UtshovChapter 145
145.1
जनमेजय उवाच
एकचक्रां गतास्ते तु कुन्तीपुत्रा महारथाः
अतः परं द्विजश्रेष्ठ किमकुर्वत पाण्डवाः
Janamejaya uvacha
Ekachakram gataste tu kuntiputra maharathah
Atah param dvijashreshtha kimakurvata pandavah
145.2
वैशंपायन उवाच
एकचक्रां गतास्ते तु कुन्तीपुत्रा महारथाः
ऊषुर्नातिचिरं कालं ब्राह्मणस्य निवेशने
Vaishampayana uvacha
Ekachakram gataste tu kuntiputra maharathah
Ushurnatichiram kalam brahmanasya niveshane
145.3
रमणीयानि पश्यन्तो वनानि विविधानि च
पार्थिवानपि चोद्देशान्सरितश्च सरांसि च
Ramaniyani pashyanto vanani vividhani cha
Parthivanapi choddeshansaritashcha saransi cha
145.4
चेरुर्भैक्षं तदा ते तु सर्व एव विशां पते
बभूवुर्नागराणां च स्वैर्गुणैः प्रियदर्शनाः
Cherurbhaiksham tada te tu sarva eva visham pate
Babhuvurnagaranam cha svairgunaih priyadarshanah
145.5
निवेदयन्ति स्म च ते भैक्षं कुन्त्याः सदा निशि
तया विभक्तान्भागांस्ते भुञ्जते स्म पृथक्पृथक्
Nivedayanti sma cha te bhaiksham kuntyah sada nishi
Taya vibhaktanbhaganste bhunjate sma prithakprithak
145.6
अर्धं ते भुञ्जते वीराः सह मात्रा परंतपाः
अर्धं भैक्षस्य सर्वस्य भीमो भुङ्क्ते महाबलः
Ardham te bhunjate virah saha matra parantapah
Ardham bhaikshasya sarvasya bhimo bhunkte mahabalah
145.7
तथा तु तेषां वसतां तत्र राजन्महात्मनाम्
अतिचक्राम सुमहान्कालोऽथ भरतर्षभ
Tatha tu tesham vasatam tatra rajanmahatmanam
Atichakrama sumahankalotha bharatarshabha
145.8
ततः कदाचिद्भैक्षाय गतास्ते भरतर्षभाः
संगत्या भीमसेनस्तु तत्रास्ते पृथया सह
Tatah kadachidbhaikshaya gataste bharatarshabhah
Sangatya bhimasenastu tatraste prithaya saha
145.9
अथार्तिजं महाशब्दं ब्राह्मणस्य निवेशने
भृशमुत्पतितं घोरं कुन्ती शुश्राव भारत
Athartijam mahashabdam brahmanasya niveshane
Bhrishamutpatitam ghoram kunti shushrava bharata
145.10
रोरूयमाणांस्तान्सर्वान्परिदेवयतश्च सा
कारुण्यात्साधुभावाच्च देवी राजन्न चक्षमे
Roruyamananstansarvanparidevayatashcha sa
Karunyatsadhubhavachcha devi rajanna chakshame
145.11
मथ्यमानेव दुःखेन हृदयेन पृथा ततः
उवाच भीमं कल्याणी कृपान्वितमिदं वचः
Mathyamaneva duhkhena hridayena pritha tatah
Uvacha bhimam kalyani kripanvitamidam vachah
145.12
वसामः सुसुखं पुत्र ब्राह्मणस्य निवेशने
अज्ञाता धार्तराष्ट्राणां सत्कृता वीतमन्यवः
Vasamah susukham putra brahmanasya niveshane
Agyata dhartarashtranam satkrita vitamanyavah
145.13
सा चिन्तये सदा पुत्र ब्राह्मणस्यास्य किं न्वहम्
प्रियं कुर्यामिति गृहे यत्कुर्युरुषिताः सुखम्
Sa chintaye sada putra brahmanasyasya kim nvaham
Priyam kuryamiti grihe yatkuryurushitah sukham
145.14
एतावान्पुरुषस्तात कृतं यस्मिन्न नश्यति
यावच्च कुर्यादन्योऽस्य कुर्यादभ्यधिकं ततः
Etavanpurushastata kritam yasminna nashyati
Yavachcha kuryadanyosya kuryadabhyadhikam tatah
145.15
तदिदं ब्राह्मणस्यास्य दुःखमापतितं ध्रुवम्
तत्रास्य यदि साहाय्यं कुर्याम सुकृतं भवेत्
Tadidam brahmanasyasya duhkhamapatitam dhruvam
Tatrasya yadi sahayyam kuryama sukritam bhavet
145.16
भीम उवाच
ज्ञायतामस्य यद्दुःखं यतश्चैव समुत्थितम्
विदिते व्यवसिष्यामि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्
Bhima uvacha
Gyayatamasya yadduhkham yatashchaiva samutthitam
Vidite vyavasishyami yadyapi syatsudushkaram
145.17
वैशंपायन उवाच
तथा हि कथयन्तौ तौ भूयः शुश्रुवतुः स्वनम्
आर्तिजं तस्य विप्रस्य सभार्यस्य विशां पते
Vaishampayana uvacha
Tatha hi kathayantau tau bhuyah shushruvatuh svanam
Artijam tasya viprasya sabharyasya visham pate
145.18
अन्तःपुरं ततस्तस्य ब्राह्मणस्य महात्मनः
विवेश कुन्ती त्वरिता बद्धवत्सेव सौरभी
Antahpuram tatastasya brahmanasya mahatmanah
Vivesha kunti tvarita baddhavatseva saurabhi
145.19
ततस्तं ब्राह्मणं तत्र भार्यया च सुतेन च
दुहित्रा चैव सहितं ददर्श विकृताननम्
Tatastam brahmanam tatra bharyaya cha sutena cha
Duhitra chaiva sahitam dadarsha vikritananam
145.20
ब्राह्मण उवाच
धिगिदं जीवितं लोकेऽनलसारमनर्थकम्
दुःखमूलं पराधीनं भृशमप्रियभागि च
Brahmana uvacha
Dhigidam jivitam lokenalasaramanarthakam
Duhkhamulam paradhinam bhrishamapriyabhagi cha
145.21
जीविते परमं दुःखं जीविते परमो ज्वरः
जीविते वर्तमानस्य द्वन्द्वानामागमो ध्रुवः
Jivite paramam duhkham jivite paramo jvarah
Jivite vartamanasya dvandvanamagamo dhruvah
145.22
एकात्मापि हि धर्मार्थौ कामं च न निषेवते
एतैश्च विप्रयोगोऽपि दुःखं परमकं मतम्
Ekatmapi hi dharmarthau kamam cha na nishevate
Etaishcha viprayogopi duhkham paramakam matam
145.23
आहुः केचित्परं मोक्षं स च नास्ति कथंचन
अर्थप्राप्तौ च नरकः कृत्स्न एवोपपद्यते
Ahuh kechitparam moksham sa cha nasti kathanchana
Arthapraptau cha narakah kritsna evopapadyate
145.24
अर्थेप्सुता परं दुःखमर्थप्राप्तौ ततोऽधिकम्
जातस्नेहस्य चार्थेषु विप्रयोगे महत्तरम्
Arthepsuta param duhkhamarthapraptau tatodhikam
Jatasnehasya chartheshu viprayoge mahattaram
145.25
न हि योगं प्रपश्यामि येन मुच्येयमापदः
पुत्रदारेण वा सार्धं प्राद्रवेयामनामयम्
Na hi yogam prapashyami yena muchyeyamapadah
Putradarena va sardham pradraveyamanamayam
145.26
यतितं वै मया पूर्वं यथा त्वं वेत्थ ब्राह्मणि
यतः क्षेमं ततो गन्तुं त्वया तु मम न श्रुतम्
Yatitam vai maya purvam yatha tvam vettha brahmani
Yatah kshemam tato gantum tvaya tu mama na shrutam
145.27
इह जाता विवृद्धास्मि पिता चेह ममेति च
उक्तवत्यसि दुर्मेधे याच्यमाना मयासकृत्
Iha jata vivriddhasmi pita cheha mameti cha
Uktavatyasi durmedhe yachyamana mayasakrit
145.28
स्वर्गतो हि पिता वृद्धस्तथा माता चिरं तव
बान्धवा भूतपूर्वाश्च तत्र वासे तु का रतिः
Svargato hi pita vriddhastatha mata chiram tava
Bandhava bhutapurvashcha tatra vase tu ka ratih
145.29
सोऽयं ते बन्धुकामाया अशृण्वन्त्या वचो मम
बन्धुप्रणाशः संप्राप्तो भृशं दुःखकरो मम
Soyam te bandhukamaya ashrinvantya vacho mama
Bandhupranashah samprapto bhrisham duhkhakaro mama
145.30
अथ वा मद्विनाशोऽयं न हि शक्ष्यामि कंचन
परित्यक्तुमहं बन्धुं स्वयं जीवन्नृशंसवत्
Atha va madvinashoyam na hi shakshyami kanchana
Parityaktumaham bandhum svayam jivannrishansavat
145.31
सहधर्मचरीं दान्तां नित्यं मातृसमां मम
सखायं विहितां देवैर्नित्यं परमिकां गतिम्
Sahadharmacharim dantam nityam matrisamam mama
Sakhayam vihitam devairnityam paramikam gatim
145.32
मात्रा पित्रा च विहितां सदा गार्हस्थ्यभागिनीम्
वरयित्वा यथान्यायं मन्त्रवत्परिणीय च
Matra pitra cha vihitam sada garhasthyabhaginim
Varayitva yathanyayam mantravatpariniya cha
145.33
कुलीनां शीलसंपन्नामपत्यजननीं मम
त्वामहं जीवितस्यार्थे साध्वीमनपकारिणीम्
परित्यक्तुं न शक्ष्यामि भार्यां नित्यमनुव्रताम्
Kulinam shilasampannamapatyajananim mama
Tvamaham jivitasyarthe sadhvimanapakarinim
Parityaktum na shakshyami bharyam nityamanuvratam
145.34
कुत एव परित्यक्तुं सुतां शक्ष्याम्यहं स्वयम्
बालामप्राप्तवयसमजातव्यञ्जनाकृतिम्
Kuta eva parityaktum sutam shakshyamyaham svayam
Balamapraptavayasamajatavyanjanakritim
145.35
भर्तुरर्थाय निक्षिप्तां न्यासं धात्रा महात्मना
यस्यां दौहित्रजाँल्लोकानाशंसे पितृभिः सह
स्वयमुत्पाद्य तां बालां कथमुत्स्रष्टुमुत्सहे
Bharturarthaya nikshiptam nyasam dhatra mahatmana
Yasyam dauhitrajanllokanashanse pitribhih saha
Svayamutpadya tam balam kathamutsrashtumutsahe
145.36
मन्यन्ते केचिदधिकं स्नेहं पुत्रे पितुर्नराः
कन्यायां नैव तु पुनर्मम तुल्यावुभौ मतौ
Manyante kechidadhikam sneham putre piturnarah
Kanyayam naiva tu punarmama tulyavubhau matau
145.37
यस्मिँल्लोकाः प्रसूतिश्च स्थिता नित्यमथो सुखम्
अपापां तामहं बालां कथमुत्स्रष्टुमुत्सहे
Yasminllokah prasutishcha sthita nityamatho sukham
Apapam tamaham balam kathamutsrashtumutsahe
145.38
आत्मानमपि चोत्सृज्य तप्स्ये प्रेतवशं गतः
त्यक्ता ह्येते मया व्यक्तं नेह शक्ष्यन्ति जीवितुम्
Atmanamapi chotsrijya tapsye pretavasham gatah
Tyakta hyete maya vyaktam neha shakshyanti jivitum
145.39
एषां चान्यतमत्यागो नृशंसो गर्हितो बुधैः
आत्मत्यागे कृते चेमे मरिष्यन्ति मया विना
Esham chanyatamatyago nrishanso garhito budhaih
Atmatyage krite cheme marishyanti maya vina
145.40
स कृच्छ्रामहमापन्नो न शक्तस्तर्तुमापदम्
अहो धिक्कां गतिं त्वद्य गमिष्यामि सबान्धवः
सर्वैः सह मृतं श्रेयो न तु मे जीवितं क्षमम्
Sa krichchhramahamapanno na shaktastartumapadam
Aho dhikkam gatim tvadya gamishyami sabandhavah
Sarvaih saha mritam shreyo na tu me jivitam kshamam