UtshovChapter 146
146.1
ब्राह्मण्युवाच
न संतापस्त्वया कार्यः प्राकृतेनेव कर्हिचित्
न हि संतापकालोऽयं वैद्यस्य तव विद्यते
Brahmanyuvacha
Na santapastvaya karyah prakriteneva karhichit
Na hi santapakaloyam vaidyasya tava vidyate
146.2
अवश्यं निधनं सर्वैर्गन्तव्यमिह मानवैः
अवश्यभाविन्यर्थे वै संतापो नेह विद्यते
Avashyam nidhanam sarvairgantavyamiha manavaih
Avashyabhavinyarthe vai santapo neha vidyate
146.3
भार्या पुत्रोऽथ दुहिता सर्वमात्मार्थमिष्यते
व्यथां जहि सुबुद्ध्या त्वं स्वयं यास्यामि तत्र वै
Bharya putrotha duhita sarvamatmarthamishyate
Vyatham jahi subuddhya tvam svayam yasyami tatra vai
146.4
एतद्धि परमं नार्याः कार्यं लोके सनातनम्
प्राणानपि परित्यज्य यद्भर्तृहितमाचरेत्
Etaddhi paramam naryah karyam loke sanatanam
Prananapi parityajya yadbhartrihitamacharet
146.5
तच्च तत्र कृतं कर्म तवापीह सुखावहम्
भवत्यमुत्र चाक्षय्यं लोकेऽस्मिंश्च यशस्करम्
Tachcha tatra kritam karma tavapiha sukhavaham
Bhavatyamutra chakshayyam lokesminshcha yashaskaram
146.6
एष चैव गुरुर्धर्मो यं प्रवक्षाम्यहं तव
अर्थश्च तव धर्मश्च भूयानत्र प्रदृश्यते
Esha chaiva gururdharmo yam pravakshamyaham tava
Arthashcha tava dharmashcha bhuyanatra pradrishyate
146.7
यदर्थमिष्यते भार्या प्राप्तः सोऽर्थस्त्वया मयि
कन्या चैव कुमारश्च कृताहमनृणा त्वया
Yadarthamishyate bharya praptah sorthastvaya mayi
Kanya chaiva kumarashcha kritahamanrina tvaya
146.8
समर्थः पोषणे चासि सुतयो रक्षणे तथा
न त्वहं सुतयोः शक्ता तथा रक्षणपोषणे
Samarthah poshane chasi sutayo rakshane tatha
Na tvaham sutayoh shakta tatha rakshanaposhane
146.9
मम हि त्वद्विहीनायाः सर्वकामा न आपदः
कथं स्यातां सुतौ बालौ भवेयं च कथं त्वहम्
Mama hi tvadvihinayah sarvakama na apadah
Katham syatam sutau balau bhaveyam cha katham tvaham
146.10
कथं हि विधवानाथा बालपुत्रा विना त्वया
मिथुनं जीवयिष्यामि स्थिता साधुगते पथि
Katham hi vidhavanatha balaputra vina tvaya
Mithunam jivayishyami sthita sadhugate pathi
146.11
अहंकृतावलिप्तैश्च प्रार्थ्यमानामिमां सुताम्
अयुक्तैस्तव संबन्धे कथं शक्ष्यामि रक्षितुम्
Ahankritavaliptaishcha prarthyamanamimam sutam
Ayuktaistava sambandhe katham shakshyami rakshitum
146.12
उत्सृष्टमामिषं भूमौ प्रार्थयन्ति यथा खगाः
प्रार्थयन्ति जनाः सर्वे वीरहीनां तथा स्त्रियम्
Utsrishtamamisham bhumau prarthayanti yatha khagah
Prarthayanti janah sarve virahinam tatha striyam
146.13
साहं विचाल्यमाना वै प्रार्थ्यमाना दुरात्मभिः
स्थातुं पथि न शक्ष्यामि सज्जनेष्टे द्विजोत्तम
Saham vichalyamana vai prarthyamana duratmabhih
Sthatum pathi na shakshyami sajjaneshte dvijottama
146.14
कथं तव कुलस्यैकामिमां बालामसंस्कृताम्
पितृपैतामहे मार्गे नियोक्तुमहमुत्सहे
Katham tava kulasyaikamimam balamasanskritam
Pitripaitamahe marge niyoktumahamutsahe
146.15
कथं शक्ष्यामि बालेऽस्मिन्गुणानाधातुमीप्षितान्
अनाथे सर्वतो लुप्ते यथा त्वं धर्मदर्शिवान्
Katham shakshyami balesmingunanadhatumipshitan
Anathe sarvato lupte yatha tvam dharmadarshivan
146.16
इमामपि च ते बालामनाथां परिभूय माम्
अनर्हाः प्रार्थयिष्यन्ति शूद्रा वेदश्रुतिं यथा
Imamapi cha te balamanatham paribhuya mam
Anarhah prarthayishyanti shudra vedashrutim yatha
146.17
तां चेदहं न दित्सेयं त्वद्गुणैरुपबृंहिताम्
प्रमथ्यैनां हरेयुस्ते हविर्ध्वाङ्क्षा इवाध्वरात्
Tam chedaham na ditseyam tvadgunairupabrinhitam
Pramathyainam hareyuste havirdhvanksha ivadhvarat
146.18
संप्रेक्षमाणा पुत्रं ते नानुरूपमिवात्मनः
अनर्हवशमापन्नामिमां चापि सुतां तव
Samprekshamana putram te nanurupamivatmanah
Anarhavashamapannamimam chapi sutam tava
146.19
अवज्ञाता च लोकस्य तथात्मानमजानती
अवलिप्तैर्नरैर्ब्रह्मन्मरिष्यामि न संशयः
Avagyata cha lokasya tathatmanamajanati
Avaliptairnarairbrahmanmarishyami na sanshayah
146.20
तौ विहीनौ मया बालौ त्वया चैव ममात्मजौ
विनश्येतां न संदेहो मत्स्याविव जलक्षये
Tau vihinau maya balau tvaya chaiva mamatmajau
Vinashyetam na sandeho matsyaviva jalakshaye
146.21
त्रितयं सर्वथाप्येवं विनशिष्यत्यसंशयम्
त्वया विहीनं तस्मात्त्वं मां परित्यक्तुमर्हसि
Tritayam sarvathapyevam vinashishyatyasanshayam
Tvaya vihinam tasmattvam mam parityaktumarhasi
146.22
व्युष्टिरेषा परा स्त्रीणां पूर्वं भर्तुः परा गतिः
न तु ब्राह्मण पुत्राणां विषये परिवर्तितुम्
Vyushtiresha para strinam purvam bhartuh para gatih
Na tu brahmana putranam vishaye parivartitum
146.23
परित्यक्तः सुतश्चायं दुहितेयं तथा मया
बान्धवाश्च परित्यक्तास्त्वदर्थं जीवितं च मे
Parityaktah sutashchayam duhiteyam tatha maya
Bandhavashcha parityaktastvadartham jivitam cha me
146.24
यज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्दानैश्च विविधैस्तथा
विशिष्यते स्त्रिया भर्तुर्नित्यं प्रियहिते स्थितिः
Yagyaistapobhirniyamairdanaishcha vividhaistatha
Vishishyate striya bharturnityam priyahite sthitih
146.25
तदिदं यच्चिकीर्षामि धर्म्यं परमसंमतम्
इष्टं चैव हितं चैव तव चैव कुलस्य च
Tadidam yachchikirshami dharmyam paramasammatam
Ishtam chaiva hitam chaiva tava chaiva kulasya cha
146.26
इष्टानि चाप्यपत्यानि द्रव्याणि सुहृदः प्रियाः
आपद्धर्मविमोक्षाय भार्या चापि सतां मतम्
Ishtani chapyapatyani dravyani suhridah priyah
Apaddharmavimokshaya bharya chapi satam matam
146.27
एकतो वा कुलं कृत्स्नमात्मा वा कुलवर्धन
न समं सर्वमेवेति बुधानामेष निश्चयः
Ekato va kulam kritsnamatma va kulavardhana
Na samam sarvameveti budhanamesha nishchayah
146.28
स कुरुष्व मया कार्यं तारयात्मानमात्मना
अनुजानीहि मामार्य सुतौ मे परिरक्ष च
Sa kurushva maya karyam tarayatmanamatmana
Anujanihi mamarya sutau me pariraksha cha
146.29
अवध्याः स्त्रिय इत्याहुर्धर्मज्ञा धर्मनिश्चये
धर्मज्ञान्राक्षसानाहुर्न हन्यात्स च मामपि
Avadhyah striya ityahurdharmagya dharmanishchaye
Dharmagyanrakshasanahurna hanyatsa cha mamapi
146.30
निःसंशयो वधः पुंसां स्त्रीणां संशयितो वधः
अतो मामेव धर्मज्ञ प्रस्थापयितुमर्हसि
Nihsanshayo vadhah punsam strinam sanshayito vadhah
Ato mameva dharmagya prasthapayitumarhasi
146.31
भुक्तं प्रियाण्यवाप्तानि धर्मश्च चरितो मया
त्वत्प्रसूतिः प्रिया प्राप्ता न मां तप्स्यत्यजीवितम्
Bhuktam priyanyavaptani dharmashcha charito maya
Tvatprasutih priya prapta na mam tapsyatyajivitam
146.32
जातपुत्रा च वृद्धा च प्रियकामा च ते सदा
समीक्ष्यैतदहं सर्वं व्यवसायं करोम्यतः
Jataputra cha vriddha cha priyakama cha te sada
Samikshyaitadaham sarvam vyavasayam karomyatah
146.33
उत्सृज्यापि च मामार्य वेत्स्यस्यन्यामपि स्त्रियम्
ततः प्रतिष्ठितो धर्मो भविष्यति पुनस्तव
Utsrijyapi cha mamarya vetsyasyanyamapi striyam
Tatah pratishthito dharmo bhavishyati punastava
146.34
न चाप्यधर्मः कल्याण बहुपत्नीकता नृणाम्
स्त्रीणामधर्मः सुमहान्भर्तुः पूर्वस्य लङ्घने
Na chapyadharmah kalyana bahupatnikata nrinam
Strinamadharmah sumahanbhartuh purvasya langhane
146.35
एतत्सर्वं समीक्ष्य त्वमात्मत्यागं च गर्हितम्
आत्मानं तारय मया कुलं चेमौ च दारकौ
Etatsarvam samikshya tvamatmatyagam cha garhitam
Atmanam taraya maya kulam chemau cha darakau
146.36
वैशंपायन उवाच
एवमुक्तस्तया भर्ता तां समालिङ्ग्य भारत
मुमोच बाष्पं शनकैः सभार्यो भृशदुःखितः
Vaishampayana uvacha
Evamuktastaya bharta tam samalingya bharata
Mumocha bashpam shanakaih sabharyo bhrishaduhkhitah