UtshovChapter 119
119.1
वैशंपायन उवाच
ततः क्षत्ता च राजा च भीष्मश्च सह बन्धुभिः
ददुः श्राद्धं तदा पाण्डोः स्वधामृतमयं तदा
Vaishampayana uvacha
Tatah kshatta cha raja cha bhishmashcha saha bandhubhih
Daduh shraddham tada pandoh svadhamritamayam tada
119.2
कुरूंश्च विप्रमुख्यांश्च भोजयित्वा सहस्रशः
रत्नौघान्द्विजमुख्येभ्यो दत्त्वा ग्रामवरानपि
Kurunshcha vipramukhyanshcha bhojayitva sahasrashah
Ratnaughandvijamukhyebhyo dattva gramavaranapi
119.3
कृतशौचांस्ततस्तांस्तु पाण्डवान्भरतर्षभान्
आदाय विविशुः पौराः पुरं वारणसाह्वयम्
Kritashauchanstatastanstu pandavanbharatarshabhan
Adaya vivishuh paurah puram varanasahvayam
119.4
सततं स्मान्वतप्यन्त तमेव भरतर्षभम्
पौरजानपदाः सर्वे मृतं स्वमिव बान्धवम्
Satatam smanvatapyanta tameva bharatarshabham
Paurajanapadah sarve mritam svamiva bandhavam
119.5
श्राद्धावसाने तु तदा दृष्ट्वा तं दुःखितं जनम्
संमूढां दुःखशोकार्तां व्यासो मातरमब्रवीत्
Shraddhavasane tu tada drishtva tam duhkhitam janam
Sammudham duhkhashokartam vyaso mataramabravit
119.6
अतिक्रान्तसुखाः कालाः प्रत्युपस्थितदारुणाः
श्वः श्वः पापीयदिवसाः पृथिवी गतयौवना
Atikrantasukhah kalah pratyupasthitadarunah
Shvah shvah papiyadivasah prithivi gatayauvana
119.7
बहुमायासमाकीर्णो नानादोषसमाकुलः
लुप्तधर्मक्रियाचारो घोरः कालो भविष्यति
Bahumayasamakirno nanadoshasamakulah
Luptadharmakriyacharo ghorah kalo bhavishyati
119.8
गच्छ त्वं त्यागमास्थाय युक्ता वस तपोवने
मा द्रक्ष्यसि कुलस्यास्य घोरं संक्षयमात्मनः
Gachchha tvam tyagamasthaya yukta vasa tapovane
Ma drakshyasi kulasyasya ghoram sankshayamatmanah
119.9
तथेति समनुज्ञाय सा प्रविश्याब्रवीत्स्नुषाम्
अम्बिके तव पुत्रस्य दुर्नयात्किल भारताः
सानुबन्धा विनङ्क्ष्यन्ति पौत्राश्चैवेति नः श्रुतम्
Tatheti samanugyaya sa pravishyabravitsnusham
Ambike tava putrasya durnayatkila bharatah
Sanubandha vinankshyanti pautrashchaiveti nah shrutam
119.10
तत्कौसल्यामिमामार्तां पुत्रशोकाभिपीडिताम्
वनमादाय भद्रं ते गच्छावो यदि मन्यसे
Tatkausalyamimamartam putrashokabhipiditam
Vanamadaya bhadram te gachchhavo yadi manyase
119.11
तथेत्युक्ते अम्बिकया भीष्ममामन्त्र्य सुव्रता
वनं ययौ सत्यवती स्नुषाभ्यां सह भारत
Tathetyukte ambikaya bhishmamamantrya suvrata
Vanam yayau satyavati snushabhyam saha bharata
119.12
ताः सुघोरं तपः कृत्वा देव्यो भरतसत्तम
देहं त्यक्त्वा महाराज गतिमिष्टां ययुस्तदा
Tah sughoram tapah kritva devyo bharatasattama
Deham tyaktva maharaja gatimishtam yayustada
119.13
अवाप्नुवन्त वेदोक्तान्संस्कारान्पाण्डवास्तदा
अवर्धन्त च भोगांस्ते भुञ्जानाः पितृवेश्मनि
Avapnuvanta vedoktansanskaranpandavastada
Avardhanta cha bhoganste bhunjanah pitriveshmani
119.14
धार्तराष्ट्रैश्च सहिताः क्रीडन्तः पितृवेश्मनि
बालक्रीडासु सर्वासु विशिष्टाः पाण्डवाभवन्
Dhartarashtraishcha sahitah kridantah pitriveshmani
Balakridasu sarvasu vishishtah pandavabhavan
119.15
जवे लक्ष्याभिहरणे भोज्ये पांसुविकर्षणे
धार्तराष्ट्रान्भीमसेनः सर्वान्स परिमर्दति
Jave lakshyabhiharane bhojye pansuvikarshane
Dhartarashtranbhimasenah sarvansa parimardati
119.16
हर्षादेतान्क्रीडमानान्गृह्य काकनिलीयने
शिरःसु च निगृह्यैनान्योधयामास पाण्डवः
Harshadetankridamanangrihya kakaniliyane
Shirahsu cha nigrihyainanyodhayamasa pandavah
119.17
शतमेकोत्तरं तेषां कुमाराणां महौजसाम्
एक एव विमृद्नाति नातिकृच्छ्राद्वृकोदरः
Shatamekottaram tesham kumaranam mahaujasam
Eka eva vimridnati natikrichchhradvrikodarah
119.18
पादेषु च निगृह्यैनान्विनिहत्य बलाद्बली
चकर्ष क्रोशतो भूमौ घृष्टजानुशिरोक्षिकान्
Padeshu cha nigrihyainanvinihatya baladbali
Chakarsha kroshato bhumau ghrishtajanushirokshikan
119.19
दश बालाञ्जले क्रीडन्भुजाभ्यां परिगृह्य सः
आस्ते स्म सलिले मग्नः प्रमृतांश्च विमुञ्चति
Dasha balanjale kridanbhujabhyam parigrihya sah
Aste sma salile magnah pramritanshcha vimunchati
119.20
फलानि वृक्षमारुह्य प्रचिन्वन्ति च ते यदा
तदा पादप्रहारेण भीमः कम्पयते द्रुमम्
Phalani vrikshamaruhya prachinvanti cha te yada
Tada padapraharena bhimah kampayate drumam
119.21
प्रहारवेगाभिहताद्द्रुमाद्व्याघूर्णितास्ततः
सफलाः प्रपतन्ति स्म द्रुतं स्रस्ताः कुमारकाः
Praharavegabhihataddrumadvyaghurnitastatah
Saphalah prapatanti sma drutam srastah kumarakah
119.22
न ते नियुद्धे न जवे न योग्यासु कदाचन
कुमारा उत्तरं चक्रुः स्पर्धमाना वृकोदरम्
Na te niyuddhe na jave na yogyasu kadachana
Kumara uttaram chakruh spardhamana vrikodaram
119.23
एवं स धार्तराष्ट्राणां स्पर्धमानो वृकोदरः
अप्रियेऽतिष्ठदत्यन्तं बाल्यान्न द्रोहचेतसा
Evam sa dhartarashtranam spardhamano vrikodarah
Apriyetishthadatyantam balyanna drohachetasa
119.24
ततो बलमतिख्यातं धार्तराष्ट्रः प्रतापवान्
भीमसेनस्य तज्ज्ञात्वा दुष्टभावमदर्शयत्
Tato balamatikhyatam dhartarashtrah pratapavan
Bhimasenasya tajgyatva dushtabhavamadarshayat
119.25
तस्य धर्मादपेतस्य पापानि परिपश्यतः
मोहादैश्वर्यलोभाच्च पापा मतिरजायत
Tasya dharmadapetasya papani paripashyatah
Mohadaishvaryalobhachcha papa matirajayata
119.26
अयं बलवतां श्रेष्ठः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः
मध्यमः पाण्डुपुत्राणां निकृत्या संनिहन्यताम्
Ayam balavatam shreshthah kuntiputro vrikodarah
Madhyamah panduputranam nikritya sannihanyatam
119.27
अथ तस्मादवरजं ज्येष्ठं चैव युधिष्ठिरम्
प्रसह्य बन्धने बद्ध्वा प्रशासिष्ये वसुंधराम्
Atha tasmadavarajam jyeshtham chaiva yudhishthiram
Prasahya bandhane baddhva prashasishye vasundharam
119.28
एवं स निश्चयं पापः कृत्वा दुर्योधनस्तदा
नित्यमेवान्तरप्रेक्षी भीमस्यासीन्महात्मनः
Evam sa nishchayam papah kritva duryodhanastada
Nityamevantaraprekshi bhimasyasinmahatmanah
119.29
ततो जलविहारार्थं कारयामास भारत
चेलकम्बलवेश्मानि विचित्राणि महान्ति च
Tato jalaviharartham karayamasa bharata
Chelakambalaveshmani vichitrani mahanti cha
119.30
प्रमाणकोट्यामुद्देशं स्थलं किंचिदुपेत्य च
क्रीडावसाने सर्वे ते शुचिवस्त्राः स्वलंकृताः
सर्वकामसमृद्धं तदन्नं बुभुजिरे शनैः
Pramanakotyamuddesham sthalam kinchidupetya cha
Kridavasane sarve te shuchivastrah svalankritah
Sarvakamasamriddham tadannam bubhujire shanaih
119.31
दिवसान्ते परिश्रान्ता विहृत्य च कुरूद्वहाः
विहारावसथेष्वेव वीरा वासमरोचयन्
Divasante parishranta vihritya cha kurudvahah
Viharavasatheshveva vira vasamarochayan
119.32
खिन्नस्तु बलवान्भीमो व्यायामाभ्यधिकस्तदा
वाहयित्वा कुमारांस्ताञ्जलक्रीडागतान्विभुः
प्रमाणकोट्यां वासार्थी सुष्वापारुह्य तत्स्थलम्
Khinnastu balavanbhimo vyayamabhyadhikastada
Vahayitva kumaranstanjalakridagatanvibhuh
Pramanakotyam vasarthi sushvaparuhya tatsthalam
119.33
शीतं वासं समासाद्य श्रान्तो मदविमोहितः
निश्चेष्टः पाण्डवो राजन्सुष्वाप मृतकल्पवत्
Shitam vasam samasadya shranto madavimohitah
Nishcheshtah pandavo rajansushvapa mritakalpavat
119.34
ततो बद्ध्वा लतापाशैर्भीमं दुर्योधनः शनैः
गम्भीरं भीमवेगं च स्थलाज्जलमपातयत्
Tato baddhva latapashairbhimam duryodhanah shanaih
Gambhiram bhimavegam cha sthalajjalamapatayat
119.35
ततः प्रबुद्धः कौन्तेयः सर्वं संछिद्य बन्धनम्
उदतिष्ठज्जलाद्भूयो भीमः प्रहरतां वरः
Tatah prabuddhah kaunteyah sarvam sanchhidya bandhanam
Udatishthajjaladbhuyo bhimah praharatam varah
119.36
सुप्तं चापि पुनः सर्पैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाविषैः
कुपितैर्दंशयामास सर्वेष्वेवाङ्गमर्मसु
Suptam chapi punah sarpaistikshnadanshtrairmahavishaih
Kupitairdanshayamasa sarveshvevangamarmasu
119.37
दंष्ट्राश्च दंष्ट्रिणां तेषां मर्मस्वपि निपातिताः
त्वचं नैवास्य बिभिदुः सारत्वात्पृथुवक्षसः
Danshtrashcha danshtrinam tesham marmasvapi nipatitah
Tvacham naivasya bibhiduh saratvatprithuvakshasah
119.38
प्रतिबुद्धस्तु भीमस्तान्सर्वान्सर्पानपोथयत्
सारथिं चास्य दयितमपहस्तेन जघ्निवान्
Pratibuddhastu bhimastansarvansarpanapothayat
Sarathim chasya dayitamapahastena jaghnivan
119.39
भोजने भीमसेनस्य पुनः प्राक्षेपयद्विषम्
कालकूटं नवं तीक्ष्णं संभृतं लोमहर्षणम्
Bhojane bhimasenasya punah prakshepayadvisham
Kalakutam navam tikshnam sambhritam lomaharshanam
119.40
वैश्यापुत्रस्तदाचष्ट पार्थानां हितकाम्यया
तच्चापि भुक्त्वाजरयदविकारो वृकोदरः
Vaishyaputrastadachashta parthanam hitakamyaya
Tachchapi bhuktvajarayadavikaro vrikodarah
119.41
विकारं न ह्यजनयत्सुतीक्ष्णमपि तद्विषम्
भीमसंहननो भीमस्तदप्यजरयत्ततः
Vikaram na hyajanayatsutikshnamapi tadvisham
Bhimasanhanano bhimastadapyajarayattatah
119.42
एवं दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः
अनेकैरभ्युपायैस्ताञ्जिघांसन्ति स्म पाण्डवान्
Evam duryodhanah karnah shakunishchapi saubalah
Anekairabhyupayaistanjighansanti sma pandavan
119.43
पाण्डवाश्चापि तत्सर्वं प्रत्यजानन्नरिंदमाः
उद्भावनमकुर्वन्तो विदुरस्य मते स्थिताः
Pandavashchapi tatsarvam pratyajanannarindamah
Udbhavanamakurvanto vidurasya mate sthitah