UtshovChapter 58
58.1
जनमेजय उवाच
य एते कीर्तिता ब्रह्मन्ये चान्ये नानुकीर्तिताः
सम्यक्ताञ्श्रोतुमिच्छामि राज्ञश्चान्यान्सुवर्चसः
Janamejaya uvacha
Ya ete kirtita brahmanye chanye nanukirtitah
Samyaktanshrotumichchhami ragyashchanyansuvarchasah
58.2
यदर्थमिह संभूता देवकल्पा महारथाः
भुवि तन्मे महाभाग सम्यगाख्यातुमर्हसि
Yadarthamiha sambhuta devakalpa maharathah
Bhuvi tanme mahabhaga samyagakhyatumarhasi
58.3
वैशंपायन उवाच
रहस्यं खल्विदं राजन्देवानामिति नः श्रुतम्
तत्तु ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयंभुवे
Vaishampayana uvacha
Rahasyam khalvidam rajandevanamiti nah shrutam
Tattu te kathayishyami namaskritva svayambhuve
58.4
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां पुरा
जामदग्न्यस्तपस्तेपे महेन्द्रे पर्वतोत्तमे
Trihsaptakritvah prithivim kritva nihkshatriyam pura
Jamadagnyastapastepe mahendre parvatottame
58.5
तदा निःक्षत्रिये लोके भार्गवेण कृते सति
ब्राह्मणान्क्षत्रिया राजन्गर्भार्थिन्योऽभिचक्रमुः
Tada nihkshatriye loke bhargavena krite sati
Brahmanankshatriya rajangarbharthinyobhichakramuh
58.6
ताभिः सह समापेतुर्ब्राह्मणाः संशितव्रताः
ऋतावृतौ नरव्याघ्र न कामान्नानृतौ तथा
Tabhih saha samapeturbrahmanah sanshitavratah
Ritavritau naravyaghra na kamannanritau tatha
58.7
तेभ्यस्तु लेभिरे गर्भान्क्षत्रियास्ताः सहस्रशः
ततः सुषुविरे राजन्क्षत्रियान्वीर्यसंमतान्
कुमारांश्च कुमारीश्च पुनः क्षत्राभिवृद्धये
Tebhyastu lebhire garbhankshatriyastah sahasrashah
Tatah sushuvire rajankshatriyanviryasammatan
Kumaranshcha kumarishcha punah kshatrabhivriddhaye
58.8
एवं तद्ब्राह्मणैः क्षत्रं क्षत्रियासु तपस्विभिः
जातमृध्यत धर्मेण सुदीर्घेणायुषान्वितम्
चत्वारोऽपि तदा वर्णा बभूवुर्ब्राह्मणोत्तराः
Evam tadbrahmanaih kshatram kshatriyasu tapasvibhih
Jatamridhyata dharmena sudirghenayushanvitam
Chatvaropi tada varna babhuvurbrahmanottarah
58.9
अभ्यगच्छन्नृतौ नारीं न कामान्नानृतौ तथा
तथैवान्यानि भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि
ऋतौ दारांश्च गच्छन्ति तदा स्म भरतर्षभ
Abhyagachchhannritau narim na kamannanritau tatha
Tathaivanyani bhutani tiryagyonigatanyapi
Ritau daranshcha gachchhanti tada sma bharatarshabha
58.10
ततोऽवर्धन्त धर्मेण सहस्रशतजीविनः
ताः प्रजाः पृथिवीपाल धर्मव्रतपरायणाः
आधिभिर्व्याधिभिश्चैव विमुक्ताः सर्वशो नराः
Tatovardhanta dharmena sahasrashatajivinah
Tah prajah prithivipala dharmavrataparayanah
Adhibhirvyadhibhishchaiva vimuktah sarvasho narah
58.11
अथेमां सागरापाङ्गां गां गजेन्द्रगताखिलाम्
अध्यतिष्ठत्पुनः क्षत्रं सशैलवनकाननाम्
Athemam sagarapangam gam gajendragatakhilam
Adhyatishthatpunah kshatram sashailavanakananam
58.12
प्रशासति पुनः क्षत्रे धर्मेणेमां वसुंधराम्
ब्राह्मणाद्यास्तदा वर्णा लेभिरे मुदमुत्तमाम्
Prashasati punah kshatre dharmenemam vasundharam
Brahmanadyastada varna lebhire mudamuttamam
58.13
कामक्रोधोद्भवान्दोषान्निरस्य च नराधिपाः
दण्डं दण्ड्येषु धर्मेण प्रणयन्तोऽन्वपालयन्
Kamakrodhodbhavandoshannirasya cha naradhipah
Dandam dandyeshu dharmena pranayantonvapalayan
58.14
तथा धर्मपरे क्षत्रे सहस्राक्षः शतक्रतुः
स्वादु देशे च काले च ववर्षाप्याययन्प्रजाः
Tatha dharmapare kshatre sahasrakshah shatakratuh
Svadu deshe cha kale cha vavarshapyayayanprajah
58.15
न बाल एव म्रियते तदा कश्चिन्नराधिप
न च स्त्रियं प्रजानाति कश्चिदप्राप्तयौवनः
Na bala eva mriyate tada kashchinnaradhipa
Na cha striyam prajanati kashchidapraptayauvanah
58.16
एवमायुष्मतीभिस्तु प्रजाभिर्भरतर्षभ
इयं सागरपर्यन्ता समापूर्यत मेदिनी
Evamayushmatibhistu prajabhirbharatarshabha
Iyam sagaraparyanta samapuryata medini
58.17
ईजिरे च महायज्ञैः क्षत्रिया बहुदक्षिणैः
साङ्गोपनिषदान्वेदान्विप्राश्चाधीयते तदा
Ijire cha mahayagyaih kshatriya bahudakshinaih
Sangopanishadanvedanviprashchadhiyate tada
58.18
न च विक्रीणते ब्रह्म ब्राह्मणाः स्म तदा नृप
न च शूद्रसमाभ्याशे वेदानुच्चारयन्त्युत
Na cha vikrinate brahma brahmanah sma tada nripa
Na cha shudrasamabhyashe vedanuchcharayantyuta
58.19
कारयन्तः कृषिं गोभिस्तथा वैश्याः क्षिताविह
न गामयुञ्जन्त धुरि कृशाङ्गाश्चाप्यजीवयन्
Karayantah krishim gobhistatha vaishyah kshitaviha
Na gamayunjanta dhuri krishangashchapyajivayan
58.20
फेनपांश्च तथा वत्सान्न दुहन्ति स्म मानवाः
न कूटमानैर्वणिजः पण्यं विक्रीणते तदा
Phenapanshcha tatha vatsanna duhanti sma manavah
Na kutamanairvanijah panyam vikrinate tada
58.21
कर्माणि च नरव्याघ्र धर्मोपेतानि मानवाः
धर्ममेवानुपश्यन्तश्चक्रुर्धर्मपरायणाः
Karmani cha naravyaghra dharmopetani manavah
Dharmamevanupashyantashchakrurdharmaparayanah
58.22
स्वकर्मनिरताश्चासन्सर्वे वर्णा नराधिप
एवं तदा नरव्याघ्र धर्मो न ह्रसते क्वचित्
Svakarmaniratashchasansarve varna naradhipa
Evam tada naravyaghra dharmo na hrasate kvachit
58.23
काले गावः प्रसूयन्ते नार्यश्च भरतर्षभ
फलन्त्यृतुषु वृक्षाश्च पुष्पाणि च फलानि च
Kale gavah prasuyante naryashcha bharatarshabha
Phalantyritushu vrikshashcha pushpani cha phalani cha
58.24
एवं कृतयुगे सम्यग्वर्तमाने तदा नृप
आपूर्यत मही कृत्स्ना प्राणिभिर्बहुभिर्भृशम्
Evam kritayuge samyagvartamane tada nripa
Apuryata mahi kritsna pranibhirbahubhirbhrisham
58.25
ततः समुदिते लोके मानुषे भरतर्षभ
असुरा जज्ञिरे क्षेत्रे राज्ञां मनुजपुंगव
Tatah samudite loke manushe bharatarshabha
Asura jagyire kshetre ragyam manujapungava
58.26
आदित्यैर्हि तदा दैत्या बहुशो निर्जिता युधि
ऐश्वर्याद्भ्रंशिताश्चापि संबभूवुः क्षिताविह
Adityairhi tada daitya bahusho nirjita yudhi
Aishvaryadbhranshitashchapi sambabhuvuh kshitaviha
58.27
इह देवत्वमिच्छन्तो मानुषेषु मनस्विनः
जज्ञिरे भुवि भूतेषु तेषु तेष्वसुरा विभो
Iha devatvamichchhanto manusheshu manasvinah
Jagyire bhuvi bhuteshu teshu teshvasura vibho
58.28
गोष्वश्वेषु च राजेन्द्र खरोष्ट्रमहिषेषु च
क्रव्यादेषु च भूतेषु गजेषु च मृगेषु च
Goshvashveshu cha rajendra kharoshtramahisheshu cha
Kravyadeshu cha bhuteshu gajeshu cha mrigeshu cha
58.29
जातैरिह महीपाल जायमानैश्च तैर्मही
न शशाकात्मनात्मानमियं धारयितुं धरा
Jatairiha mahipala jayamanaishcha tairmahi
Na shashakatmanatmanamiyam dharayitum dhara
58.30
अथ जाता महीपालाः केचिद्बलसमन्विताः
दितेः पुत्रा दनोश्चैव तस्माल्लोकादिह च्युताः
Atha jata mahipalah kechidbalasamanvitah
Diteh putra danoshchaiva tasmallokadiha chyutah
58.31
वीर्यवन्तोऽवलिप्तास्ते नानारूपधरा महीम्
इमां सागरपर्यन्तां परीयुररिमर्दनाः
Viryavantovaliptaste nanarupadhara mahim
Imam sagaraparyantam pariyurarimardanah
58.32
ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्याञ्शूद्रांश्चैवाप्यपीडयन्
अन्यानि चैव भूतानि पीडयामासुरोजसा
Brahmanankshatriyanvaishyanshudranshchaivapyapidayan
Anyani chaiva bhutani pidayamasurojasa
58.33
त्रासयन्तो विनिघ्नन्तस्तांस्तान्भूतगणांश्च ते
विचेरुः सर्वतो राजन्महीं शतसहस्रशः
Trasayanto vinighnantastanstanbhutagananshcha te
Vicheruh sarvato rajanmahim shatasahasrashah
58.34
आश्रमस्थान्महर्षींश्च धर्षयन्तस्ततस्ततः
अब्रह्मण्या वीर्यमदा मत्ता मदबलेन च
Ashramasthanmaharshinshcha dharshayantastatastatah
Abrahmanya viryamada matta madabalena cha
58.35
एवं वीर्यबलोत्सिक्तैर्भूरियं तैर्महासुरैः
पीड्यमाना महीपाल ब्रह्माणमुपचक्रमे
Evam viryabalotsiktairbhuriyam tairmahasuraih
Pidyamana mahipala brahmanamupachakrame
58.36
न हीमां पवनो राजन्न नागा न नगा महीम्
तदा धारयितुं शेकुराक्रान्तां दानवैर्बलात्
Na himam pavano rajanna naga na naga mahim
Tada dharayitum shekurakrantam danavairbalat
58.37
ततो मही महीपाल भारार्ता भयपीडिता
जगाम शरणं देवं सर्वभूतपितामहम्
Tato mahi mahipala bhararta bhayapidita
Jagama sharanam devam sarvabhutapitamaham
58.38
सा संवृतं महाभागैर्देवद्विजमहर्षिभिः
ददर्श देवं ब्रह्माणं लोककर्तारमव्ययम्
Sa sanvritam mahabhagairdevadvijamaharshibhih
Dadarsha devam brahmanam lokakartaramavyayam
58.39
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च बन्दिकर्मसु निष्ठितैः
वन्द्यमानं मुदोपेतैर्ववन्दे चैनमेत्य सा
Gandharvairapsarobhishcha bandikarmasu nishthitaih
Vandyamanam mudopetairvavande chainametya sa
58.40
अथ विज्ञापयामास भूमिस्तं शरणार्थिनी
संनिधौ लोकपालानां सर्वेषामेव भारत
Atha vigyapayamasa bhumistam sharanarthini
Sannidhau lokapalanam sarveshameva bharata
58.41
तत्प्रधानात्मनस्तस्य भूमेः कृत्यं स्वयंभुवः
पूर्वमेवाभवद्राजन्विदितं परमेष्ठिनः
Tatpradhanatmanastasya bhumeh krityam svayambhuvah
Purvamevabhavadrajanviditam parameshthinah
58.42
स्रष्टा हि जगतः कस्मान्न संबुध्येत भारत
सुरासुराणां लोकानामशेषेण मनोगतम्
Srashta hi jagatah kasmanna sambudhyeta bharata
Surasuranam lokanamasheshena manogatam
58.43
तामुवाच महाराज भूमिं भूमिपतिर्विभुः
प्रभवः सर्वभूतानामीशः शंभुः प्रजापतिः
Tamuvacha maharaja bhumim bhumipatirvibhuh
Prabhavah sarvabhutanamishah shambhuh prajapatih
58.44
यदर्थमसि संप्राप्ता मत्सकाशं वसुंधरे
तदर्थं संनियोक्ष्यामि सर्वानेव दिवौकसः
Yadarthamasi samprapta matsakasham vasundhare
Tadartham sanniyokshyami sarvaneva divaukasah
58.45
इत्युक्त्वा स महीं देवो ब्रह्मा राजन्विसृज्य च
आदिदेश तदा सर्वान्विबुधान्भूतकृत्स्वयम्
Ityuktva sa mahim devo brahma rajanvisrijya cha
Adidesha tada sarvanvibudhanbhutakritsvayam
58.46
अस्या भूमेर्निरसितुं भारं भागैः पृथक्पृथक्
अस्यामेव प्रसूयध्वं विरोधायेति चाब्रवीत्
Asya bhumernirasitum bharam bhagaih prithakprithak
Asyameva prasuyadhvam virodhayeti chabravit
58.47
तथैव च समानीय गन्धर्वाप्सरसां गणान्
उवाच भगवान्सर्वानिदं वचनमुत्तमम्
स्वैरंशैः संप्रसूयध्वं यथेष्टं मानुषेष्विति
Tathaiva cha samaniya gandharvapsarasam ganan
Uvacha bhagavansarvanidam vachanamuttamam
Svairanshaih samprasuyadhvam yatheshtam manusheshviti
58.48
अथ शक्रादयः सर्वे श्रुत्वा सुरगुरोर्वचः
तथ्यमर्थ्यं च पथ्यं च तस्य ते जगृहुस्तदा
Atha shakradayah sarve shrutva suragurorvachah
Tathyamarthyam cha pathyam cha tasya te jagrihustada
58.49
अथ ते सर्वशोंऽशैः स्वैर्गन्तुं भूमिं कृतक्षणाः
नारायणममित्रघ्नं वैकुण्ठमुपचक्रमुः
Atha te sarvashonshaih svairgantum bhumim kritakshanah
Narayanamamitraghnam vaikunthamupachakramuh
58.50
यः स चक्रगदापाणिः पीतवासासितप्रभः
पद्मनाभः सुरारिघ्नः पृथुचार्वञ्चितेक्षणः
Yah sa chakragadapanih pitavasasitaprabhah
Padmanabhah surarighnah prithucharvanchitekshanah
58.51
तं भुवः शोधनायेन्द्र उवाच पुरुषोत्तमम्
अंशेनावतरस्वेति तथेत्याह च तं हरिः
Tam bhuvah shodhanayendra uvacha purushottamam
Anshenavatarasveti tathetyaha cha tam harih