UtshovChapter 16
16.1
सूत उवाच
ततोऽभ्रशिखराकारैर्गिरिशृङ्गैरलंकृतम्
मन्दरं पर्वतवरं लताजालसमावृतम्
Suta uvacha
Tatobhrashikharakarairgirishringairalankritam
Mandaram parvatavaram latajalasamavritam
16.2
नानाविहगसंघुष्टं नानादंष्ट्रिसमाकुलम्
किंनरैरप्सरोभिश्च देवैरपि च सेवितम्
Nanavihagasanghushtam nanadanshtrisamakulam
Kinnarairapsarobhishcha devairapi cha sevitam
16.3
एकादश सहस्राणि योजनानां समुच्छ्रितम्
अधो भूमेः सहस्रेषु तावत्स्वेव प्रतिष्ठितम्
Ekadasha sahasrani yojananam samuchchhritam
Adho bhumeh sahasreshu tavatsveva pratishthitam
16.4
तमुद्धर्तुं न शक्ता वै सर्वे देवगणास्तदा
विष्णुमासीनमभ्येत्य ब्रह्माणं चेदमब्रुवन्
Tamuddhartum na shakta vai sarve devaganastada
Vishnumasinamabhyetya brahmanam chedamabruvan
16.5
भवन्तावत्र कुरुतां बुद्धिं नैःश्रेयसीं पराम्
मन्दरोद्धरणे यत्नः क्रियतां च हिताय नः
Bhavantavatra kurutam buddhim naihshreyasim param
Mandaroddharane yatnah kriyatam cha hitaya nah
16.6
तथेति चाब्रवीद्विष्णुर्ब्रह्मणा सह भार्गव
ततोऽनन्तः समुत्थाय ब्रह्मणा परिचोदितः
नारायणेन चाप्युक्तस्तस्मिन्कर्मणि वीर्यवान्
Tatheti chabravidvishnurbrahmana saha bhargava
Tatonantah samutthaya brahmana parichoditah
Narayanena chapyuktastasminkarmani viryavan
16.7
अथ पर्वतराजानं तमनन्तो महाबलः
उज्जहार बलाद्ब्रह्मन्सवनं सवनौकसम्
Atha parvatarajanam tamananto mahabalah
Ujjahara baladbrahmansavanam savanaukasam
16.8
ततस्तेन सुराः सार्धं समुद्रमुपतस्थिरे
तमूचुरमृतार्थाय निर्मथिष्यामहे जलम्
Tatastena surah sardham samudramupatasthire
Tamuchuramritarthaya nirmathishyamahe jalam
16.9
अपांपतिरथोवाच ममाप्यंशो भवेत्ततः
सोढास्मि विपुलं मर्दं मन्दरभ्रमणादिति
Apampatirathovacha mamapyansho bhavettatah
Sodhasmi vipulam mardam mandarabhramanaditi
16.10
ऊचुश्च कूर्मराजानमकूपारं सुरासुराः
गिरेरधिष्ठानमस्य भवान्भवितुमर्हति
Uchushcha kurmarajanamakuparam surasurah
Gireradhishthanamasya bhavanbhavitumarhati
16.11
कूर्मेण तु तथेत्युक्त्वा पृष्ठमस्य समर्पितम्
तस्य शैलस्य चाग्रं वै यन्त्रेणेन्द्रोऽभ्यपीडयत्
Kurmena tu tathetyuktva prishthamasya samarpitam
Tasya shailasya chagram vai yantrenendrobhyapidayat
16.12
मन्थानं मन्दरं कृत्वा तथा नेत्रं च वासुकिम्
देवा मथितुमारब्धाः समुद्रं निधिमम्भसाम्
अमृतार्थिनस्ततो ब्रह्मन्सहिता दैत्यदानवाः
Manthanam mandaram kritva tatha netram cha vasukim
Deva mathitumarabdhah samudram nidhimambhasam
Amritarthinastato brahmansahita daityadanavah
16.13
एकमन्तमुपाश्लिष्टा नागराज्ञो महासुराः
विबुधाः सहिताः सर्वे यतः पुच्छं ततः स्थिताः
Ekamantamupashlishta nagaragyo mahasurah
Vibudhah sahitah sarve yatah puchchham tatah sthitah
16.14
अनन्तो भगवान्देवो यतो नारायणस्ततः
शिर उद्यम्य नागस्य पुनः पुनरवाक्षिपत्
Ananto bhagavandevo yato narayanastatah
Shira udyamya nagasya punah punaravakshipat
16.15
वासुकेरथ नागस्य सहसाक्षिप्यतः सुरैः
सधूमाः सार्चिषो वाता निष्पेतुरसकृन्मुखात्
Vasukeratha nagasya sahasakshipyatah suraih
Sadhumah sarchisho vata nishpeturasakrinmukhat
16.16
ते धूमसंघाः संभूता मेघसंघाः सविद्युतः
अभ्यवर्षन्सुरगणाञ्श्रमसंतापकर्शितान्
Te dhumasanghah sambhuta meghasanghah savidyutah
Abhyavarshansuragananshramasantapakarshitan
16.17
तस्माच्च गिरिकूटाग्रात्प्रच्युताः पुष्पवृष्टयः
सुरासुरगणान्माल्यैः सर्वतः समवाकिरन्
Tasmachcha girikutagratprachyutah pushpavrishtayah
Surasuragananmalyaih sarvatah samavakiran
16.18
बभूवात्र महाघोषो महामेघरवोपमः
उदधेर्मथ्यमानस्य मन्दरेण सुरासुरैः
Babhuvatra mahaghosho mahamegharavopamah
Udadhermathyamanasya mandarena surasuraih
16.19
तत्र नानाजलचरा विनिष्पिष्टा महाद्रिणा
विलयं समुपाजग्मुः शतशो लवणाम्भसि
Tatra nanajalachara vinishpishta mahadrina
Vilayam samupajagmuh shatasho lavanambhasi
16.20
वारुणानि च भूतानि विविधानि महीधरः
पातालतलवासीनि विलयं समुपानयत्
Varunani cha bhutani vividhani mahidharah
Patalatalavasini vilayam samupanayat
16.21
तस्मिंश्च भ्राम्यमाणेऽद्रौ संघृष्यन्तः परस्परम्
न्यपतन्पतगोपेताः पर्वताग्रान्महाद्रुमाः
Tasminshcha bhramyamanedrau sanghrishyantah parasparam
Nyapatanpatagopetah parvatagranmahadrumah
16.22
तेषां संघर्षजश्चाग्निरर्चिर्भिः प्रज्वलन्मुहुः
विद्युद्भिरिव नीलाभ्रमावृणोन्मन्दरं गिरिम्
Tesham sangharshajashchagnirarchirbhih prajvalanmuhuh
Vidyudbhiriva nilabhramavrinonmandaram girim
16.23
ददाह कुञ्जरांश्चैव सिंहांश्चैव विनिःसृतान्
विगतासूनि सर्वाणि सत्त्वानि विविधानि च
Dadaha kunjaranshchaiva sinhanshchaiva vinihsritan
Vigatasuni sarvani sattvani vividhani cha
16.24
तमग्निममरश्रेष्ठः प्रदहन्तं ततस्ततः
वारिणा मेघजेनेन्द्रः शमयामास सर्वतः
Tamagnimamarashreshthah pradahantam tatastatah
Varina meghajenendrah shamayamasa sarvatah
16.25
ततो नानाविधास्तत्र सुस्रुवुः सागराम्भसि
महाद्रुमाणां निर्यासा बहवश्चौषधीरसाः
Tato nanavidhastatra susruvuh sagarambhasi
Mahadrumanam niryasa bahavashchaushadhirasah
16.26
तेषाममृतवीर्याणां रसानां पयसैव च
अमरत्वं सुरा जग्मुः काञ्चनस्य च निःस्रवात्
Teshamamritaviryanam rasanam payasaiva cha
Amaratvam sura jagmuh kanchanasya cha nihsravat
16.27
अथ तस्य समुद्रस्य तज्जातमुदकं पयः
रसोत्तमैर्विमिश्रं च ततः क्षीरादभूद्घृतम्
Atha tasya samudrasya tajjatamudakam payah
Rasottamairvimishram cha tatah kshiradabhudghritam
16.28
ततो ब्रह्माणमासीनं देवा वरदमब्रुवन्
श्रान्ताः स्म सुभृशं ब्रह्मन्नोद्भवत्यमृतं च तत्
Tato brahmanamasinam deva varadamabruvan
Shrantah sma subhrisham brahmannodbhavatyamritam cha tat
16.29
ऋते नारायणं देवं दैत्या नागोत्तमास्तथा
चिरारब्धमिदं चापि सागरस्यापि मन्थनम्
Rite narayanam devam daitya nagottamastatha
Chirarabdhamidam chapi sagarasyapi manthanam
16.30
ततो नारायणं देवं ब्रह्मा वचनमब्रवीत्
विधत्स्वैषां बलं विष्णो भवानत्र परायणम्
Tato narayanam devam brahma vachanamabravit
Vidhatsvaisham balam vishno bhavanatra parayanam
16.31
विष्णुरुवाच
बलं ददामि सर्वेषां कर्मैतद्ये समास्थिताः
क्षोभ्यतां कलशः सर्वैर्मन्दरः परिवर्त्यताम्
Vishnuruvacha
Balam dadami sarvesham karmaitadye samasthitah
Kshobhyatam kalashah sarvairmandarah parivartyatam
16.32
सूत उवाच
नारायणवचः श्रुत्वा बलिनस्ते महोदधेः
तत्पयः सहिता भूयश्चक्रिरे भृशमाकुलम्
Suta uvacha
Narayanavachah shrutva balinaste mahodadheh
Tatpayah sahita bhuyashchakrire bhrishamakulam
16.33
ततः शतसहस्रांशुः समान इव सागरात्
प्रसन्नभाः समुत्पन्नः सोमः शीतांशुरुज्ज्वलः
Tatah shatasahasranshuh samana iva sagarat
Prasannabhah samutpannah somah shitanshurujjvalah
16.34
श्रीरनन्तरमुत्पन्ना घृतात्पाण्डुरवासिनी
सुरा देवी समुत्पन्ना तुरगः पाण्डुरस्तथा
Shriranantaramutpanna ghritatpanduravasini
Sura devi samutpanna turagah pandurastatha
16.35
कौस्तुभश्च मणिर्दिव्य उत्पन्नोऽमृतसंभवः
मरीचिविकचः श्रीमान्नारायणउरोगतः
Kaustubhashcha manirdivya utpannomritasambhavah
Marichivikachah shrimannarayanaurogatah
16.36
श्रीः सुरा चैव सोमश्च तुरगश्च मनोजवः
यतो देवास्ततो जग्मुरादित्यपथमाश्रिताः
Shrih sura chaiva somashcha turagashcha manojavah
Yato devastato jagmuradityapathamashritah
16.37
धन्वन्तरिस्ततो देवो वपुष्मानुदतिष्ठत
श्वेतं कमण्डलुं बिभ्रदमृतं यत्र तिष्ठति
Dhanvantaristato devo vapushmanudatishthata
Shvetam kamandalum bibhradamritam yatra tishthati
16.38
एतदत्यद्भुतं दृष्ट्वा दानवानां समुत्थितः
अमृतार्थे महान्नादो ममेदमिति जल्पताम्
Etadatyadbhutam drishtva danavanam samutthitah
Amritarthe mahannado mamedamiti jalpatam
16.39
ततो नारायणो मायामास्थितो मोहिनीं प्रभुः
स्त्रीरूपमद्भुतं कृत्वा दानवानभिसंश्रितः
Tato narayano mayamasthito mohinim prabhuh
Strirupamadbhutam kritva danavanabhisanshritah
16.40
ततस्तदमृतं तस्यै ददुस्ते मूढचेतसः
स्त्रियै दानवदैतेयाः सर्वे तद्गतमानसाः
Tatastadamritam tasyai daduste mudhachetasah
Striyai danavadaiteyah sarve tadgatamanasah