UtshovChapter 165
165.1
अर्जुन उवाच
किंनिमित्तमभूद्वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयोः
वसतोराश्रमे पुण्ये शंस नः सर्वमेव तत्
Arjuna uvacha
Kinnimittamabhudvairam vishvamitravasishthayoh
Vasatorashrame punye shansa nah sarvameva tat
165.2
गन्धर्व उवाच
इदं वासिष्ठमाख्यानं पुराणं परिचक्षते
पार्थ सर्वेषु लोकेषु यथावत्तन्निबोध मे
Gandharva uvacha
Idam vasishthamakhyanam puranam parichakshate
Partha sarveshu lokeshu yathavattannibodha me
165.3
कन्यकुब्जे महानासीत्पार्थिवो भरतर्षभ
गाधीति विश्रुतो लोके सत्यधर्मपरायणः
Kanyakubje mahanasitparthivo bharatarshabha
Gadhiti vishruto loke satyadharmaparayanah
165.4
तस्य धर्मात्मनः पुत्रः समृद्धबलवाहनः
विश्वामित्र इति ख्यातो बभूव रिपुमर्दनः
Tasya dharmatmanah putrah samriddhabalavahanah
Vishvamitra iti khyato babhuva ripumardanah
165.5
स चचार सहामात्यो मृगयां गहने वने
मृगान्विध्यन्वराहांश्च रम्येषु मरुधन्वसु
Sa chachara sahamatyo mrigayam gahane vane
Mriganvidhyanvarahanshcha ramyeshu marudhanvasu
165.6
व्यायामकर्शितः सोऽथ मृगलिप्सुः पिपासितः
आजगाम नरश्रेष्ठ वसिष्ठस्याश्रमं प्रति
Vyayamakarshitah sotha mrigalipsuh pipasitah
Ajagama narashreshtha vasishthasyashramam prati
165.7
तमागतमभिप्रेक्ष्य वसिष्ठः श्रेष्ठभागृषिः
विश्वामित्रं नरश्रेष्ठं प्रतिजग्राह पूजया
Tamagatamabhiprekshya vasishthah shreshthabhagrishih
Vishvamitram narashreshtham pratijagraha pujaya
165.8
पाद्यार्घ्याचमनीयेन स्वागतेन च भारत
तथैव प्रतिजग्राह वन्येन हविषा तथा
Padyarghyachamaniyena svagatena cha bharata
Tathaiva pratijagraha vanyena havisha tatha
165.9
तस्याथ कामधुग्धेनुर्वसिष्ठस्य महात्मनः
उक्ता कामान्प्रयच्छेति सा कामान्दुदुहे ततः
Tasyatha kamadhugdhenurvasishthasya mahatmanah
Ukta kamanprayachchheti sa kamanduduhe tatah
165.10
ग्राम्यारण्या ओषधीश्च दुदुहे पय एव च
षड्रसं चामृतरसं रसायनमनुत्तमम्
Gramyaranya oshadhishcha duduhe paya eva cha
Shadrasam chamritarasam rasayanamanuttamam
165.11
भोजनीयानि पेयानि भक्ष्याणि विविधानि च
लेह्यान्यमृतकल्पानि चोष्याणि च तथार्जुन
Bhojaniyani peyani bhakshyani vividhani cha
Lehyanyamritakalpani choshyani cha tatharjuna
165.12
तैः कामैः सर्वसंपूर्णैः पूजितः स महीपतिः
सामात्यः सबलश्चैव तुतोष स भृशं नृपः
Taih kamaih sarvasampurnaih pujitah sa mahipatih
Samatyah sabalashchaiva tutosha sa bhrisham nripah
165.13
षडायतां सुपार्श्वोरुं त्रिपृथुं पञ्च संवृताम्
मण्डूकनेत्रां स्वाकारां पीनोधसमनिन्दिताम्
Shadayatam suparshvorum triprithum pancha sanvritam
Mandukanetram svakaram pinodhasamaninditam
165.14
सुवालधिं शङ्कुकर्णां चारुशृङ्गां मनोरमाम्
पुष्टायतशिरोग्रीवां विस्मितः सोऽभिवीक्ष्य ताम्
Suvaladhim shankukarnam charushringam manoramam
Pushtayatashirogrivam vismitah sobhivikshya tam
165.15
अभिनन्दति तां नन्दीं वसिष्ठस्य पयस्विनीम्
अब्रवीच्च भृशं तुष्टो विश्वामित्रो मुनिं तदा
Abhinandati tam nandim vasishthasya payasvinim
Abravichcha bhrisham tushto vishvamitro munim tada
165.16
अर्बुदेन गवां ब्रह्मन्मम राज्येन वा पुनः
नन्दिनीं संप्रयच्छस्व भुङ्क्ष्व राज्यं महामुने
Arbudena gavam brahmanmama rajyena va punah
Nandinim samprayachchhasva bhunkshva rajyam mahamune
165.17
वसिष्ठ उवाच
देवतातिथिपित्रर्थमाज्यार्थं च पयस्विनी
अदेया नन्दिनीयं मे राज्येनापि तवानघ
Vasishtha uvacha
Devatatithipitrarthamajyartham cha payasvini
Adeya nandiniyam me rajyenapi tavanagha
165.18
विश्वामित्र उवाच
क्षत्रियोऽहं भवान्विप्रस्तपःस्वाध्यायसाधनः
ब्राह्मणेषु कुतो वीर्यं प्रशान्तेषु धृतात्मसु
Vishvamitra uvacha
Kshatriyoham bhavanviprastapahsvadhyayasadhanah
Brahmaneshu kuto viryam prashanteshu dhritatmasu
165.19
अर्बुदेन गवां यस्त्वं न ददासि ममेप्सिताम्
स्वधर्मं न प्रहास्यामि नयिष्ये ते बलेन गाम्
Arbudena gavam yastvam na dadasi mamepsitam
Svadharmam na prahasyami nayishye te balena gam
165.20
वसिष्ठ उवाच
बलस्थश्चासि राजा च बाहुवीर्यश्च क्षत्रियः
यथेच्छसि तथा क्षिप्रं कुरु त्वं मा विचारय
Vasishtha uvacha
Balasthashchasi raja cha bahuviryashcha kshatriyah
Yathechchhasi tatha kshipram kuru tvam ma vicharaya
165.21
गन्धर्व उवाच
एवमुक्तस्तदा पार्थ विश्वामित्रो बलादिव
हंसचन्द्रप्रतीकाशां नन्दिनीं तां जहार गाम्
Gandharva uvacha
Evamuktastada partha vishvamitro baladiva
Hansachandrapratikasham nandinim tam jahara gam
165.22
कशादण्डप्रतिहता काल्यमाना ततस्ततः
हम्भायमाना कल्याणी वसिष्ठस्याथ नन्दिनी
Kashadandapratihata kalyamana tatastatah
Hambhayamana kalyani vasishthasyatha nandini
165.23
आगम्याभिमुखी पार्थ तस्थौ भगवदुन्मुखी
भृशं च ताड्यमानापि न जगामाश्रमात्ततः
Agamyabhimukhi partha tasthau bhagavadunmukhi
Bhrisham cha tadyamanapi na jagamashramattatah
165.24
वसिष्ठ उवाच
शृणोमि ते रवं भद्रे विनदन्त्याः पुनः पुनः
बलाद्ध्रियसि मे नन्दि क्षमावान्ब्राह्मणो ह्यहम्
Vasishtha uvacha
Shrinomi te ravam bhadre vinadantyah punah punah
Baladdhriyasi me nandi kshamavanbrahmano hyaham
165.25
गन्धर्व उवाच
सा तु तेषां बलान्नन्दी बलानां भरतर्षभ
विश्वामित्रभयोद्विग्ना वसिष्ठं समुपागमत्
Gandharva uvacha
Sa tu tesham balannandi balanam bharatarshabha
Vishvamitrabhayodvigna vasishtham samupagamat
165.26
गौरुवाच
पाषाणदण्डाभिहतां क्रन्दन्तीं मामनाथवत्
विश्वामित्रबलैर्घोरैर्भगवन्किमुपेक्षसे
Gauruvacha
Pashanadandabhihatam krandantim mamanathavat
Vishvamitrabalairghorairbhagavankimupekshase
165.27
गन्धर्व उवाच
एवं तस्यां तदा पर्थ धर्षितायां महामुनिः
न चुक्षुभे न धैर्याच्च विचचाल धृतव्रतः
Gandharva uvacha
Evam tasyam tada partha dharshitayam mahamunih
Na chukshubhe na dhairyachcha vichachala dhritavratah
165.28
वसिष्ठ उवाच
क्षत्रियाणां बलं तेजो ब्राह्मणानां क्षमा बलम्
क्षमा मां भजते तस्माद्गम्यतां यदि रोचते
Vasishtha uvacha
Kshatriyanam balam tejo brahmananam kshama balam
Kshama mam bhajate tasmadgamyatam yadi rochate
165.29
गौरुवाच
किं नु त्यक्तास्मि भगवन्यदेवं मां प्रभाषसे
अत्यक्ताहं त्वया ब्रह्मन्न शक्या नयितुं बलात्
Gauruvacha
Kim nu tyaktasmi bhagavanyadevam mam prabhashase
Atyaktaham tvaya brahmanna shakya nayitum balat
165.30
वसिष्ठ उवाच
न त्वां त्यजामि कल्याणि स्थीयतां यदि शक्यते
दृढेन दाम्ना बद्ध्वैष वत्सस्ते ह्रियते बलात्
Vasishtha uvacha
Na tvam tyajami kalyani sthiyatam yadi shakyate
Dridhena damna baddhvaisha vatsaste hriyate balat
165.31
गन्धर्व उवाच
स्थीयतामिति तच्छ्रुत्वा वसिष्ठस्य पयस्विनी
ऊर्ध्वाञ्चितशिरोग्रीवा प्रबभौ घोरदर्शना
Gandharva uvacha
Sthiyatamiti tachchhrutva vasishthasya payasvini
Urdhvanchitashirogriva prababhau ghoradarshana
165.32
क्रोधरक्तेक्षणा सा गौर्हम्भारवघनस्वना
विश्वामित्रस्य तत्सैन्यं व्यद्रावयत सर्वशः
Krodharaktekshana sa gaurhambharavaghanasvana
Vishvamitrasya tatsainyam vyadravayata sarvashah
165.33
कशाग्रदण्डाभिहता काल्यमाना ततस्ततः
क्रोधदीप्तेक्षणा क्रोधं भूय एव समादधे
Kashagradandabhihata kalyamana tatastatah
Krodhadiptekshana krodham bhuya eva samadadhe
165.34
आदित्य इव मध्याह्ने क्रोधदीप्तवपुर्बभौ
अङ्गारवर्षं मुञ्चन्ती मुहुर्वालधितो महत्
Aditya iva madhyahne krodhadiptavapurbabhau
Angaravarsham munchanti muhurvaladhito mahat
165.35
असृजत्पह्लवान्पुच्छाच्छकृतः शबराञ्शकान्
मूत्रतश्चासृजच्चापि यवनान्क्रोधमूर्च्छिता
Asrijatpahlavanpuchchhachchhakritah shabaranshakan
Mutratashchasrijachchapi yavanankrodhamurchchhita
165.36
पुण्ड्रान्किरातान्द्रमिडान्सिंहलान्बर्बरांस्तथा
तथैव दरदान्म्लेच्छान्फेनतः सा ससर्ज ह
Pundrankiratandramidansinhalanbarbaranstatha
Tathaiva daradanmlechchhanphenatah sa sasarja ha
165.37
तैर्विसृष्टैर्महत्सैन्यं नानाम्लेच्छगणैस्तदा
नानावरणसंछन्नैर्नानायुधधरैस्तथा
अवाकीर्यत संरब्धैर्विश्वामित्रस्य पश्यतः
Tairvisrishtairmahatsainyam nanamlechchhaganaistada
Nanavaranasanchhannairnanayudhadharaistatha
Avakiryata sanrabdhairvishvamitrasya pashyatah
165.38
एकैकश्च तदा योधः पञ्चभिः सप्तभिर्वृतः
अस्त्रवर्षेण महता काल्यमानं बलं ततः
प्रभग्नं सर्वतस्त्रस्तं विश्वामित्रस्य पश्यतः
Ekaikashcha tada yodhah panchabhih saptabhirvritah
Astravarshena mahata kalyamanam balam tatah
Prabhagnam sarvatastrastam vishvamitrasya pashyatah
165.39
न च प्राणैर्वियुज्यन्त केचित्ते सैनिकास्तदा
विश्वामित्रस्य संक्रुद्धैर्वासिष्ठैर्भरतर्षभ
Na cha pranairviyujyanta kechitte sainikastada
Vishvamitrasya sankruddhairvasishthairbharatarshabha
165.40
विश्वामित्रस्य सैन्यं तु काल्यमानं त्रियोजनम्
क्रोशमानं भयोद्विग्नं त्रातारं नाध्यगच्छत
Vishvamitrasya sainyam tu kalyamanam triyojanam
Kroshamanam bhayodvignam trataram nadhyagachchhata
165.41
दृष्ट्वा तन्महदाश्चर्यं ब्रह्मतेजोभवं तदा
विश्वामित्रः क्षत्रभावान्निर्विण्णो वाक्यमब्रवीत्
Drishtva tanmahadashcharyam brahmatejobhavam tada
Vishvamitrah kshatrabhavannirvinno vakyamabravit
165.42
धिग्बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजोबलं बलम्
बलाबलं विनिश्चित्य तप एव परं बलम्
Dhigbalam kshatriyabalam brahmatejobalam balam
Balabalam vinishchitya tapa eva param balam
165.43
स राज्यं स्फीतमुत्सृज्य तां च दीप्तां नृपश्रियम्
भोगांश्च पृष्ठतः कृत्वा तपस्येव मनो दधे
Sa rajyam sphitamutsrijya tam cha diptam nripashriyam
Bhoganshcha prishthatah kritva tapasyeva mano dadhe
165.44
स गत्वा तपसा सिद्धिं लोकान्विष्टभ्य तेजसा
तताप सर्वान्दीप्तौजा ब्राह्मणत्वमवाप च
अपिबच्च सुतं सोममिन्द्रेण सह कौशिकः
Sa gatva tapasa siddhim lokanvishtabhya tejasa
Tatapa sarvandiptauja brahmanatvamavapa cha
Apibachcha sutam somamindrena saha kaushikah