UtshovChapter 158
158.1
वैशंपायन उवाच
ते प्रतस्थुः पुरस्कृत्य मातरं पुरुषर्षभाः
समैरुदङ्मुखैर्मार्गैर्यथोद्दिष्टं परंतपाः
Vaishampayana uvacha
Te pratasthuh puraskritya mataram purusharshabhah
Samairudanmukhairmargairyathoddishtam parantapah
158.2
ते गच्छन्तस्त्वहोरात्रं तीर्थं सोमश्रवायणम्
आसेदुः पुरुषव्याघ्रा गङ्गायां पाण्डुनन्दनाः
Te gachchhantastvahoratram tirtham somashravayanam
Aseduh purushavyaghra gangayam pandunandanah
158.3
उल्मुकं तु समुद्यम्य तेषामग्रे धनंजयः
प्रकाशार्थं ययौ तत्र रक्षार्थं च महायशाः
Ulmukam tu samudyamya teshamagre dhananjayah
Prakashartham yayau tatra rakshartham cha mahayashah
158.4
तत्र गङ्गाजले रम्ये विविक्ते क्रीडयन्स्त्रियः
ईर्ष्युर्गन्धर्वराजः स्म जलक्रीडामुपागतः
Tatra gangajale ramye vivikte kridayanstriyah
Irshyurgandharvarajah sma jalakridamupagatah
158.5
शब्दं तेषां स शुश्राव नदीं समुपसर्पताम्
तेन शब्देन चाविष्टश्चुक्रोध बलवद्बली
Shabdam tesham sa shushrava nadim samupasarpatam
Tena shabdena chavishtashchukrodha balavadbali
158.6
स दृष्ट्वा पाण्डवांस्तत्र सह मात्रा परंतपान्
विस्फारयन्धनुर्घोरमिदं वचनमब्रवीत्
Sa drishtva pandavanstatra saha matra parantapan
Vispharayandhanurghoramidam vachanamabravit
158.7
संध्या संरज्यते घोरा पूर्वरात्रागमेषु या
अशीतिभिस्त्रुटैर्हीनं तं मुहूर्तं प्रचक्षते
Sandhya sanrajyate ghora purvaratragameshu ya
Ashitibhistrutairhinam tam muhurtam prachakshate
158.8
विहितं कामचाराणां यक्षगन्धर्वरक्षसाम्
शेषमन्यन्मनुष्याणां कामचारमिह स्मृतम्
Vihitam kamacharanam yakshagandharvarakshasam
Sheshamanyanmanushyanam kamacharamiha smritam
158.9
लोभात्प्रचारं चरतस्तासु वेलासु वै नरान्
उपक्रान्ता निगृह्णीमो राक्षसैः सह बालिशान्
Lobhatpracharam charatastasu velasu vai naran
Upakranta nigrihnimo rakshasaih saha balishan
158.10
ततो रात्रौ प्राप्नुवतो जलं ब्रह्मविदो जनाः
गर्हयन्ति नरान्सर्वान्बलस्थान्नृपतीनपि
Tato ratrau prapnuvato jalam brahmavido janah
Garhayanti naransarvanbalasthannripatinapi
158.11
आरात्तिष्ठत मा मह्यं समीपमुपसर्पत
कस्मान्मां नाभिजानीत प्राप्तं भागीरथीजलम्
Arattishthata ma mahyam samipamupasarpata
Kasmanmam nabhijanita praptam bhagirathijalam
158.12
अङ्गारपर्णं गन्धर्वं वित्त मां स्वबलाश्रयम्
अहं हि मानी चेर्ष्युश्च कुबेरस्य प्रियः सखा
Angaraparnam gandharvam vitta mam svabalashrayam
Aham hi mani chershyushcha kuberasya priyah sakha
158.13
अङ्गारपर्णमिति च ख्यातं वनमिदं मम
अनु गङ्गां च वाकां च चित्रं यत्र वसाम्यहम्
Angaraparnamiti cha khyatam vanamidam mama
Anu gangam cha vakam cha chitram yatra vasamyaham
158.14
न कुणपाः शृङ्गिणो वा न देवा न च मानुषाः
इदं समुपसर्पन्ति तत्किं समुपसर्पथ
Na kunapah shringino va na deva na cha manushah
Idam samupasarpanti tatkim samupasarpatha
158.15
अर्जुन उवाच
समुद्रे हिमवत्पार्श्वे नद्यामस्यां च दुर्मते
रात्रावहनि संधौ च कस्य कॢप्तः परिग्रहः
Arjuna uvacha
Samudre himavatparshve nadyamasyam cha durmate
Ratravahani sandhau cha kasya kliptah parigrahah
158.16
वयं च शक्तिसंपन्ना अकाले त्वामधृष्णुमः
अशक्ता हि क्षणे क्रूरे युष्मानर्चन्ति मानवाः
Vayam cha shaktisampanna akale tvamadhrishnumah
Ashakta hi kshane krure yushmanarchanti manavah
158.17
पुरा हिमवतश्चैषा हेमशृङ्गाद्विनिःसृता
गङ्गा गत्वा समुद्राम्भः सप्तधा प्रतिपद्यते
Pura himavatashchaisha hemashringadvinihsrita
Ganga gatva samudrambhah saptadha pratipadyate
158.18
इयं भूत्वा चैकवप्रा शुचिराकाशगा पुनः
देवेषु गङ्गा गन्धर्व प्राप्नोत्यलकनन्दताम्
Iyam bhutva chaikavapra shuchirakashaga punah
Deveshu ganga gandharva prapnotyalakanandatam
158.19
तथा पितॄन्वैतरणी दुस्तरा पापकर्मभिः
गङ्गा भवति गन्धर्व यथा द्वैपायनोऽब्रवीत्
Tatha pitrinvaitarani dustara papakarmabhih
Ganga bhavati gandharva yatha dvaipayanobravit
158.20
असंबाधा देवनदी स्वर्गसंपादनी शुभा
कथमिच्छसि तां रोद्धुं नैष धर्मः सनातनः
Asambadha devanadi svargasampadani shubha
Kathamichchhasi tam roddhum naisha dharmah sanatanah
158.21
अनिवार्यमसंबाधं तव वाचा कथं वयम्
न स्पृशेम यथाकामं पुण्यं भागीरथीजलम्
Anivaryamasambadham tava vacha katham vayam
Na sprishema yathakamam punyam bhagirathijalam
158.22
वैशंपायन उवाच
अङ्गारपर्णस्तच्छ्रुत्वा क्रुद्ध आनम्य कार्मुकम्
मुमोच सायकान्दीप्तानहीनाशीविषानिव
Vaishampayana uvacha
Angaraparnastachchhrutva kruddha anamya karmukam
Mumocha sayakandiptanahinashivishaniva
158.23
उल्मुकं भ्रामयंस्तूर्णं पाण्डवश्चर्म चोत्तमम्
व्यपोवाह शरांस्तस्य सर्वानेव धनंजयः
Ulmukam bhramayansturnam pandavashcharma chottamam
Vyapovaha sharanstasya sarvaneva dhananjayah
158.24
अर्जुन उवाच
बिभीषिकैषा गन्धर्व नास्त्रज्ञेषु प्रयुज्यते
अस्त्रज्ञेषु प्रयुक्तैषा फेनवत्प्रविलीयते
Arjuna uvacha
Bibhishikaisha gandharva nastragyeshu prayujyate
Astragyeshu prayuktaisha phenavatpraviliyate
158.25
मानुषानति गन्धर्वान्सर्वान्गन्धर्व लक्षये
तस्मादस्त्रेण दिव्येन योत्स्येऽहं न तु मायया
Manushanati gandharvansarvangandharva lakshaye
Tasmadastrena divyena yotsyeham na tu mayaya
158.26
पुरास्त्रमिदमाग्नेयं प्रादात्किल बृहस्पतिः
भरद्वाजस्य गन्धर्व गुरुपुत्रः शतक्रतोः
Purastramidamagneyam pradatkila brihaspatih
Bharadvajasya gandharva guruputrah shatakratoh
158.27
भरद्वाजादग्निवेश्यो अग्निवेश्याद्गुरुर्मम
स त्विदं मह्यमददाद्द्रोणो ब्राह्मणसत्तमः
Bharadvajadagniveshyo agniveshyadgururmama
Sa tvidam mahyamadadaddrono brahmanasattamah
158.28
वैशंपायन उवाच
इत्युक्त्वा पाण्डवः क्रुद्धो गन्धर्वाय मुमोच ह
प्रदीप्तमस्त्रमाग्नेयं ददाहास्य रथं तु तत्
Vaishampayana uvacha
Ityuktva pandavah kruddho gandharvaya mumocha ha
Pradiptamastramagneyam dadahasya ratham tu tat
158.29
विरथं विप्लुतं तं तु स गन्धर्वं महाबलम्
अस्त्रतेजःप्रमूढं च प्रपतन्तमवाङ्मुखम्
Viratham viplutam tam tu sa gandharvam mahabalam
Astratejahpramudham cha prapatantamavanmukham
158.30
शिरोरुहेषु जग्राह माल्यवत्सु धनंजयः
भ्रातॄन्प्रति चकर्षाथ सोऽस्त्रपातादचेतसम्
Shiroruheshu jagraha malyavatsu dhananjayah
Bhratrinprati chakarshatha sostrapatadachetasam
158.31
युधिष्ठिरं तस्य भार्या प्रपेदे शरणार्थिनी
नाम्ना कुम्भीनसी नाम पतित्राणमभीप्सती
Yudhishthiram tasya bharya prapede sharanarthini
Namna kumbhinasi nama patitranamabhipsati
158.32
गन्धर्व्युवाच
त्राहि त्वं मां महाराज पतिं चेमं विमुञ्च मे
गन्धर्वीं शरणं प्राप्तां नाम्ना कुम्बीनसीं प्रभो
Gandharvyuvacha
Trahi tvam mam maharaja patim chemam vimuncha me
Gandharvim sharanam praptam namna kumbinasim prabho
158.33
युधिष्ठिर उवाच
युद्धे जितं यशोहीनं स्त्रीनाथमपराक्रमम्
को नु हन्याद्रिपुं त्वादृङ्मुञ्चेमं रिपुसूदन
Yudhishthira uvacha
Yuddhe jitam yashohinam strinathamaparakramam
Ko nu hanyadripum tvadrinmunchemam ripusudana
158.34
अर्जुन उवाच
अङ्गेमं प्रतिपद्यस्व गच्छ गन्धर्व मा शुचः
प्रदिशत्यभयं तेऽद्य कुरुराजो युधिष्ठिरः
Arjuna uvacha
Angemam pratipadyasva gachchha gandharva ma shuchah
Pradishatyabhayam tedya kururajo yudhishthirah
158.35
गन्धर्व उवाच
जितोऽहं पूर्वकं नाम मुञ्चाम्यङ्गारपर्णताम्
न च श्लाघे बलेनाद्य न नाम्ना जनसंसदि
Gandharva uvacha
Jitoham purvakam nama munchamyangaraparnatam
Na cha shlaghe balenadya na namna janasansadi
158.36
साध्विमं लब्धवाँल्लाभं योऽहं दिव्यास्त्रधारिणम्
गान्धर्व्या मायया योद्धुमिच्छामि वयसा वरम्
Sadhvimam labdhavanllabham yoham divyastradharinam
Gandharvya mayaya yoddhumichchhami vayasa varam
158.37
अस्त्राग्निना विचित्रोऽयं दग्धो मे रथ उत्तमः
सोऽहं चित्ररथो भूत्वा नाम्ना दग्धरथोऽभवम्
Astragnina vichitroyam dagdho me ratha uttamah
Soham chitraratho bhutva namna dagdharathobhavam
158.38
संभृता चैव विद्येयं तपसेह पुरा मया
निवेदयिष्ये तामद्य प्राणदाया महात्मने
Sambhrita chaiva vidyeyam tapaseha pura maya
Nivedayishye tamadya pranadaya mahatmane
158.39
संस्तम्भितं हि तरसा जितं शरणमागतम्
योऽरिं संयोजयेत्प्राणैः कल्याणं किं न सोऽर्हति
Sanstambhitam hi tarasa jitam sharanamagatam
Yorim sanyojayetpranaih kalyanam kim na sorhati
158.40
चक्षुषी नाम विद्येयं यां सोमाय ददौ मनुः
ददौ स विश्वावसवे मह्यं विश्वावसुर्ददौ
Chakshushi nama vidyeyam yam somaya dadau manuh
Dadau sa vishvavasave mahyam vishvavasurdadau
158.41
सेयं कापुरुषं प्राप्ता गुरुदत्ता प्रणश्यति
आगमोऽस्या मया प्रोक्तो वीर्यं प्रतिनिबोध मे
Seyam kapurusham prapta gurudatta pranashyati
Agamosya maya prokto viryam pratinibodha me
158.42
यच्चक्षुषा द्रष्टुमिच्छेत्त्रिषु लोकेषु किंचन
तत्पश्येद्यादृशं चेच्छेत्तादृषं द्रष्टुमर्हति
Yachchakshusha drashtumichchhettrishu lokeshu kinchana
Tatpashyedyadrisham chechchhettadrisham drashtumarhati
158.43
समानपद्ये षण्मासान्स्थितो विद्यां लभेदिमाम्
अनुनेष्याम्यहं विद्यां स्वयं तुभ्यं व्रते कृते
Samanapadye shanmasansthito vidyam labhedimam
Anuneshyamyaham vidyam svayam tubhyam vrate krite
158.44
विद्यया ह्यनया राजन्वयं नृभ्यो विशेषिताः
अविशिष्टाश्च देवानामनुभावप्रवर्तिताः
Vidyaya hyanaya rajanvayam nribhyo visheshitah
Avishishtashcha devanamanubhavapravartitah
158.45
गन्धर्वजानामश्वानामहं पुरुषसत्तम
भ्रातृभ्यस्तव पञ्चभ्यः पृथग्दाता शतं शतम्
Gandharvajanamashvanamaham purushasattama
Bhratribhyastava panchabhyah prithagdata shatam shatam
158.46
देवगन्धर्ववाहास्ते दिव्यगन्धा मनोगमाः
क्षीणाः क्षीणा भवन्त्येते न हीयन्ते च रंहसः
Devagandharvavahaste divyagandha manogamah
Kshinah kshina bhavantyete na hiyante cha ranhasah
158.47
पुरा कृतं महेन्द्रस्य वज्रं वृत्रनिबर्हणे
दशधा शतधा चैव तच्छीर्णं वृत्रमूर्धनि
Pura kritam mahendrasya vajram vritranibarhane
Dashadha shatadha chaiva tachchhirnam vritramurdhani
158.48
ततो भागीकृतो देवैर्वज्रभाग उपास्यते
लोके यत्साधनं किंचित्सा वै वज्रतनुः स्मृता
Tato bhagikrito devairvajrabhaga upasyate
Loke yatsadhanam kinchitsa vai vajratanuh smrita
158.49
वज्रपाणिर्ब्राह्मणः स्यात्क्षत्रं वज्ररथं स्मृतम्
वैश्या वै दानवज्राश्च कर्मवज्रा यवीयसः
Vajrapanirbrahmanah syatkshatram vajraratham smritam
Vaishya vai danavajrashcha karmavajra yaviyasah
158.50
वज्रं क्षत्रस्य वाजिनो अवध्या वाजिनः स्मृताः
रथाङ्गं वडवा सूते सूताश्चाश्वेषु ये मताः
Vajram kshatrasya vajino avadhya vajinah smritah
Rathangam vadava sute sutashchashveshu ye matah
158.51
कामवर्णाः कामजवाः कामतः समुपस्थिताः
इमे गन्धर्वजाः कामं पूरयिष्यन्ति ते हयाः
Kamavarnah kamajavah kamatah samupasthitah
Ime gandharvajah kamam purayishyanti te hayah
158.52
अर्जुन उवाच
यदि प्रीतेन वा दत्तं संशये जीवितस्य वा
विद्या वित्तं श्रुतं वापि न तद्गन्धर्व कामये
Arjuna uvacha
Yadi pritena va dattam sanshaye jivitasya va
Vidya vittam shrutam vapi na tadgandharva kamaye
158.53
गन्धर्व उवाच
संयोगो वै प्रीतिकरः संसत्सु प्रतिदृश्यते
जीवितस्य प्रदानेन प्रीतो विद्यां ददामि ते
Gandharva uvacha
Sanyogo vai pritikarah sansatsu pratidrishyate
Jivitasya pradanena prito vidyam dadami te
158.54
त्वत्तो ह्यहं ग्रहीष्यामि अस्त्रमाग्नेयमुत्तमम्
तथैव सख्यं बीभत्सो चिराय भरतर्षभ
Tvatto hyaham grahishyami astramagneyamuttamam
Tathaiva sakhyam bibhatso chiraya bharatarshabha
158.55
अर्जुन उवाच
त्वत्तोऽस्त्रेण वृणोम्यश्वान्संयोगः शाश्वतोऽस्तु नौ
सखे तद्ब्रूहि गन्धर्व युष्मभ्यो यद्भयं त्यजेत्
Arjuna uvacha
Tvattostrena vrinomyashvansanyogah shashvatostu nau
Sakhe tadbruhi gandharva yushmabhyo yadbhayam tyajet