UtshovChapter 13
13.1
शौनक उवाच
किमर्थं राजशार्दूलः स राजा जनमेजयः
सर्पसत्रेण सर्पाणां गतोऽन्तं तद्वदस्व मे
Shaunaka uvacha
Kimartham rajashardulah sa raja janamejayah
Sarpasatrena sarpanam gatontam tadvadasva me
13.2
आस्तीकश्च द्विजश्रेष्ठः किमर्थं जपतां वरः
मोक्षयामास भुजगान्दीप्तात्तस्माद्धुताशनात्
Astikashcha dvijashreshthah kimartham japatam varah
Mokshayamasa bhujagandiptattasmaddhutashanat
13.3
कस्य पुत्रः स राजासीत्सर्पसत्रं य आहरत्
स च द्विजातिप्रवरः कस्य पुत्रो वदस्व मे
Kasya putrah sa rajasitsarpasatram ya aharat
Sa cha dvijatipravarah kasya putro vadasva me
13.4
सूत उवाच
महदाख्यानमास्तीकं यत्रैतत्प्रोच्यते द्विज
सर्वमेतदशेषेण शृणु मे वदतां वर
Suta uvacha
Mahadakhyanamastikam yatraitatprochyate dvija
Sarvametadasheshena shrinu me vadatam vara
13.5
शौनक उवाच
श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण कथामेतां मनोरमाम्
आस्तीकस्य पुराणस्य ब्राह्मणस्य यशस्विनः
Shaunaka uvacha
Shrotumichchhamyasheshena kathametam manoramam
Astikasya puranasya brahmanasya yashasvinah
13.6
सूत उवाच
इतिहासमिमं वृद्धाः पुराणं परिचक्षते
कृष्णद्वैपायनप्रोक्तं नैमिषारण्यवासिनः
Suta uvacha
Itihasamimam vriddhah puranam parichakshate
Krishnadvaipayanaproktam naimisharanyavasinah
13.7
पूर्वं प्रचोदितः सूतः पिता मे लोमहर्षणः
शिष्यो व्यासस्य मेधावी ब्राह्मणैरिदमुक्तवान्
Purvam prachoditah sutah pita me lomaharshanah
Shishyo vyasasya medhavi brahmanairidamuktavan
13.8
तस्मादहमुपश्रुत्य प्रवक्ष्यामि यथातथम्
इदमास्तीकमाख्यानं तुभ्यं शौनक पृच्छते
Tasmadahamupashrutya pravakshyami yathatatham
Idamastikamakhyanam tubhyam shaunaka prichchhate
13.9
आस्तीकस्य पिता ह्यासीत्प्रजापतिसमः प्रभुः
ब्रह्मचारी यताहारस्तपस्युग्रे रतः सदा
Astikasya pita hyasitprajapatisamah prabhuh
Brahmachari yataharastapasyugre ratah sada
13.10
जरत्कारुरिति ख्यात ऊर्ध्वरेता महानृषिः
यायावराणां धर्मज्ञः प्रवरः संशितव्रतः
Jaratkaruriti khyata urdhvareta mahanrishih
Yayavaranam dharmagyah pravarah sanshitavratah
13.11
अटमानः कदाचित्स स्वान्ददर्श पितामहान्
लम्बमानान्महागर्ते पादैरूर्ध्वैरधोमुखान्
Atamanah kadachitsa svandadarsha pitamahan
Lambamananmahagarte padairurdhvairadhomukhan
13.12
तानब्रवीत्स दृष्ट्वैव जरत्कारुः पितामहान्
के भवन्तोऽवलम्बन्ते गर्तेऽस्मिन्वा अधोमुखाः
Tanabravitsa drishtvaiva jaratkaruh pitamahan
Ke bhavantovalambante gartesminva adhomukhah
13.13
वीरणस्तम्बके लग्नाः सर्वतः परिभक्षिते
मूषकेन निगूढेन गर्तेऽस्मिन्नित्यवासिना
Viranastambake lagnah sarvatah paribhakshite
Mushakena nigudhena gartesminnityavasina
13.14
पितर ऊचुः
यायावरा नाम वयमृषयः संशितव्रताः
संतानप्रक्षयाद्ब्रह्मन्नधो गच्छाम मेदिनीम्
Pitara uchuh
Yayavara nama vayamrishayah sanshitavratah
Santanaprakshayadbrahmannadho gachchhama medinim
13.15
अस्माकं संततिस्त्वेको जरत्कारुरिति श्रुतः
मन्दभाग्योऽल्पभाग्यानां तप एव समास्थितः
Asmakam santatistveko jaratkaruriti shrutah
Mandabhagyolpabhagyanam tapa eva samasthitah
13.16
न स पुत्राञ्जनयितुं दारान्मूढश्चिकीर्षति
तेन लम्बामहे गर्ते संतानप्रक्षयादिह
Na sa putranjanayitum daranmudhashchikirshati
Tena lambamahe garte santanaprakshayadiha
13.17
अनाथास्तेन नाथेन यथा दुष्कृतिनस्तथा
कस्त्वं बन्धुरिवास्माकमनुशोचसि सत्तम
Anathastena nathena yatha dushkritinastatha
Kastvam bandhurivasmakamanushochasi sattama
13.18
ज्ञातुमिच्छामहे ब्रह्मन्को भवानिह धिष्ठितः
किमर्थं चैव नः शोच्याननुकम्पितुमर्हसि
Gyatumichchhamahe brahmanko bhavaniha dhishthitah
Kimartham chaiva nah shochyananukampitumarhasi
13.19
जरत्कारुरुवाच
मम पूर्वे भवन्तो वै पितरः सपितामहाः
ब्रूत किं करवाण्यद्य जरत्कारुरहं स्वयम्
Jaratkaruruvacha
Mama purve bhavanto vai pitarah sapitamahah
Bruta kim karavanyadya jaratkaruraham svayam
13.20
पितर ऊचुः
यतस्व यत्नवांस्तात संतानाय कुलस्य नः
आत्मनोऽर्थेऽस्मदर्थे च धर्म इत्येव चाभिभो
Pitara uchuh
Yatasva yatnavanstata santanaya kulasya nah
Atmanorthesmadarthe cha dharma ityeva chabhibho
13.21
न हि धर्मफलैस्तात न तपोभिः सुसंचितैः
तां गतिं प्राप्नुवन्तीह पुत्रिणो यां व्रजन्ति ह
Na hi dharmaphalaistata na tapobhih susanchitaih
Tam gatim prapnuvantiha putrino yam vrajanti ha
13.22
तद्दारग्रहणे यत्नं संतत्यां च मनः कुरु
पुत्रकास्मन्नियोगात्त्वमेतन्नः परमं हितम्
Taddaragrahane yatnam santatyam cha manah kuru
Putrakasmanniyogattvametannah paramam hitam
13.23
जरत्कारुरुवाच
न दारान्वै करिष्यामि सदा मे भावितं मनः
भवतां तु हितार्थाय करिष्ये दारसंग्रहम्
Jaratkaruruvacha
Na daranvai karishyami sada me bhavitam manah
Bhavatam tu hitarthaya karishye darasangraham
13.24
समयेन च कर्ताहमनेन विधिपूर्वकम्
तथा यद्युपलप्स्यामि करिष्ये नान्यथा त्वहम्
Samayena cha kartahamanena vidhipurvakam
Tatha yadyupalapsyami karishye nanyatha tvaham
13.25
सनाम्नी या भवित्री मे दित्सिता चैव बन्धुभिः
भैक्षवत्तामहं कन्यामुपयंस्ये विधानतः
Sanamni ya bhavitri me ditsita chaiva bandhubhih
Bhaikshavattamaham kanyamupayansye vidhanatah
13.26
दरिद्राय हि मे भार्यां को दास्यति विशेषतः
प्रतिग्रहीष्ये भिक्षां तु यदि कश्चित्प्रदास्यति
Daridraya hi me bharyam ko dasyati visheshatah
Pratigrahishye bhiksham tu yadi kashchitpradasyati
13.27
एवं दारक्रियाहेतोः प्रयतिष्ये पितामहाः
अनेन विधिना शश्वन्न करिष्येऽहमन्यथा
Evam darakriyahetoh prayatishye pitamahah
Anena vidhina shashvanna karishyehamanyatha
13.28
तत्र चोत्पत्स्यते जन्तुर्भवतां तारणाय वै
शाश्वतं स्थानमासाद्य मोदन्तां पितरो मम
Tatra chotpatsyate janturbhavatam taranaya vai
Shashvatam sthanamasadya modantam pitaro mama
13.29
सूत उवाच
ततो निवेशाय तदा स विप्रः संशितव्रतः
महीं चचार दारार्थी न च दारानविन्दत
Suta uvacha
Tato niveshaya tada sa viprah sanshitavratah
Mahim chachara dararthi na cha daranavindata
13.30
स कदाचिद्वनं गत्वा विप्रः पितृवचः स्मरन्
चुक्रोश कन्याभिक्षार्थी तिस्रो वाचः शनैरिव
Sa kadachidvanam gatva viprah pitrivachah smaran
Chukrosha kanyabhiksharthi tisro vachah shanairiva
13.31
तं वासुकिः प्रत्यगृह्णादुद्यम्य भगिनीं तदा
न स तां प्रतिजग्राह न सनाम्नीति चिन्तयन्
Tam vasukih pratyagrihnadudyamya bhaginim tada
Na sa tam pratijagraha na sanamniti chintayan
13.32
सनाम्नीमुद्यतां भार्यां गृह्णीयामिति तस्य हि
मनो निविष्टमभवज्जरत्कारोर्महात्मनः
Sanamnimudyatam bharyam grihniyamiti tasya hi
Mano nivishtamabhavajjaratkarormahatmanah
13.33
तमुवाच महाप्राज्ञो जरत्कारुर्महातपाः
किंनाम्नी भगिनीयं ते ब्रूहि सत्यं भुजंगम
Tamuvacha mahapragyo jaratkarurmahatapah
Kinnamni bhaginiyam te bruhi satyam bhujangama
13.34
वासुकिरुवाच
जरत्कारो जरत्कारुः स्वसेयमनुजा मम
त्वदर्थं रक्षिता पूर्वं प्रतीच्छेमां द्विजोत्तम
Vasukiruvacha
Jaratkaro jaratkaruh svaseyamanuja mama
Tvadartham rakshita purvam pratichchhemam dvijottama
13.35
सूत उवाच
मात्रा हि भुजगाः शप्ताः पूर्वं ब्रह्मविदां वर
जनमेजयस्य वो यज्ञे धक्ष्यत्यनिलसारथिः
Suta uvacha
Matra hi bhujagah shaptah purvam brahmavidam vara
Janamejayasya vo yagye dhakshyatyanilasarathih
13.36
तस्य शापस्य शान्त्यर्थं प्रददौ पन्नगोत्तमः
स्वसारमृषये तस्मै सुव्रताय तपस्विने
Tasya shapasya shantyartham pradadau pannagottamah
Svasaramrishaye tasmai suvrataya tapasvine
13.37
स च तां प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा
आस्तीको नाम पुत्रश्च तस्यां जज्ञे महात्मनः
Sa cha tam pratijagraha vidhidrishtena karmana
Astiko nama putrashcha tasyam jagye mahatmanah
13.38
तपस्वी च महात्मा च वेदवेदाङ्गपारगः
समः सर्वस्य लोकस्य पितृमातृभयापहः
Tapasvi cha mahatma cha vedavedangaparagah
Samah sarvasya lokasya pitrimatribhayapahah
13.39
अथ कालस्य महतः पाण्डवेयो नराधिपः
आजहार महायज्ञं सर्पसत्रमिति श्रुतिः
Atha kalasya mahatah pandaveyo naradhipah
Ajahara mahayagyam sarpasatramiti shrutih
13.40
तस्मिन्प्रवृत्ते सत्रे तु सर्पाणामन्तकाय वै
मोचयामास तं शापमास्तीकः सुमहायशाः
Tasminpravritte satre tu sarpanamantakaya vai
Mochayamasa tam shapamastikah sumahayashah
13.41
नागांश्च मातुलांश्चैव तथा चान्यान्स बान्धवान्
पितॄंश्च तारयामास संतत्या तपसा तथा
व्रतैश्च विविधैर्ब्रह्मन्स्वाध्यायैश्चानृणोऽभवत्
Naganshcha matulanshchaiva tatha chanyansa bandhavan
Pitrinshcha tarayamasa santatya tapasa tatha
Vrataishcha vividhairbrahmansvadhyayaishchanrinobhavat
13.42
देवांश्च तर्पयामास यज्ञैर्विविधदक्षिणैः
ऋषींश्च ब्रह्मचर्येण संतत्या च पितामहान्
Devanshcha tarpayamasa yagyairvividhadakshinaih
Rishinshcha brahmacharyena santatya cha pitamahan
13.43
अपहृत्य गुरुं भारं पितॄणां संशितव्रतः
जरत्कारुर्गतः स्वर्गं सहितः स्वैः पितामहैः
Apahritya gurum bharam pitrinam sanshitavratah
Jaratkarurgatah svargam sahitah svaih pitamahaih
13.44
आस्तीकं च सुतं प्राप्य धर्मं चानुत्तमं मुनिः
जरत्कारुः सुमहता कालेन स्वर्गमीयिवान्
Astikam cha sutam prapya dharmam chanuttamam munih
Jaratkaruh sumahata kalena svargamiyivan
13.45
एतदाख्यानमास्तीकं यथावत्कीर्तितं मया
प्रब्रूहि भृगुशार्दूल किं भूयः कथ्यतामिति
Etadakhyanamastikam yathavatkirtitam maya
Prabruhi bhrigushardula kim bhuyah kathyatamiti