UtshovChapter 160
160.1
अर्जुन उवाच
तापत्य इति यद्वाक्यमुक्तवानसि मामिह
तदहं ज्ञातुमिच्छामि तापत्यार्थविनिश्चयम्
Arjuna uvacha
Tapatya iti yadvakyamuktavanasi mamiha
Tadaham gyatumichchhami tapatyarthavinishchayam
160.2
तपती नाम का चैषा तापत्या यत्कृते वयम्
कौन्तेया हि वयं साधो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्
Tapati nama ka chaisha tapatya yatkrite vayam
Kaunteya hi vayam sadho tattvamichchhami veditum
160.3
वैशंपायन उवाच
एवमुक्तः स गन्धर्वः कुन्तीपुत्रं धनंजयम्
विश्रुतां त्रिषु लोकेषु श्रावयामास वै कथाम्
Vaishampayana uvacha
Evamuktah sa gandharvah kuntiputram dhananjayam
Vishrutam trishu lokeshu shravayamasa vai katham
160.4
गन्धर्व उवाच
हन्त ते कथयिष्यामि कथामेतां मनोरमाम्
यथावदखिलां पार्थ धर्म्यां धर्मभृतां वर
Gandharva uvacha
Hanta te kathayishyami kathametam manoramam
Yathavadakhilam partha dharmyam dharmabhritam vara
160.5
उक्तवानस्मि येन त्वां तापत्य इति यद्वचः
तत्तेऽहं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना मम
Uktavanasmi yena tvam tapatya iti yadvachah
Tatteham kathayishyami shrinushvaikamana mama
160.6
य एष दिवि धिष्ण्येन नाकं व्याप्नोति तेजसा
एतस्य तपती नाम बभूवासदृशी सुता
Ya esha divi dhishnyena nakam vyapnoti tejasa
Etasya tapati nama babhuvasadrishi suta
160.7
विवस्वतो वै कौन्तेय सावित्र्यवरजा विभो
विश्रुता त्रिषु लोकेषु तपती तपसा युता
Vivasvato vai kaunteya savitryavaraja vibho
Vishruta trishu lokeshu tapati tapasa yuta
160.8
न देवी नासुरी चैव न यक्षी न च राक्षसी
नाप्सरा न च गन्धर्वी तथारूपेण काचन
Na devi nasuri chaiva na yakshi na cha rakshasi
Napsara na cha gandharvi tatharupena kachana
160.9
सुविभक्तानवद्याङ्गी स्वसितायतलोचना
स्वाचारा चैव साध्वी च सुवेषा चैव भामिनी
Suvibhaktanavadyangi svasitayatalochana
Svachara chaiva sadhvi cha suvesha chaiva bhamini
160.10
न तस्याः सदृशं कंचित्त्रिषु लोकेषु भारत
भर्तारं सविता मेने रूपशीलकुलश्रुतैः
Na tasyah sadrisham kanchittrishu lokeshu bharata
Bhartaram savita mene rupashilakulashrutaih
160.11
संप्राप्तयौवनां पश्यन्देयां दुहितरं तु ताम्
नोपलेभे ततः शान्तिं संप्रदानं विचिन्तयन्
Sampraptayauvanam pashyandeyam duhitaram tu tam
Nopalebhe tatah shantim sampradanam vichintayan
160.12
अर्थर्क्षपुत्रः कौन्तेय कुरूणामृषभो बली
सूर्यमाराधयामास नृपः संवरणः सदा
Artharkshaputrah kaunteya kurunamrishabho bali
Suryamaradhayamasa nripah sanvaranah sada
160.13
अर्घ्यमाल्योपहारैश्च शश्वच्च नृपतिर्यतः
नियमैरुपवासैश्च तपोभिर्विविधैरपि
Arghyamalyopaharaishcha shashvachcha nripatiryatah
Niyamairupavasaishcha tapobhirvividhairapi
160.14
शुश्रूषुरनहंवादी शुचिः पौरवनन्दनः
अंशुमन्तं समुद्यन्तं पूजयामास भक्तिमान्
Shushrushuranahanvadi shuchih pauravanandanah
Anshumantam samudyantam pujayamasa bhaktiman
160.15
ततः कृतज्ञं धर्मज्ञं रूपेणासदृशं भुवि
तपत्याः सदृशं मेने सूर्यः संवरणं पतिम्
Tatah kritagyam dharmagyam rupenasadrisham bhuvi
Tapatyah sadrisham mene suryah sanvaranam patim
160.16
दातुमैच्छत्ततः कन्यां तस्मै संवरणाय ताम्
नृपोत्तमाय कौरव्य विश्रुताभिजनाय वै
Datumaichchhattatah kanyam tasmai sanvaranaya tam
Nripottamaya kauravya vishrutabhijanaya vai
160.17
यथा हि दिवि दीप्तांशुः प्रभासयति तेजसा
तथा भुवि महीपालो दीप्त्या संवरणोऽभवत्
Yatha hi divi diptanshuh prabhasayati tejasa
Tatha bhuvi mahipalo diptya sanvaranobhavat
160.18
यथार्चयन्ति चादित्यमुद्यन्तं ब्रह्मवादिनः
तथा संवरणं पार्थ ब्राह्मणावरजाः प्रजाः
Yatharchayanti chadityamudyantam brahmavadinah
Tatha sanvaranam partha brahmanavarajah prajah
160.19
स सोममति कान्तत्वादादित्यमति तेजसा
बभूव नृपतिः श्रीमान्सुहृदां दुर्हृदामपि
Sa somamati kantatvadadityamati tejasa
Babhuva nripatih shrimansuhridam durhridamapi
160.20
एवंगुणस्य नृपतेस्तथावृत्तस्य कौरव
तस्मै दातुं मनश्चक्रे तपतीं तपनः स्वयम्
Evangunasya nripatestathavrittasya kaurava
Tasmai datum manashchakre tapatim tapanah svayam
160.21
स कदाचिदथो राजा श्रीमानुरुयशा भुवि
चचार मृगयां पार्थ पर्वतोपवने किल
Sa kadachidatho raja shrimanuruyasha bhuvi
Chachara mrigayam partha parvatopavane kila
160.22
चरतो मृगयां तस्य क्षुत्पिपासाश्रमान्वितः
ममार राज्ञः कौन्तेय गिरावप्रतिमो हयः
Charato mrigayam tasya kshutpipasashramanvitah
Mamara ragyah kaunteya giravapratimo hayah
160.23
स मृताश्वश्चरन्पार्थ पद्भ्यामेव गिरौ नृपः
ददर्शासदृशीं लोके कन्यामायतलोचनाम्
Sa mritashvashcharanpartha padbhyameva girau nripah
Dadarshasadrishim loke kanyamayatalochanam
160.24
स एक एकामासाद्य कन्यां तामरिमर्दनः
तस्थौ नृपतिशार्दूलः पश्यन्नविचलेक्षणः
Sa eka ekamasadya kanyam tamarimardanah
Tasthau nripatishardulah pashyannavichalekshanah
160.25
स हि तां तर्कयामास रूपतो नृपतिः श्रियम्
पुनः संतर्कयामास रवेर्भ्रष्टामिव प्रभाम्
Sa hi tam tarkayamasa rupato nripatih shriyam
Punah santarkayamasa raverbhrashtamiva prabham
160.26
गिरिप्रस्थे तु सा यस्मिन्स्थिता स्वसितलोचना
स सवृक्षक्षुपलतो हिरण्मय इवाभवत्
Giriprasthe tu sa yasminsthita svasitalochana
Sa savrikshakshupalato hiranmaya ivabhavat
160.27
अवमेने च तां दृष्ट्वा सर्वप्राणभृतां वपुः
अवाप्तं चात्मनो मेने स राजा चक्षुषः फलम्
Avamene cha tam drishtva sarvapranabhritam vapuh
Avaptam chatmano mene sa raja chakshushah phalam
160.28
जन्मप्रभृति यत्किंचिद्दृष्टवान्स महीपतिः
रूपं न सदृशं तस्यास्तर्कयामास किंचन
Janmaprabhriti yatkinchiddrishtavansa mahipatih
Rupam na sadrisham tasyastarkayamasa kinchana
160.29
तया बद्धमनश्चक्षुः पाशैर्गुणमयैस्तदा
न चचाल ततो देशाद्बुबुधे न च किंचन
Taya baddhamanashchakshuh pashairgunamayaistada
Na chachala tato deshadbubudhe na cha kinchana
160.30
अस्या नूनं विशालाक्ष्याः सदेवासुरमानुषम्
लोकं निर्मथ्य धात्रेदं रूपमाविष्कृतं कृतम्
Asya nunam vishalakshyah sadevasuramanusham
Lokam nirmathya dhatredam rupamavishkritam kritam
160.31
एवं स तर्कयामास रूपद्रविणसंपदा
कन्यामसदृशीं लोके नृपः संवरणस्तदा
Evam sa tarkayamasa rupadravinasampada
Kanyamasadrishim loke nripah sanvaranastada
160.32
तां च दृष्ट्वैव कल्याणीं कल्याणाभिजनो नृपः
जगाम मनसा चिन्तां काममार्गणपीडितः
Tam cha drishtvaiva kalyanim kalyanabhijano nripah
Jagama manasa chintam kamamarganapiditah
160.33
दह्यमानः स तीव्रेण नृपतिर्मन्मथाग्निना
अप्रगल्भां प्रगल्भः स तामुवाच यशस्विनीम्
Dahyamanah sa tivrena nripatirmanmathagnina
Apragalbham pragalbhah sa tamuvacha yashasvinim
160.34
कासि कस्यासि रम्भोरु किमर्थं चेह तिष्ठसि
कथं च निर्जनेऽरण्ये चरस्येका शुचिस्मिते
Kasi kasyasi rambhoru kimartham cheha tishthasi
Katham cha nirjaneranye charasyeka shuchismite
160.35
त्वं हि सर्वानवद्याङ्गी सर्वाभरणभूषिता
विभूषणमिवैतेषां भूषणानामभीप्सितम्
Tvam hi sarvanavadyangi sarvabharanabhushita
Vibhushanamivaitesham bhushananamabhipsitam
160.36
न देवीं नासुरीं चैव न यक्षीं न च राक्षसीम्
न च भोगवतीं मन्ये न गन्धर्वीं न मानुषीम्
Na devim nasurim chaiva na yakshim na cha rakshasim
Na cha bhogavatim manye na gandharvim na manushim
160.37
या हि दृष्टा मया काश्चिच्छ्रुता वापि वराङ्गनाः
न तासां सदृशीं मन्ये त्वामहं मत्तकाशिनि
Ya hi drishta maya kashchichchhruta vapi varanganah
Na tasam sadrishim manye tvamaham mattakashini
160.38
एवं तां स महीपालो बभाषे न तु सा तदा
कामार्तं निर्जनेऽरण्ये प्रत्यभाषत किंचन
Evam tam sa mahipalo babhashe na tu sa tada
Kamartam nirjaneranye pratyabhashata kinchana
160.39
ततो लालप्यमानस्य पार्थिवस्यायतेक्षणा
सौदामिनीव साभ्रेषु तत्रैवान्तरधीयत
Tato lalapyamanasya parthivasyayatekshana
Saudaminiva sabhreshu tatraivantaradhiyata
160.40
तामन्विच्छन्स नृपतिः परिचक्राम तत्तदा
वनं वनजपत्राक्षीं भ्रमन्नुन्मत्तवत्तदा
Tamanvichchhansa nripatih parichakrama tattada
Vanam vanajapatrakshim bhramannunmattavattada
160.41
अपश्यमानः स तु तां बहु तत्र विलप्य च
निश्चेष्टः कौरवश्रेष्ठो मुहूर्तं स व्यतिष्ठत
Apashyamanah sa tu tam bahu tatra vilapya cha
Nishcheshtah kauravashreshtho muhurtam sa vyatishthata