UtshovChapter 39
39.1
तक्षक उवाच
दष्टं यदि मयेह त्वं शक्तः किंचिच्चिकित्सितुम्
ततो वृक्षं मया दष्टमिमं जीवय काश्यप
Takshaka uvacha
Dashtam yadi mayeha tvam shaktah kinchichchikitsitum
Tato vriksham maya dashtamimam jivaya kashyapa
39.2
परं मन्त्रबलं यत्ते तद्दर्शय यतस्व च
न्यग्रोधमेनं धक्ष्यामि पश्यतस्ते द्विजोत्तम
Param mantrabalam yatte taddarshaya yatasva cha
Nyagrodhamenam dhakshyami pashyataste dvijottama
39.3
काश्यप उवाच
दश नागेन्द्र वृक्षं त्वं यमेनमभिमन्यसे
अहमेनं त्वया दष्टं जीवयिष्ये भुजंगम
Kashyapa uvacha
Dasha nagendra vriksham tvam yamenamabhimanyase
Ahamenam tvaya dashtam jivayishye bhujangama
39.4
सूत उवाच
एवमुक्तः स नागेन्द्रः काश्यपेन महात्मना
अदशद्वृक्षमभ्येत्य न्यग्रोधं पन्नगोत्तमः
Suta uvacha
Evamuktah sa nagendrah kashyapena mahatmana
Adashadvrikshamabhyetya nyagrodham pannagottamah
39.5
स वृक्षस्तेन दष्टः सन्सद्य एव महाद्युते
आशीविषविषोपेतः प्रजज्वाल समन्ततः
Sa vrikshastena dashtah sansadya eva mahadyute
Ashivishavishopetah prajajvala samantatah
39.6
तं दग्ध्वा स नगं नागः काश्यपं पुनरब्रवीत्
कुरु यत्नं द्विजश्रेष्ठ जीवयैनं वनस्पतिम्
Tam dagdhva sa nagam nagah kashyapam punarabravit
Kuru yatnam dvijashreshtha jivayainam vanaspatim
39.7
भस्मीभूतं ततो वृक्षं पन्नगेन्द्रस्य तेजसा
भस्म सर्वं समाहृत्य काश्यपो वाक्यमब्रवीत्
Bhasmibhutam tato vriksham pannagendrasya tejasa
Bhasma sarvam samahritya kashyapo vakyamabravit
39.8
विद्याबलं पन्नगेन्द्र पश्य मेऽस्मिन्वनस्पतौ
अहं संजीवयाम्येनं पश्यतस्ते भुजंगम
Vidyabalam pannagendra pashya mesminvanaspatau
Aham sanjivayamyenam pashyataste bhujangama
39.9
ततः स भगवान्विद्वान्काश्यपो द्विजसत्तमः
भस्मराशीकृतं वृक्षं विद्यया समजीवयत्
Tatah sa bhagavanvidvankashyapo dvijasattamah
Bhasmarashikritam vriksham vidyaya samajivayat
39.10
अङ्कुरं तं स कृतवांस्ततः पर्णद्वयान्वितम्
पलाशिनं शाखिनं च तथा विटपिनं पुनः
Ankuram tam sa kritavanstatah parnadvayanvitam
Palashinam shakhinam cha tatha vitapinam punah
39.11
तं दृष्ट्वा जीवितं वृक्षं काश्यपेन महात्मना
उवाच तक्षको ब्रह्मन्नेतदत्यद्भुतं त्वयि
Tam drishtva jivitam vriksham kashyapena mahatmana
Uvacha takshako brahmannetadatyadbhutam tvayi
39.12
विप्रेन्द्र यद्विषं हन्या मम वा मद्विधस्य वा
कं त्वमर्थमभिप्रेप्सुर्यासि तत्र तपोधन
Viprendra yadvisham hanya mama va madvidhasya va
Kam tvamarthamabhiprepsuryasi tatra tapodhana
39.13
यत्तेऽभिलषितं प्राप्तुं फलं तस्मान्नृपोत्तमात्
अहमेव प्रदास्यामि तत्ते यद्यपि दुर्लभम्
Yattebhilashitam praptum phalam tasmannripottamat
Ahameva pradasyami tatte yadyapi durlabham
39.14
विप्रशापाभिभूते च क्षीणायुषि नराधिपे
घटमानस्य ते विप्र सिद्धिः संशयिता भवेत्
Viprashapabhibhute cha kshinayushi naradhipe
Ghatamanasya te vipra siddhih sanshayita bhavet
39.15
ततो यशः प्रदीप्तं ते त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
विरश्मिरिव घर्मांशुरन्तर्धानमितो व्रजेत्
Tato yashah pradiptam te trishu lokeshu vishrutam
Virashmiriva gharmanshurantardhanamito vrajet
39.16
काश्यप उवाच
धनार्थी याम्यहं तत्र तन्मे दित्स भुजंगम
ततोऽहं विनिवर्तिष्ये गृहायोरगसत्तम
Kashyapa uvacha
Dhanarthi yamyaham tatra tanme ditsa bhujangama
Tatoham vinivartishye grihayoragasattama
39.17
तक्षक उवाच
यावद्धनं प्रार्थयसे तस्माद्राज्ञस्ततोऽधिकम्
अहं तेऽद्य प्रदास्यामि निवर्तस्व द्विजोत्तम
Takshaka uvacha
Yavaddhanam prarthayase tasmadragyastatodhikam
Aham tedya pradasyami nivartasva dvijottama
39.18
सूत उवाच
तक्षकस्य वचः श्रुत्वा काश्यपो द्विजसत्तमः
प्रदध्यौ सुमहातेजा राजानं प्रति बुद्धिमान्
Suta uvacha
Takshakasya vachah shrutva kashyapo dvijasattamah
Pradadhyau sumahateja rajanam prati buddhiman
39.19
दिव्यज्ञानः स तेजस्वी ज्ञात्वा तं नृपतिं तदा
क्षीणायुषं पाण्डवेयमपावर्तत काश्यपः
लब्ध्वा वित्तं मुनिवरस्तक्षकाद्यावदीप्सितम्
Divyagyanah sa tejasvi gyatva tam nripatim tada
Kshinayusham pandaveyamapavartata kashyapah
Labdhva vittam munivarastakshakadyavadipsitam
39.20
निवृत्ते काश्यपे तस्मिन्समयेन महात्मनि
जगाम तक्षकस्तूर्णं नगरं नागसाह्वयम्
Nivritte kashyape tasminsamayena mahatmani
Jagama takshakasturnam nagaram nagasahvayam
39.21
अथ शुश्राव गच्छन्स तक्षको जगतीपतिम्
मन्त्रागदैर्विषहरै रक्ष्यमाणं प्रयत्नतः
Atha shushrava gachchhansa takshako jagatipatim
Mantragadairvishaharai rakshyamanam prayatnatah
39.22
स चिन्तयामास तदा मायायोगेन पार्थिवः
मया वञ्चयितव्योऽसौ क उपायो भवेदिति
Sa chintayamasa tada mayayogena parthivah
Maya vanchayitavyosau ka upayo bhavediti
39.23
ततस्तापसरूपेण प्राहिणोत्स भुजंगमान्
फलपत्रोदकं गृह्य राज्ञे नागोऽथ तक्षकः
Tatastapasarupena prahinotsa bhujangaman
Phalapatrodakam grihya ragye nagotha takshakah
39.24
तक्षक उवाच
गच्छध्वं यूयमव्यग्रा राजानं कार्यवत्तया
फलपत्रोदकं नाम प्रतिग्राहयितुं नृपम्
Takshaka uvacha
Gachchhadhvam yuyamavyagra rajanam karyavattaya
Phalapatrodakam nama pratigrahayitum nripam
39.25
सूत उवाच
ते तक्षकसमादिष्टास्तथा चक्रुर्भुजंगमाः
उपनिन्युस्तथा राज्ञे दर्भानापः फलानि च
Suta uvacha
Te takshakasamadishtastatha chakrurbhujangamah
Upaninyustatha ragye darbhanapah phalani cha
39.26
तच्च सर्वं स राजेन्द्रः प्रतिजग्राह वीर्यवान्
कृत्वा च तेषां कार्याणि गम्यतामित्युवाच तान्
Tachcha sarvam sa rajendrah pratijagraha viryavan
Kritva cha tesham karyani gamyatamityuvacha tan
39.27
गतेषु तेषु नागेषु तापसच्छद्मरूपिषु
अमात्यान्सुहृदश्चैव प्रोवाच स नराधिपः
Gateshu teshu nageshu tapasachchhadmarupishu
Amatyansuhridashchaiva provacha sa naradhipah
39.28
भक्षयन्तु भवन्तो वै स्वादूनीमानि सर्वशः
तापसैरुपनीतानि फलानि सहिता मया
Bhakshayantu bhavanto vai svadunimani sarvashah
Tapasairupanitani phalani sahita maya
39.29
ततो राजा ससचिवः फलान्यादातुमैच्छत
यद्गृहीतं फलं राज्ञा तत्र कृमिरभूदणुः
ह्रस्वकः कृष्णनयनस्ताम्रो वर्णेन शौनक
Tato raja sasachivah phalanyadatumaichchhata
Yadgrihitam phalam ragya tatra krimirabhudanuh
Hrasvakah krishnanayanastamro varnena shaunaka
39.30
स तं गृह्य नृपश्रेष्ठः सचिवानिदमब्रवीत्
अस्तमभ्येति सविता विषादद्य न मे भयम्
Sa tam grihya nripashreshthah sachivanidamabravit
Astamabhyeti savita vishadadya na me bhayam
39.31
सत्यवागस्तु स मुनिः कृमिको मां दशत्वयम्
तक्षको नाम भूत्वा वै तथा परिहृतं भवेत्
Satyavagastu sa munih krimiko mam dashatvayam
Takshako nama bhutva vai tatha parihritam bhavet
39.32
ते चैनमन्ववर्तन्त मन्त्रिणः कालचोदिताः
एवमुक्त्वा स राजेन्द्रो ग्रीवायां संनिवेश्य ह
कृमिकं प्राहसत्तूर्णं मुमूर्षुर्नष्टचेतनः
Te chainamanvavartanta mantrinah kalachoditah
Evamuktva sa rajendro grivayam sanniveshya ha
Krimikam prahasatturnam mumurshurnashtachetanah
39.33
हसन्नेव च भोगेन तक्षकेणाभिवेष्टितः
तस्मात्फलाद्विनिष्क्रम्य यत्तद्राज्ञे निवेदितम्
Hasanneva cha bhogena takshakenabhiveshtitah
Tasmatphaladvinishkramya yattadragye niveditam