैनं देवाश्च स्वश्चैवान्तरपूरुषः
Manyate papakam kritva na kashchidvetti mamiti
Vidanti chainam devashcha svashchaivantarapurushah
68.29
आदित्यचन्द्रावनिलानलौ च; द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च
अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये; धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम्
Adityachandravanilanalau cha; dyaurbhumirapo hridayam yamashcha
Ahashcha ratrishcha ubhe cha sandhye; dharmashcha janati narasya vrittam
68.30
यमो वैवस्वतस्तस्य निर्यातयति दुष्कृतम्
हृदि स्थितः कर्मसाक्षी क्षेत्रज्ञो यस्य तुष्यति
Yamo vaivasvatastasya niryatayati dushkritam
Hridi sthitah karmasakshi kshetragyo yasya tushyati
68.31
न तु तुष्यति यस्यैष पुरुषस्य दुरात्मनः
तं यमः पापकर्माणं निर्यातयति दुष्कृतम्
Na tu tushyati yasyaisha purushasya duratmanah
Tam yamah papakarmanam niryatayati dushkritam
68.32
अवमन्यात्मनात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते
देवा न तस्य श्रेयांसो यस्यात्मापि न कारणम्
Avamanyatmanatmanamanyatha pratipadyate
Deva na tasya shreyanso yasyatmapi na karanam
68.33
स्वयं प्राप्तेति मामेवं मावमंस्थाः पतिव्रताम्
अर्घ्यार्हां नार्चयसि मां स्वयं भार्यामुपस्थिताम्
Svayam prapteti mamevam mavamansthah pativratam
Arghyarham narchayasi mam svayam bharyamupasthitam
68.34
किमर्थं मां प्राकृतवदुपप्रेक्षसि संसदि
न खल्वहमिदं शून्ये रौमि किं न शृणोषि मे
Kimartham mam prakritavadupaprekshasi sansadi
Na khalvahamidam shunye raumi kim na shrinoshi me
68.35
यदि मे याचमानाया वचनं न करिष्यसि
दुःषन्त शतधा मूर्धा ततस्तेऽद्य फलिष्यति
Yadi me yachamanaya vachanam na karishyasi
Duhshanta shatadha murdha tatastedya phalishyati
68.36
भार्यां पतिः संप्रविश्य स यस्माज्जायते पुनः
जायाया इति जायात्वं पुराणाः कवयो विदुः
Bharyam patih sampravishya sa yasmajjayate punah
Jayaya iti jayatvam puranah kavayo viduh
68.37
यदागमवतः पुंसस्तदपत्यं प्रजायते
तत्तारयति संतत्या पूर्वप्रेतान्पितामहान्
Yadagamavatah punsastadapatyam prajayate
Tattarayati santatya purvapretanpitamahan
68.38
पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः
तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा
Punnamno narakadyasmatpitaram trayate sutah
Tasmatputra iti proktah svayameva svayambhuva
68.39
सा भार्या या गृहे दक्षा सा भार्या या प्रजावती
सा भार्या या पतिप्राणा सा भार्या या पतिव्रता
Sa bharya ya grihe daksha sa bharya ya prajavati
Sa bharya ya patiprana sa bharya ya pativrata
68.40
अर्धं भार्या मनुष्यस्य भार्या श्रेष्ठतमः सखा
भार्या मूलं त्रिवर्गस्य भार्या मित्रं मरिष्यतः
Ardham bharya manushyasya bharya shreshthatamah sakha
Bharya mulam trivargasya bharya mitram marishyatah
68.41
भार्यावन्तः क्रियावन्तः सभार्या गृहमेधिनः
भार्यावन्तः प्रमोदन्ते भार्यावन्तः श्रियान्विताः
Bharyavantah kriyavantah sabharya grihamedhinah
Bharyavantah pramodante bharyavantah shriyanvitah
68.42
सखायः प्रविविक्तेषु भवन्त्येताः प्रियंवदाः
पितरो धर्मकार्येषु भवन्त्यार्तस्य मातरः
Sakhayah pravivikteshu bhavantyetah priyanvadah
Pitaro dharmakaryeshu bhavantyartasya matarah
68.43
कान्तारेष्वपि विश्रामो नरस्याध्वनिकस्य वै
यः सदारः स विश्वास्यस्तस्माद्दाराः परा गतिः
Kantareshvapi vishramo narasyadhvanikasya vai
Yah sadarah sa vishvasyastasmaddarah para gatih
68.44
संसरन्तमपि प्रेतं विषमेष्वेकपातिनम्
भार्यैवान्वेति भर्तारं सततं या पतिव्रता
Sansarantamapi pretam vishameshvekapatinam
Bharyaivanveti bhartaram satatam ya pativrata
68.45
प्रथमं संस्थिता भार्या पतिं प्रेत्य प्रतीक्षते
पूर्वं मृतं च भर्तारं पश्चात्साध्व्यनुगच्छति
Prathamam sansthita bharya patim pretya pratikshate
Purvam mritam cha bhartaram pashchatsadhvyanugachchhati
68.46
एतस्मात्कारणाद्राजन्पाणिग्रहणमिष्यते
यदाप्नोति पतिर्भार्यामिह लोके परत्र च
Etasmatkaranadrajanpanigrahanamishyate
Yadapnoti patirbharyamiha loke paratra cha
68.47
आत्मात्मनैव जनितः पुत्र इत्युच्यते बुधैः
तस्माद्भार्यां नरः पश्येन्मातृवत्पुत्रमातरम्
Atmatmanaiva janitah putra ityuchyate budhaih
Tasmadbharyam narah pashyenmatrivatputramataram
68.48
भार्यायां जनितं पुत्रमादर्शे स्वमिवाननम्
ह्लादते जनिता प्रेष्क्य स्वर्गं प्राप्येव पुण्यकृत्
Bharyayam janitam putramadarshe svamivananam
Hladate janita preshkya svargam prapyeva punyakrit
68.49
दह्यमाना मनोदुःखैर्व्याधिभिश्चातुरा नराः
ह्लादन्ते स्वेषु दारेषु घर्मार्ताः सलिलेष्विव
Dahyamana manoduhkhairvyadhibhishchatura narah
Hladante sveshu dareshu gharmartah salileshviva
68.50
सुसंरब्धोऽपि रामाणां न ब्रूयादप्रियं बुधः
रतिं प्रीतिं च धर्मं च तास्वायत्तमवेक्ष्य च
Susanrabdhopi ramanam na bruyadapriyam budhah
Ratim pritim cha dharmam cha tasvayattamavekshya cha
68.51
आत्मनो जन्मनः क्षेत्रं पुण्यं रामाः सनातनम्
ऋषीणामपि का शक्तिः स्रष्टुं रामामृते प्रजाः
Atmano janmanah kshetram punyam ramah sanatanam
Rishinamapi ka shaktih srashtum ramamrite prajah
68.52
परिपत्य यदा सूनुर्धरणीरेणुगुण्ठितः
पितुराश्लिष्यतेऽङ्गानि किमिवास्त्यधिकं ततः
Paripatya yada sunurdharanirenugunthitah
Piturashlishyatengani kimivastyadhikam tatah
68.53
स त्वं स्वयमनुप्राप्तं साभिलाषमिमं सुतम्
प्रेक्षमाणं च काक्षेण किमर्थमवमन्यसे
Sa tvam svayamanupraptam sabhilashamimam sutam
Prekshamanam cha kakshena kimarthamavamanyase
68.54
अण्डानि बिभ्रति स्वानि न भिन्दन्ति पिपीलिकाः
न भरेथाः कथं नु त्वं धर्मज्ञः सन्स्वमात्मजम्
Andani bibhrati svani na bhindanti pipilikah
Na bharethah katham nu tvam dharmagyah sansvamatmajam
68.55
न वाससां न रामाणां नापां स्पर्शस्तथा सुखः
शिशोरालिङ्ग्यमानस्य स्पर्शः सूनोर्यथा सुखः
Na vasasam na ramanam napam sparshastatha sukhah
Shishoralingyamanasya sparshah sunoryatha sukhah
68.56
ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम्
गुरुर्गरीयसां श्रेष्ठः पुत्रः स्पर्शवतां वरः
Brahmano dvipadam shreshtho gaurvarishtha chatushpadam
Gururgariyasam shreshthah putrah sparshavatam varah
68.57
स्पृशतु त्वां समाश्लिष्य पुत्रोऽयं प्रियदर्शनः
पुत्रस्पर्शात्सुखतरः स्पर्शो लोके न विद्यते
Sprishatu tvam samashlishya putroyam priyadarshanah
Putrasparshatsukhatarah sparsho loke na vidyate
68.58
त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु प्रजाताहमरिंदम
इमं कुमारं राजेन्द्र तव शोकप्रणाशनम्
Trishu varsheshu purneshu prajatahamarindama
Imam kumaram rajendra tava shokapranashanam
68.59
आहर्ता वाजिमेधस्य शतसंख्यस्य पौरव
इति वागन्तरिक्षे मां सूतकेऽभ्यवदत्पुरा
Aharta vajimedhasya shatasankhyasya paurava
Iti vagantarikshe mam sutakebhyavadatpura
68.60
ननु नामाङ्कमारोप्य स्नेहाद्ग्रामान्तरं गताः
मूर्ध्नि पुत्रानुपाघ्राय प्रतिनन्दन्ति मानवाः
Nanu namankamaropya snehadgramantaram gatah
Murdhni putranupaghraya pratinandanti manavah
68.61
वेदेष्वपि वदन्तीमं मन्त्रवादं द्विजातयः
जातकर्मणि पुत्राणां तवापि विदितं तथा
Vedeshvapi vadantimam mantravadam dvijatayah
Jatakarmani putranam tavapi viditam tatha
68.62
अङ्गादङ्गात्संभवसि हृदयादभिजायसे
आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम्
Angadangatsambhavasi hridayadabhijayase
Atma vai putranamasi sa jiva sharadah shatam
68.63
पोषो हि त्वदधीनो मे संतानमपि चाक्षयम्
तस्मात्त्वं जीव मे वत्स सुसुखी शरदां शतम्
Posho hi tvadadhino me santanamapi chakshayam
Tasmattvam jiva me vatsa susukhi sharadam shatam
68.64
त्वदङ्गेभ्यः प्रसूतोऽयं पुरुषात्पुरुषोऽपरः
सरसीवामलेऽऽत्मानं द्वितीयं पश्य मे सुतम्
Tvadangebhyah prasutoyam purushatpurushoparah
Sarasivamaletmanam dvitiyam pashya me sutam
68.65
यथा ह्याहवनीयोऽग्निर्गार्हपत्यात्प्रणीयते
तथा त्वत्तः प्रसूतोऽयं त्वमेकः सन्द्विधा कृतः
Yatha hyahavaniyognirgarhapatyatpraniyate
Tatha tvattah prasutoyam tvamekah sandvidha kritah
68.66
मृगापकृष्टेन हि ते मृगयां परिधावता
अहमासादिता राजन्कुमारी पितुराश्रमे
Mrigapakrishtena hi te mrigayam paridhavata
Ahamasadita rajankumari piturashrame
68.67
उर्वशी पूर्वचित्तिश्च सहजन्या च मेनका
विश्वाची च घृताची च षडेवाप्सरसां वराः
Urvashi purvachittishcha sahajanya cha menaka
Vishvachi cha ghritachi cha shadevapsarasam varah
68.68
तासां मां मेनका नाम ब्रह्मयोनिर्वराप्सराः
दिवः संप्राप्य जगतीं विश्वामित्रादजीजनत्
Tasam mam menaka nama brahmayonirvarapsarah
Divah samprapya jagatim vishvamitradajijanat
68.69
सा मां हिमवतः पृष्ठे सुषुवे मेनकाप्सराः
अवकीर्य च मां याता परात्मजमिवासती
Sa mam himavatah prishthe sushuve menakapsarah
Avakirya cha mam yata paratmajamivasati
68.70
किं नु कर्माशुभं पूर्वं कृतवत्यस्मि जन्मनि
यदहं बान्धवैस्त्यक्ता बाल्ये संप्रति च त्वया
Kim nu karmashubham purvam kritavatyasmi janmani
Yadaham bandhavaistyakta balye samprati cha tvaya
68.71
कामं त्वया परित्यक्ता गमिष्याम्यहमाश्रमम्
इमं तु बालं संत्यक्तुं नार्हस्यात्मजमात्मना
Kamam tvaya parityakta gamishyamyahamashramam
Imam tu balam santyaktum narhasyatmajamatmana
68.72
दुःषन्त उवाच
न पुत्रमभिजानामि त्वयि जातं शकुन्तले
असत्यवचना नार्यः कस्ते श्रद्धास्यते वचः
Duhshanta uvacha
Na putramabhijanami tvayi jatam shakuntale
Asatyavachana naryah kaste shraddhasyate vachah
68.73
मेनका निरनुक्रोशा बन्धकी जननी तव
यया हिमवतः पृष्ठे निर्माल्येव प्रवेरिता
Menaka niranukrosha bandhaki janani tava
Yaya himavatah prishthe nirmalyeva praverita
68.74
स चापि निरनुक्रोशः क्षत्रयोनिः पिता तव
विश्वामित्रो ब्राह्मणत्वे लुब्धः कामपरायणः
Sa chapi niranukroshah kshatrayonih pita tava
Vishvamitro brahmanatve lubdhah kamaparayanah
68.75
मेनकाप्सरसां श्रेष्ठा महर्षीणां च ते पिता
तयोरपत्यं कस्मात्त्वं पुंश्चलीवाभिधास्यसि
Menakapsarasam shreshtha maharshinam cha te pita
Tayorapatyam kasmattvam punshchalivabhidhasyasi
68.76
अश्रद्धेयमिदं वाक्यं कथयन्ती न लज्जसे
विशेषतो मत्सकाशे दुष्टतापसि गम्यताम्
Ashraddheyamidam vakyam kathayanti na lajjase
Visheshato matsakashe dushtatapasi gamyatam
68.77
क्व महर्षिः सदैवोग्रः साप्सरा क्व च मेनका
क्व च त्वमेवं कृपणा तापसीवेषधारिणी
Kva maharshih sadaivograh sapsara kva cha menaka
Kva cha tvamevam kripana tapasiveshadharini
68.78
अतिकायश्च पुत्रस्ते बालोऽपि बलवानयम्
कथमल्पेन कालेन शालस्कन्ध इवोद्गतः
Atikayashcha putraste balopi balavanayam
Kathamalpena kalena shalaskandha ivodgatah
68.79
सुनिकृष्टा च योनिस्ते पुंश्चली प्रतिभासि मे
यदृच्छया कामरागाज्जाता मेनकया ह्यसि
Sunikrishta cha yoniste punshchali pratibhasi me
Yadrichchhaya kamaragajjata menakaya hyasi
68.80
सर्वमेतत्परोक्षं मे यत्त्वं वदसि तापसि
नाहं त्वामभिजानामि यथेष्टं गम्यतां त्वया
Sarvametatparoksham me yattvam vadasi tapasi
Naham tvamabhijanami yatheshtam gamyatam tvaya