UtshovChapter 189
189.1
व्यास उवाच
पुरा वै नैमिषारण्ये देवाः सत्रमुपासते
तत्र वैवस्वतो राजञ्शामित्रमकरोत्तदा
Vyasa uvacha
Pura vai naimisharanye devah satramupasate
Tatra vaivasvato rajanshamitramakarottada
189.2
ततो यमो दीक्षितस्तत्र राज;न्नामारयत्किंचिदपि प्रजाभ्यः
ततः प्रजास्ता बहुला बभूवुः; कालातिपातान्मरणात्प्रहीणाः
Tato yamo dikshitastatra raja;nnamarayatkinchidapi prajabhyah
Tatah prajasta bahula babhuvuh; kalatipatanmaranatprahinah
189.3
ततस्तु शक्रो वरुणः कुबेरः; साध्या रुद्रा वसवश्चाश्विनौ च
प्रणेतारं भुवनस्य प्रजापतिं; समाजग्मुस्तत्र देवास्तथान्ये
Tatastu shakro varunah kuberah; sadhya rudra vasavashchashvinau cha
Pranetaram bhuvanasya prajapatim; samajagmustatra devastathanye
189.4
ततोऽब्रुवँल्लोकगुरुं समेता; भयं नस्तीव्रं मानुषाणां विवृद्ध्या
तस्माद्भयादुद्विजन्तः सुखेप्सवः; प्रयाम सर्वे शरणं भवन्तम्
Tatobruvanllokagurum sameta; bhayam nastivram manushanam vivriddhya
Tasmadbhayadudvijantah sukhepsavah; prayama sarve sharanam bhavantam
189.5
ब्रह्मोवाच
किं वो भयं मानुषेभ्यो यूयं सर्वे यदामराः
मा वो मर्त्यसकाशाद्वै भयं भवतु कर्हिचित्
Brahmovacha
Kim vo bhayam manushebhyo yuyam sarve yadamarah
Ma vo martyasakashadvai bhayam bhavatu karhichit
189.6
देवा ऊचुः
मर्त्या ह्यमर्त्याः संवृत्ता न विशेषोऽस्ति कश्चन
अविशेषादुद्विजन्तो विशेषार्थमिहागताः
Deva uchuh
Martya hyamartyah sanvritta na visheshosti kashchana
Avisheshadudvijanto vishesharthamihagatah
189.7
ब्रह्मोवाच
वैवस्वतो व्यापृतः सत्रहेतो;स्तेन त्विमे न म्रियन्ते मनुष्याः
तस्मिन्नेकाग्रे कृतसर्वकार्ये; तत एषां भवितैवान्तकालः
Brahmovacha
Vaivasvato vyapritah satraheto;stena tvime na mriyante manushyah
Tasminnekagre kritasarvakarye; tata esham bhavitaivantakalah
189.8
वैवस्वतस्यापि तनुर्विभूता; वीर्येण युष्माकमुत प्रयुक्ता
सैषामन्तो भविता ह्यन्तकाले; तनुर्हि वीर्यं भविता नरेषु
Vaivasvatasyapi tanurvibhuta; viryena yushmakamuta prayukta
Saishamanto bhavita hyantakale; tanurhi viryam bhavita nareshu
189.9
व्यास उवाच
ततस्तु ते पूर्वजदेववाक्यं; श्रुत्वा देवा यत्र देवा यजन्ते
समासीनास्ते समेता महाबला; भागीरथ्यां ददृशुः पुण्डरीकम्
Vyasa uvacha
Tatastu te purvajadevavakyam; shrutva deva yatra deva yajante
Samasinaste sameta mahabala; bhagirathyam dadrishuh pundarikam
189.10
दृष्ट्वा च तद्विस्मितास्ते बभूवु;स्तेषामिन्द्रस्तत्र शूरो जगाम
सोऽपश्यद्योषामथ पावकप्रभां; यत्र गङ्गा सततं संप्रसूता
Drishtva cha tadvismitaste babhuvu;steshamindrastatra shuro jagama
Sopashyadyoshamatha pavakaprabham; yatra ganga satatam samprasuta
189.11
सा तत्र योषा रुदती जलार्थिनी; गङ्गां देवीं व्यवगाह्यावतिष्ठत्
तस्याश्रुबिन्दुः पतितो जले वै; तत्पद्ममासीदथ तत्र काञ्चनम्
Sa tatra yosha rudati jalarthini; gangam devim vyavagahyavatishthat
Tasyashrubinduh patito jale vai; tatpadmamasidatha tatra kanchanam
189.12
तदद्भुतं प्रेक्ष्य वज्री तदानी;मपृच्छत्तां योषितमन्तिकाद्वै
का त्वं कथं रोदिषि कस्य हेतो;र्वाक्यं तथ्यं कामयेह ब्रवीहि
Tadadbhutam prekshya vajri tadani;maprichchhattam yoshitamantikadvai
Ka tvam katham rodishi kasya heto;rvakyam tathyam kamayeha bravihi
189.13
स्त्र्युवाच
त्वं वेत्स्यसे मामिह यास्मि शक्र; यदर्थं चाहं रोदिमि मन्दभाग्या
आगच्छ राजन्पुरतोऽहं गमिष्ये; द्रष्टासि तद्रोदिमि यत्कृतेऽहम्
Stryuvacha
Tvam vetsyase mamiha yasmi shakra; yadartham chaham rodimi mandabhagya
Agachchha rajanpuratoham gamishye; drashtasi tadrodimi yatkriteham
189.14
व्यास उवाच
तां गच्छन्तीमन्वगच्छत्तदानीं; सोऽपश्यदारात्तरुणं दर्शनीयम्
सिंहासनस्थं युवतीसहायं; क्रीडन्तमक्षैर्गिरिराजमूर्ध्नि
Vyasa uvacha
Tam gachchhantimanvagachchhattadanim; sopashyadarattarunam darshaniyam
Sinhasanastham yuvatisahayam; kridantamakshairgirirajamurdhni
189.15
तमब्रवीद्देवराजो ममेदं; त्वं विद्धि विश्वं भुवनं वशे स्थितम्
ईशोऽहमस्मीति समन्युरब्रवी;द्दृष्ट्वा तमक्षैः सुभृशं प्रमत्तम्
Tamabraviddevarajo mamedam; tvam viddhi vishvam bhuvanam vashe sthitam
Ishohamasmiti samanyurabravi;ddrishtva tamakshaih subhrisham pramattam
189.16
क्रुद्धं तु शक्रं प्रसमीक्ष्य देवो; जहास शक्रं च शनैरुदैक्षत
संस्तम्भितोऽभूदथ देवराज;स्तेनेक्षितः स्थाणुरिवावतस्थे
Kruddham tu shakram prasamikshya devo; jahasa shakram cha shanairudaikshata
Sanstambhitobhudatha devaraja;stenekshitah sthanurivavatasthe
189.17
यदा तु पर्याप्तमिहास्य क्रीडया; तदा देवीं रुदतीं तामुवाच
आनीयतामेष यतोऽहमारा;न्मैनं दर्पः पुनरप्याविशेत
Yada tu paryaptamihasya kridaya; tada devim rudatim tamuvacha
Aniyatamesha yatohamara;nmainam darpah punarapyavisheta
189.18
ततः शक्रः स्पृष्टमात्रस्तया तु; स्रस्तैरङ्गैः पतितोऽभूद्धरण्याम्
तमब्रवीद्भगवानुग्रतेजा; मैवं पुनः शक्र कृथाः कथंचित्
Tatah shakrah sprishtamatrastaya tu; srastairangaih patitobhuddharanyam
Tamabravidbhagavanugrateja; maivam punah shakra krithah kathanchit
189.19
विवर्तयैनं च महाद्रिराजं; बलं च वीर्यं च तवाप्रमेयम्
विवृत्य चैवाविश मध्यमस्य; यत्रासते त्वद्विधाः सूर्यभासः
Vivartayainam cha mahadrirajam; balam cha viryam cha tavaprameyam
Vivritya chaivavisha madhyamasya; yatrasate tvadvidhah suryabhasah
189.20
स तद्विवृत्य शिखरं महागिरे;स्तुल्यद्युतींश्चतुरोऽन्यान्ददर्श
स तानभिप्रेक्ष्य बभूव दुःखितः; कच्चिन्नाहं भविता वै यथेमे
Sa tadvivritya shikharam mahagire;stulyadyutinshchaturonyandadarsha
Sa tanabhiprekshya babhuva duhkhitah; kachchinnaham bhavita vai yatheme
189.21
ततो देवो गिरिशो वज्रपाणिं; विवृत्य नेत्रे कुपितोऽभ्युवाच
दरीमेतां प्रविश त्वं शतक्रतो; यन्मां बाल्यादवमंस्थाः पुरस्तात्
Tato devo girisho vajrapanim; vivritya netre kupitobhyuvacha
Darimetam pravisha tvam shatakrato; yanmam balyadavamansthah purastat
189.22
उक्तस्त्वेवं विभुना देवराजः; प्रवेपमानो भृशमेवाभिषङ्गात्
स्रस्तैरङ्गैरनिलेनेव नुन्न;मश्वत्थपत्रं गिरिराजमूर्ध्नि
Uktastvevam vibhuna devarajah; pravepamano bhrishamevabhishangat
Srastairangairanileneva nunna;mashvatthapatram girirajamurdhni
189.23
स प्राञ्जलिर्विनतेनाननेन; प्रवेपमानः सहसैवमुक्तः
उवाच चेदं बहुरूपमुग्रं; द्रष्टा शेषस्य भगवंस्त्वं भवाद्य
Sa pranjalirvinatenananena; pravepamanah sahasaivamuktah
Uvacha chedam bahurupamugram; drashta sheshasya bhagavanstvam bhavadya
189.24
तमब्रवीदुग्रधन्वा प्रहस्य; नैवंशीलाः शेषमिहाप्नुवन्ति
एतेऽप्येवं भवितारः पुरस्ता;त्तस्मादेतां दरिमाविश्य शेध्वम्
Tamabravidugradhanva prahasya; naivanshilah sheshamihapnuvanti
Etepyevam bhavitarah purasta;ttasmadetam darimavishya shedhvam
189.25
शेषोऽप्येवं भविता वो न संशयो; योनिं सर्वे मानुषीमाविशध्वम्
तत्र यूयं कर्म कृत्वाविषह्यं; बहूनन्यान्निधनं प्रापयित्वा
Sheshopyevam bhavita vo na sanshayo; yonim sarve manushimavishadhvam
Tatra yuyam karma kritvavishahyam; bahunanyannidhanam prapayitva
189.26
आगन्तारः पुनरेवेन्द्रलोकं; स्वकर्मणा पूर्वजितं महार्हम्
सर्वं मया भाषितमेतदेवं; कर्तव्यमन्यद्विविधार्थवच्च
Agantarah punarevendralokam; svakarmana purvajitam maharham
Sarvam maya bhashitametadevam; kartavyamanyadvividharthavachcha
189.27
पूर्वेन्द्रा ऊचुः
गमिष्यामो मानुषं देवलोका;द्दुराधरो विहितो यत्र मोक्षः
देवास्त्वस्मानादधीरञ्जनन्यां; धर्मो वायुर्मघवानश्विनौ च
Purvendra uchuh
Gamishyamo manusham devaloka;dduradharo vihito yatra mokshah
Devastvasmanadadhiranjananyam; dharmo vayurmaghavanashvinau cha
189.28
व्यास उवाच
एतच्छ्रुत्वा वज्रपाणिर्वचस्तु; देवश्रेष्ठं पुनरेवेदमाह
वीर्येणाहं पुरुषं कार्यहेतो;र्दद्यामेषां पञ्चमं मत्प्रसूतम्
Vyasa uvacha
Etachchhrutva vajrapanirvachastu; devashreshtham punarevedamaha
Viryenaham purusham karyaheto;rdadyamesham panchamam matprasutam
189.29
तेषां कामं भगवानुग्रधन्वा; प्रादादिष्टं सन्निसर्गाद्यथोक्तम्
तां चाप्येषां योषितं लोककान्तां; श्रियं भार्यां व्यदधान्मानुषेषु
Tesham kamam bhagavanugradhanva; pradadishtam sannisargadyathoktam
Tam chapyesham yoshitam lokakantam; shriyam bharyam vyadadhanmanusheshu
189.30
तैरेव सार्धं तु ततः स देवो; जगाम नारायणमप्रमेयम्
स चापि तद्व्यदधात्सर्वमेव; ततः सर्वे संबभूवुर्धरण्याम्
Taireva sardham tu tatah sa devo; jagama narayanamaprameyam
Sa chapi tadvyadadhatsarvameva; tatah sarve sambabhuvurdharanyam
189.31
स चापि केशौ हरिरुद्बबर्ह; शुक्लमेकमपरं चापि कृष्णम्
तौ चापि केशौ विशतां यदूनां; कुले स्त्रियौ रोहिणीं देवकीं च
तयोरेको बलदेवो बभूव; कृष्णो द्वितीयः केशवः संबभूव
Sa chapi keshau harirudbabarha; shuklamekamaparam chapi krishnam
Tau chapi keshau vishatam yadunam; kule striyau rohinim devakim cha
Tayoreko baladevo babhuva; krishno dvitiyah keshavah sambabhuva
189.32
ये ते पूर्वं शक्ररूपा निरुद्धा;स्तस्यां दर्यां पर्वतस्योत्तरस्य
इहैव ते पाण्डवा वीर्यवन्तः; शक्रस्यांशः पाण्डवः सव्यसाची
Ye te purvam shakrarupa niruddha;stasyam daryam parvatasyottarasya
Ihaiva te pandava viryavantah; shakrasyanshah pandavah savyasachi
189.33
एवमेते पाण्डवाः संबभूवु;र्ये ते राजन्पूर्वमिन्द्रा बभूवुः
लक्ष्मीश्चैषां पूर्वमेवोपदिष्टा; भार्या यैषा द्रौपदी दिव्यरूपा
Evamete pandavah sambabhuvu;rye te rajanpurvamindra babhuvuh
Lakshmishchaisham purvamevopadishta; bharya yaisha draupadi divyarupa
189.34
कथं हि स्त्री कर्मणोऽन्ते महीतला;त्समुत्तिष्ठेदन्यतो दैवयोगात्
यस्या रूपं सोमसूर्यप्रकाशं; गन्धश्चाग्र्यः क्रोशमात्रात्प्रवाति
Katham hi stri karmanonte mahitala;tsamuttishthedanyato daivayogat
Yasya rupam somasuryaprakasham; gandhashchagryah kroshamatratpravati
189.35
इदं चान्यत्प्रीतिपूर्वं नरेन्द्र; ददामि ते वरमत्यद्भुतं च
दिव्यं चक्षुः पश्य कुन्तीसुतांस्त्वं; पुण्यैर्दिव्यैः पूर्वदेहैरुपेतान्
Idam chanyatpritipurvam narendra; dadami te varamatyadbhutam cha
Divyam chakshuh pashya kuntisutanstvam; punyairdivyaih purvadehairupetan
189.36
वैशंपायन उवाच
ततो व्यासः परमोदारकर्मा; शुचिर्विप्रस्तपसा तस्य राज्ञः
चक्षुर्दिव्यं प्रददौ तान्स सर्वा;न्राजापश्यत्पूर्वदेहैर्यथावत्
Vaishampayana uvacha
Tato vyasah paramodarakarma; shuchirviprastapasa tasya ragyah
Chakshurdivyam pradadau tansa sarva;nrajapashyatpurvadehairyathavat
189.37
ततो दिव्यान्हेमकिरीटमालिनः; शक्रप्रख्यान्पावकादित्यवर्णान्
बद्धापीडांश्चारुरूपांश्च यूनो; व्यूढोरस्कांस्तालमात्रान्ददर्श
Tato divyanhemakiritamalinah; shakraprakhyanpavakadityavarnan
Baddhapidanshcharurupanshcha yuno; vyudhoraskanstalamatrandadarsha
189.38
दिव्यैर्वस्त्रैररजोभिः सुवर्णै;र्माल्यैश्चाग्र्यैः शोभमानानतीव
साक्षात्त्र्यक्षान्वसवो वाथ दिव्या;नादित्यान्वा सर्वगुणोपपन्नान्
तान्पूर्वेन्द्रानेवमीक्ष्याभिरूपा;न्प्रीतो राजा द्रुपदो विस्मितश्च
Divyairvastrairarajobhih suvarnai;rmalyaishchagryaih shobhamananativa
Sakshattryakshanvasavo vatha divya;nadityanva sarvagunopapannan
Tanpurvendranevamikshyabhirupa;nprito raja drupado vismitashcha
189.39
दिव्यां मायां तामवाप्याप्रमेयां; तां चैवाग्र्यां श्रियमिव रूपिणीं च
योग्यां तेषां रूपतेजोयशोभिः; पत्नीमृद्धां दृष्टवान्पार्थिवेन्द्रः
Divyam mayam tamavapyaprameyam; tam chaivagryam shriyamiva rupinim cha
Yogyam tesham rupatejoyashobhih; patnimriddham drishtavanparthivendrah
189.40
स तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यरूपं; जग्राह पादौ सत्यवत्याः सुतस्य
नैतच्चित्रं परमर्षे त्वयीति; प्रसन्नचेताः स उवाच चैनम्
Sa taddrishtva mahadashcharyarupam; jagraha padau satyavatyah sutasya
Naitachchitram paramarshe tvayiti; prasannachetah sa uvacha chainam
189.41
व्यास उवाच
आसीत्तपोवने काचिदृषेः कन्या महात्मनः
नाध्यगच्छत्पतिं सा तु कन्या रूपवती सती
Vyasa uvacha
Asittapovane kachidrisheh kanya mahatmanah
Nadhyagachchhatpatim sa tu kanya rupavati sati
189.42
तोषयामास तपसा सा किलोग्रेण शंकरम्
तामुवाचेश्वरः प्रीतो वृणु काममिति स्वयम्
Toshayamasa tapasa sa kilogrena shankaram
Tamuvacheshvarah prito vrinu kamamiti svayam
189.43
सैवमुक्ताब्रवीत्कन्या देवं वरदमीश्वरम्
पतिं सर्वगुणोपेतमिच्छामीति पुनः पुनः
Saivamuktabravitkanya devam varadamishvaram
Patim sarvagunopetamichchhamiti punah punah
189.44
ददौ तस्यै स देवेशस्तं वरं प्रीतिमांस्तदा
पञ्च ते पतयः श्रेष्ठा भविष्यन्तीति शंकरः
Dadau tasyai sa deveshastam varam pritimanstada
Pancha te patayah shreshtha bhavishyantiti shankarah
189.45
सा प्रसादयती देवमिदं भूयोऽभ्यभाषत
एकं पतिं गुणोपेतं त्वत्तोऽर्हामीति वै तदा
तां देवदेवः प्रीतात्मा पुनः प्राह शुभं वचः
Sa prasadayati devamidam bhuyobhyabhashata
Ekam patim gunopetam tvattorhamiti vai tada
Tam devadevah pritatma punah praha shubham vachah
189.46
पञ्चकृत्वस्त्वया उक्तः पतिं देहीत्यहं पुनः
तत्तथा भविता भद्रे तव तद्भद्रमस्तु ते
देहमन्यं गतायास्ते यथोक्तं तद्भविष्यति
Panchakritvastvaya uktah patim dehityaham punah
Tattatha bhavita bhadre tava tadbhadramastu te
Dehamanyam gatayaste yathoktam tadbhavishyati
189.47
द्रुपदैषा हि सा जज्ञे सुता ते देवरूपिणी
पञ्चानां विहिता पत्नी कृष्णा पार्षत्यनिन्दिता
Drupadaisha hi sa jagye suta te devarupini
Panchanam vihita patni krishna parshatyanindita
189.48
स्वर्गश्रीः पाण्डवार्थाय समुत्पन्ना महामखे
सेह तप्त्वा तपो घोरं दुहितृत्वं तवागता
Svargashrih pandavarthaya samutpanna mahamakhe
Seha taptva tapo ghoram duhitritvam tavagata
189.49
सैषा देवी रुचिरा देवजुष्टा; पञ्चानामेका स्वकृतेन कर्मणा
सृष्टा स्वयं देवपत्नी स्वयम्भुवा; श्रुत्वा राजन्द्रुपदेष्टं कुरुष्व
Saisha devi ruchira devajushta; panchanameka svakritena karmana
Srishta svayam devapatni svayambhuva; shrutva rajandrupadeshtam kurushva