UtshovChapter 166
166.1
गन्धर्व उवाच
कल्माषपाद इत्यस्मिँल्लोके राजा बभूव ह
इक्ष्वाकुवंशजः पार्थ तेजसासदृशो भुवि
Gandharva uvacha
Kalmashapada ityasminlloke raja babhuva ha
Ikshvakuvanshajah partha tejasasadrisho bhuvi
166.2
स कदाचिद्वनं राजा मृगयां निर्ययौ पुरात्
मृगान्विध्यन्वराहांश्च चचार रिपुमर्दनः
Sa kadachidvanam raja mrigayam niryayau purat
Mriganvidhyanvarahanshcha chachara ripumardanah
166.3
स तु राजा महात्मानं वासिष्ठमृषिसत्तमम्
तृषार्तश्च क्षुधार्तश्च एकायनगतः पथि
Sa tu raja mahatmanam vasishthamrishisattamam
Trishartashcha kshudhartashcha ekayanagatah pathi
166.4
अपश्यदजितः संख्ये मुनिं प्रतिमुखागतम्
शक्तिं नाम महाभागं वसिष्ठकुलनन्दनम्
ज्येष्ठं पुत्रशतात्पुत्रं वसिष्ठस्य महात्मनः
Apashyadajitah sankhye munim pratimukhagatam
Shaktim nama mahabhagam vasishthakulanandanam
Jyeshtham putrashatatputram vasishthasya mahatmanah
166.5
अपगच्छ पथोऽस्माकमित्येवं पार्थिवोऽब्रवीत्
तथा ऋषिरुवाचैनं सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा
Apagachchha pathosmakamityevam parthivobravit
Tatha rishiruvachainam santvayanshlakshnaya gira
166.6
ऋषिस्तु नापचक्राम तस्मिन्धर्मपथे स्थितः
नापि राजा मुनेर्मानात्क्रोधाच्चापि जगाम ह
Rishistu napachakrama tasmindharmapathe sthitah
Napi raja munermanatkrodhachchapi jagama ha
166.7
अमुञ्चन्तं तु पन्थानं तमृषिं नृपसत्तमः
जघान कशया मोहात्तदा राक्षसवन्मुनिम्
Amunchantam tu panthanam tamrishim nripasattamah
Jaghana kashaya mohattada rakshasavanmunim
166.8
कशाप्रहाराभिहतस्ततः स मुनिसत्तमः
तं शशाप नृपश्रेष्ठं वासिष्ठः क्रोधमूर्च्छितः
Kashapraharabhihatastatah sa munisattamah
Tam shashapa nripashreshtham vasishthah krodhamurchchhitah
166.9
हंसि राक्षसवद्यस्माद्राजापसद तापसम्
तस्मात्त्वमद्य प्रभृति पुरुषादो भविष्यसि
Hansi rakshasavadyasmadrajapasada tapasam
Tasmattvamadya prabhriti purushado bhavishyasi
166.10
मनुष्यपिशिते सक्तश्चरिष्यसि महीमिमाम्
गच्छ राजाधमेत्युक्तः शक्तिना वीर्यशक्तिना
Manushyapishite saktashcharishyasi mahimimam
Gachchha rajadhametyuktah shaktina viryashaktina
166.11
ततो याज्यनिमित्तं तु विश्वामित्रवसिष्ठयोः
वैरमासीत्तदा तं तु विश्वामित्रोऽन्वपद्यत
Tato yajyanimittam tu vishvamitravasishthayoh
Vairamasittada tam tu vishvamitronvapadyata
166.12
तयोर्विवदतोरेवं समीपमुपचक्रमे
ऋषिरुग्रतपाः पार्थ विश्वामित्रः प्रतापवान्
Tayorvivadatorevam samipamupachakrame
Rishirugratapah partha vishvamitrah pratapavan
166.13
ततः स बुबुधे पश्चात्तमृषिं नृपसत्तमः
ऋषेः पुत्रं वसिष्ठस्य वसिष्ठमिव तेजसा
Tatah sa bubudhe pashchattamrishim nripasattamah
Risheh putram vasishthasya vasishthamiva tejasa
166.14
अन्तर्धाय तदात्मानं विश्वामित्रोऽपि भारत
तावुभावुपचक्राम चिकीर्षन्नात्मनः प्रियम्
Antardhaya tadatmanam vishvamitropi bharata
Tavubhavupachakrama chikirshannatmanah priyam
166.15
स तु शप्तस्तदा तेन शक्तिना वै नृपोत्तमः
जगाम शरणं शक्तिं प्रसादयितुमर्हयन्
Sa tu shaptastada tena shaktina vai nripottamah
Jagama sharanam shaktim prasadayitumarhayan
166.16
तस्य भावं विदित्वा स नृपतेः कुरुनन्दन
विश्वामित्रस्ततो रक्ष आदिदेश नृपं प्रति
Tasya bhavam viditva sa nripateh kurunandana
Vishvamitrastato raksha adidesha nripam prati
166.17
स शापात्तस्य विप्रर्षेर्विश्वामित्रस्य चाज्ञया
राक्षसः किंकरो नाम विवेश नृपतिं तदा
Sa shapattasya viprarshervishvamitrasya chagyaya
Rakshasah kinkaro nama vivesha nripatim tada
166.18
रक्षसा तु गृहीतं तं विदित्वा स मुनिस्तदा
विश्वामित्रोऽप्यपक्रामत्तस्माद्देशादरिंदम
Rakshasa tu grihitam tam viditva sa munistada
Vishvamitropyapakramattasmaddeshadarindama
166.19
ततः स नृपतिर्विद्वान्रक्षन्नात्मानमात्मना
बलवत्पीड्यमानोऽपि रक्षसान्तर्गतेन ह
Tatah sa nripatirvidvanrakshannatmanamatmana
Balavatpidyamanopi rakshasantargatena ha
166.20
ददर्श तं द्विजः कश्चिद्राजानं प्रस्थितं पुनः
ययाचे क्षुधितश्चैनं समांसं भोजनं तदा
Dadarsha tam dvijah kashchidrajanam prasthitam punah
Yayache kshudhitashchainam samansam bhojanam tada
166.21
तमुवाचाथ राजर्षिर्द्विजं मित्रसहस्तदा
आस्स्व ब्रह्मंस्त्वमत्रैव मुहूर्तमिति सान्त्वयन्
Tamuvachatha rajarshirdvijam mitrasahastada
Assva brahmanstvamatraiva muhurtamiti santvayan
166.22
निवृत्तः प्रतिदास्यामि भोजनं ते यथेप्सितम्
इत्युक्त्वा प्रययौ राजा तस्थौ च द्विजसत्तमः
Nivrittah pratidasyami bhojanam te yathepsitam
Ityuktva prayayau raja tasthau cha dvijasattamah
166.23
अन्तर्गतं तु तद्राज्ञस्तदा ब्राह्मणभाषितम्
सोऽन्तःपुरं प्रविश्याथ संविवेश नराधिपः
Antargatam tu tadragyastada brahmanabhashitam
Sontahpuram pravishyatha sanvivesha naradhipah
166.24
ततोऽर्धरात्र उत्थाय सूदमानाय्य सत्वरम्
उवाच राजा संस्मृत्य ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुतम्
Tatordharatra utthaya sudamanayya satvaram
Uvacha raja sansmritya brahmanasya pratishrutam
166.25
गच्छामुष्मिन्नसौ देशे ब्राह्मणो मां प्रतीक्षते
अन्नार्थी त्वं तमन्नेन समांसेनोपपादय
Gachchhamushminnasau deshe brahmano mam pratikshate
Annarthi tvam tamannena samansenopapadaya
166.26
एवमुक्तस्तदा सूदः सोऽनासाद्यामिषं क्वचित्
निवेदयामास तदा तस्मै राज्ञे व्यथान्वितः
Evamuktastada sudah sonasadyamisham kvachit
Nivedayamasa tada tasmai ragye vyathanvitah
166.27
राजा तु रक्षसाविष्टः सूदमाह गतव्यथः
अप्येनं नरमांसेन भोजयेति पुनः पुनः
Raja tu rakshasavishtah sudamaha gatavyathah
Apyenam naramansena bhojayeti punah punah
166.28
तथेत्युक्त्वा ततः सूदः संस्थानं वध्यघातिनाम्
गत्वा जहार त्वरितो नरमांसमपेतभीः
Tathetyuktva tatah sudah sansthanam vadhyaghatinam
Gatva jahara tvarito naramansamapetabhih
166.29
स तत्संस्कृत्य विधिवदन्नोपहितमाशु वै
तस्मै प्रादाद्ब्राह्मणाय क्षुधिताय तपस्विने
Sa tatsanskritya vidhivadannopahitamashu vai
Tasmai pradadbrahmanaya kshudhitaya tapasvine
166.30
स सिद्धचक्षुषा दृष्ट्वा तदन्नं द्विजसत्तमः
अभोज्यमिदमित्याह क्रोधपर्याकुलेक्षणः
Sa siddhachakshusha drishtva tadannam dvijasattamah
Abhojyamidamityaha krodhaparyakulekshanah
166.31
यस्मादभोज्यमन्नं मे ददाति स नराधिपः
तस्मात्तस्यैव मूढस्य भविष्यत्यत्र लोलुपा
Yasmadabhojyamannam me dadati sa naradhipah
Tasmattasyaiva mudhasya bhavishyatyatra lolupa
166.32
सक्तो मानुषमांसेषु यथोक्तः शक्तिना पुरा
उद्वेजनीयो भूतानां चरिष्यति महीमिमाम्
Sakto manushamanseshu yathoktah shaktina pura
Udvejaniyo bhutanam charishyati mahimimam
166.33
द्विरनुव्याहृते राज्ञः स शापो बलवानभूत्
रक्षोबलसमाविष्टो विसंज्ञश्चाभवत्तदा
Dviranuvyahrite ragyah sa shapo balavanabhut
Rakshobalasamavishto visangyashchabhavattada
166.34
ततः स नृपतिश्रेष्ठो राक्षसोपहतेन्द्रियः
उवाच शक्तिं तं दृष्ट्वा नचिरादिव भारत
Tatah sa nripatishreshtho rakshasopahatendriyah
Uvacha shaktim tam drishtva nachiradiva bharata
166.35
यस्मादसदृशः शापः प्रयुक्तोऽयं त्वया मयि
तस्मात्त्वत्तः प्रवर्तिष्ये खादितुं मानुषानहम्
Yasmadasadrishah shapah prayuktoyam tvaya mayi
Tasmattvattah pravartishye khaditum manushanaham
166.36
एवमुक्त्वा ततः सद्यस्तं प्राणैर्विप्रयुज्य सः
शक्तिनं भक्षयामास व्याघ्रः पशुमिवेप्सितम्
Evamuktva tatah sadyastam pranairviprayujya sah
Shaktinam bhakshayamasa vyaghrah pashumivepsitam
166.37
शक्तिनं तु हतं दृष्ट्वा विश्वामित्रस्ततः पुनः
वसिष्ठस्यैव पुत्रेषु तद्रक्षः संदिदेश ह
Shaktinam tu hatam drishtva vishvamitrastatah punah
Vasishthasyaiva putreshu tadrakshah sandidesha ha
166.38
स ताञ्शतावरान्पुत्रान्वसिष्ठस्य महात्मनः
भक्षयामास संक्रुद्धः सिंहः क्षुद्रमृगानिव
Sa tanshatavaranputranvasishthasya mahatmanah
Bhakshayamasa sankruddhah sinhah kshudramriganiva
166.39
वसिष्ठो घातिताञ्श्रुत्वा विश्वामित्रेण तान्सुतान्
धारयामास तं शोकं महाद्रिरिव मेदिनीम्
Vasishtho ghatitanshrutva vishvamitrena tansutan
Dharayamasa tam shokam mahadririva medinim
166.40
चक्रे चात्मविनाशाय बुद्धिं स मुनिसत्तमः
न त्वेव कुशिकोच्छेदं मेने मतिमतां वरः
Chakre chatmavinashaya buddhim sa munisattamah
Na tveva kushikochchhedam mene matimatam varah
166.41
स मेरुकूटादात्मानं मुमोच भगवानृषिः
शिरस्तस्य शिलायां च तूलराशाविवापतत्
Sa merukutadatmanam mumocha bhagavanrishih
Shirastasya shilayam cha tularashavivapatat
166.42
न ममार च पातेन स यदा तेन पाण्डव
तदाग्निमिद्ध्वा भगवान्संविवेश महावने
Na mamara cha patena sa yada tena pandava
Tadagnimiddhva bhagavansanvivesha mahavane
166.43
तं तदा सुसमिद्धोऽपि न ददाह हुताशनः
दीप्यमानोऽप्यमित्रघ्न शीतोऽग्निरभवत्ततः
Tam tada susamiddhopi na dadaha hutashanah
Dipyamanopyamitraghna shitognirabhavattatah
166.44
स समुद्रमभिप्रेत्य शोकाविष्टो महामुनिः
बद्ध्वा कण्ठे शिलां गुर्वीं निपपात तदम्भसि
Sa samudramabhipretya shokavishto mahamunih
Baddhva kanthe shilam gurvim nipapata tadambhasi
166.45
स समुद्रोर्मिवेगेन स्थले न्यस्तो महामुनिः
जगाम स ततः खिन्नः पुनरेवाश्रमं प्रति
Sa samudrormivegena sthale nyasto mahamunih
Jagama sa tatah khinnah punarevashramam prati