UtshovChapter 224
224.1
वैशंपायन उवाच
मन्दपालोऽपि कौरव्य चिन्तयानः सुतांस्तदा
उक्तवानप्यशीतांशुं नैव स स्म न तप्यते
Vaishampayana uvacha
Mandapalopi kauravya chintayanah sutanstada
Uktavanapyashitanshum naiva sa sma na tapyate
224.2
स तप्यमानः पुत्रार्थे लपितामिदमब्रवीत्
कथं न्वशक्ताः प्लवने लपिते मम पुत्रकाः
Sa tapyamanah putrarthe lapitamidamabravit
Katham nvashaktah plavane lapite mama putrakah
224.3
वर्धमाने हुतवहे वाते शीघ्रं प्रवायति
असमर्था विमोक्षाय भविष्यन्ति ममात्मजाः
Vardhamane hutavahe vate shighram pravayati
Asamartha vimokshaya bhavishyanti mamatmajah
224.4
कथं न्वशक्ता त्राणाय माता तेषां तपस्विनी
भविष्यत्यसुखाविष्टा पुत्रत्राणमपश्यती
Katham nvashakta tranaya mata tesham tapasvini
Bhavishyatyasukhavishta putratranamapashyati
224.5
कथं नु सरणेऽशक्तान्पतने च ममात्मजान्
संतप्यमाना अभितो वाशमानाभिधावती
Katham nu saraneshaktanpatane cha mamatmajan
Santapyamana abhito vashamanabhidhavati
224.6
जरितारिः कथं पुत्रः सारिसृक्वः कथं च मे
स्तम्बमित्रः कथं द्रोणः कथं सा च तपस्विनी
Jaritarih katham putrah sarisrikvah katham cha me
Stambamitrah katham dronah katham sa cha tapasvini
224.7
लालप्यमानं तमृषिं मन्दपालं तथा वने
लपिता प्रत्युवाचेदं सासूयमिव भारत
Lalapyamanam tamrishim mandapalam tatha vane
Lapita pratyuvachedam sasuyamiva bharata
224.8
न ते सुतेष्ववेक्षास्ति तानृषीनुक्तवानसि
तेजस्विनो वीर्यवन्तो न तेषां ज्वलनाद्भयम्
Na te suteshvavekshasti tanrishinuktavanasi
Tejasvino viryavanto na tesham jvalanadbhayam
224.9
तथाग्नौ ते परीत्ताश्च त्वया हि मम संनिधौ
प्रतिश्रुतं तथा चेति ज्वलनेन महात्मना
Tathagnau te parittashcha tvaya hi mama sannidhau
Pratishrutam tatha cheti jvalanena mahatmana
224.10
लोकपालोऽनृतां वाचं न तु वक्ता कथंचन
समर्थास्ते च वक्तारो न ते तेष्वस्ति मानसम्
Lokapalonritam vacham na tu vakta kathanchana
Samarthaste cha vaktaro na te teshvasti manasam
224.11
तामेव तु ममामित्रीं चिन्तयन्परितप्यसे
ध्रुवं मयि न ते स्नेहो यथा तस्यां पुराभवत्
Tameva tu mamamitrim chintayanparitapyase
Dhruvam mayi na te sneho yatha tasyam purabhavat
224.12
न हि पक्षवता न्याय्यं निःस्नेहेन सुहृज्जने
पीड्यमान उपद्रष्टुं शक्तेनात्मा कथंचन
Na hi pakshavata nyayyam nihsnehena suhrijjane
Pidyamana upadrashtum shaktenatma kathanchana
224.13
गच्छ त्वं जरितामेव यदर्थं परितप्यसे
चरिष्याम्यहमप्येका यथा कापुरुषे तथा
Gachchha tvam jaritameva yadartham paritapyase
Charishyamyahamapyeka yatha kapurushe tatha
224.14
मन्दपाल उवाच
नाहमेवं चरे लोके यथा त्वमभिमन्यसे
अपत्यहेतोर्विचरे तच्च कृच्छ्रगतं मम
Mandapala uvacha
Nahamevam chare loke yatha tvamabhimanyase
Apatyahetorvichare tachcha krichchhragatam mama
224.15
भूतं हित्वा भविष्येऽर्थे योऽवलम्बेत मन्दधीः
अवमन्येत तं लोको यथेच्छसि तथा कुरु
Bhutam hitva bhavishyerthe yovalambeta mandadhih
Avamanyeta tam loko yathechchhasi tatha kuru
224.16
एष हि ज्वलमानोऽग्निर्लेलिहानो महीरुहान्
द्वेष्यं हि हृदि संतापं जनयत्यशिवं मम
Esha hi jvalamanognirlelihano mahiruhan
Dveshyam hi hridi santapam janayatyashivam mama
224.17
वैशंपायन उवाच
तस्माद्देशादतिक्रान्ते ज्वलने जरिता ततः
जगाम पुत्रकानेव त्वरिता पुत्रगृद्धिनी
Vaishampayana uvacha
Tasmaddeshadatikrante jvalane jarita tatah
Jagama putrakaneva tvarita putragriddhini
224.18
सा तान्कुशलिनः सर्वान्निर्मुक्ताञ्जातवेदसः
रोरूयमाणा कृपणा सुतान्दृष्टवती वने
Sa tankushalinah sarvannirmuktanjatavedasah
Roruyamana kripana sutandrishtavati vane
224.19
अश्रद्धेयतमं तेषां दर्शनं सा पुनः पुनः
एकैकशश्च तान्पुत्रान्क्रोशमानान्वपद्यत
Ashraddheyatamam tesham darshanam sa punah punah
Ekaikashashcha tanputrankroshamananvapadyata
224.20
ततोऽभ्यगच्छत्सहसा मन्दपालोऽपि भारत
अथ ते सर्व एवैनं नाभ्यनन्दन्त वै सुताः
Tatobhyagachchhatsahasa mandapalopi bharata
Atha te sarva evainam nabhyanandanta vai sutah
224.21
लालप्यमानमेकैकं जरितां च पुनः पुनः
नोचुस्ते वचनं किंचित्तमृषिं साध्वसाधु वा
Lalapyamanamekaikam jaritam cha punah punah
Nochuste vachanam kinchittamrishim sadhvasadhu va
224.22
मन्दपाल उवाच
ज्येष्ठः सुतस्ते कतमः कतमस्तदनन्तरः
मध्यमः कतमः पुत्रः कनिष्ठः कतमश्च ते
Mandapala uvacha
Jyeshthah sutaste katamah katamastadanantarah
Madhyamah katamah putrah kanishthah katamashcha te
224.23
एवं ब्रुवन्तं दुःखार्तं किं मां न प्रतिभाषसे
कृतवानस्मि हव्याशे नैव शान्तिमितो लभे
Evam bruvantam duhkhartam kim mam na pratibhashase
Kritavanasmi havyashe naiva shantimito labhe
224.24
जरितोवाच
किं ते ज्येष्ठे सुते कार्यं किमनन्तरजेन वा
किं च ते मध्यमे कार्यं किं कनिष्ठे तपस्विनि
Jaritovacha
Kim te jyeshthe sute karyam kimanantarajena va
Kim cha te madhyame karyam kim kanishthe tapasvini
224.25
यस्त्वं मां सर्वशो हीनामुत्सृज्यासि गतः पुरा
तामेव लपितां गच्छ तरुणीं चारुहासिनीम्
Yastvam mam sarvasho hinamutsrijyasi gatah pura
Tameva lapitam gachchha tarunim charuhasinim
224.26
मन्दपाल उवाच
न स्त्रीणां विद्यते किंचिदन्यत्र पुरुषान्तरात्
सापत्नकमृते लोके भवितव्यं हि तत्तथा
Mandapala uvacha
Na strinam vidyate kinchidanyatra purushantarat
Sapatnakamrite loke bhavitavyam hi tattatha
224.27
सुव्रतापि हि कल्याणी सर्वलोकपरिश्रुता
अरुन्धती पर्यशङ्कद्वसिष्ठमृषिसत्तमम्
Suvratapi hi kalyani sarvalokaparishruta
Arundhati paryashankadvasishthamrishisattamam
224.28
विशुद्धभावमत्यन्तं सदा प्रियहिते रतम्
सप्तर्षिमध्यगं वीरमवमेने च तं मुनिम्
Vishuddhabhavamatyantam sada priyahite ratam
Saptarshimadhyagam viramavamene cha tam munim
224.29
अपध्यानेन सा तेन धूमारुणसमप्रभा
लक्ष्यालक्ष्या नाभिरूपा निमित्तमिव लक्ष्यते
Apadhyanena sa tena dhumarunasamaprabha
Lakshyalakshya nabhirupa nimittamiva lakshyate
224.30
अपत्यहेतोः संप्राप्तं तथा त्वमपि मामिह
इष्टमेवंगते हित्वा सा तथैव च वर्तसे
Apatyahetoh sampraptam tatha tvamapi mamiha
Ishtamevangate hitva sa tathaiva cha vartase
224.31
नैव भार्येति विश्वासः कार्यः पुंसा कथंचन
न हि कार्यमनुध्याति भार्या पुत्रवती सती
Naiva bharyeti vishvasah karyah punsa kathanchana
Na hi karyamanudhyati bharya putravati sati
224.32
वैशंपायन उवाच
ततस्ते सर्व एवैनं पुत्राः सम्यगुपासिरे
स च तानात्मजान्राजन्नाश्वासयितुमारभत्
Vaishampayana uvacha
Tataste sarva evainam putrah samyagupasire
Sa cha tanatmajanrajannashvasayitumarabhat