UtshovChapter 114
114.1
वैशंपायन उवाच
संवत्सराहिते गर्भे गान्धार्या जनमेजय
आह्वयामास वै कुन्ती गर्भार्थं धर्ममच्युतम्
Vaishampayana uvacha
Sanvatsarahite garbhe gandharya janamejaya
Ahvayamasa vai kunti garbhartham dharmamachyutam
114.2
सा बलिं त्वरिता देवी धर्मायोपजहार ह
जजाप जप्यं विधिवद्दत्तं दुर्वाससा पुरा
Sa balim tvarita devi dharmayopajahara ha
Jajapa japyam vidhivaddattam durvasasa pura
114.3
संगम्य सा तु धर्मेण योगमूर्तिधरेण वै
लेभे पुत्रं वरारोहा सर्वप्राणभृतां वरम्
Sangamya sa tu dharmena yogamurtidharena vai
Lebhe putram vararoha sarvapranabhritam varam
114.4
ऐन्द्रे चन्द्रसमायुक्ते मुहूर्तेऽभिजितेऽष्टमे
दिवा मध्यगते सूर्ये तिथौ पुण्येऽभिपूजिते
Aindre chandrasamayukte muhurtebhijiteshtame
Diva madhyagate surye tithau punyebhipujite
114.5
समृद्धयशसं कुन्ती सुषाव समये सुतम्
जातमात्रे सुते तस्मिन्वागुवाचाशरीरिणी
Samriddhayashasam kunti sushava samaye sutam
Jatamatre sute tasminvaguvachasharirini
114.6
एष धर्मभृतां श्रेष्ठो भविष्यति न संशयः
युधिष्ठिर इति ख्यातः पाण्डोः प्रथमजः सुतः
Esha dharmabhritam shreshtho bhavishyati na sanshayah
Yudhishthira iti khyatah pandoh prathamajah sutah
114.7
भविता प्रथितो राजा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः
यशसा तेजसा चैव वृत्तेन च समन्वितः
Bhavita prathito raja trishu lokeshu vishrutah
Yashasa tejasa chaiva vrittena cha samanvitah
114.8
धार्मिकं तं सुतं लब्ध्वा पाण्डुस्तां पुनरब्रवीत्
प्राहुः क्षत्रं बलज्येष्ठं बलज्येष्ठं सुतं वृणु
Dharmikam tam sutam labdhva pandustam punarabravit
Prahuh kshatram balajyeshtham balajyeshtham sutam vrinu
114.9
ततस्तथोक्ता पत्या तु वायुमेवाजुहाव सा
तस्माज्जज्ञे महाबाहुर्भीमो भीमपराक्रमः
Tatastathokta patya tu vayumevajuhava sa
Tasmajjagye mahabahurbhimo bhimaparakramah
114.10
तमप्यतिबलं जातं वागभ्यवददच्युतम्
सर्वेषां बलिनां श्रेष्ठो जातोऽयमिति भारत
Tamapyatibalam jatam vagabhyavadadachyutam
Sarvesham balinam shreshtho jatoyamiti bharata
114.11
इदमत्यद्भुतं चासीज्जातमात्रे वृकोदरे
यदङ्कात्पतितो मातुः शिलां गात्रैरचूर्णयत्
Idamatyadbhutam chasijjatamatre vrikodare
Yadankatpatito matuh shilam gatrairachurnayat
114.12
कुन्ती व्याघ्रभयोद्विग्ना सहसोत्पतिता किल
नान्वबुध्यत संसुप्तमुत्सङ्गे स्वे वृकोदरम्
Kunti vyaghrabhayodvigna sahasotpatita kila
Nanvabudhyata sansuptamutsange sve vrikodaram
114.13
ततः स वज्रसंघातः कुमारोऽभ्यपतद्गिरौ
पतता तेन शतधा शिला गात्रैर्विचूर्णिता
तां शिलां चूर्णितां दृष्ट्वा पाण्डुर्विस्मयमागमत्
Tatah sa vajrasanghatah kumarobhyapatadgirau
Patata tena shatadha shila gatrairvichurnita
Tam shilam churnitam drishtva pandurvismayamagamat
114.14
यस्मिन्नहनि भीमस्तु जज्ञे भरतसत्तम
दुर्योधनोऽपि तत्रैव प्रजज्ञे वसुधाधिप
Yasminnahani bhimastu jagye bharatasattama
Duryodhanopi tatraiva prajagye vasudhadhipa
114.15
जाते वृकोदरे पाण्डुरिदं भूयोऽन्वचिन्तयत्
कथं नु मे वरः पुत्रो लोकश्रेष्ठो भवेदिति
Jate vrikodare panduridam bhuyonvachintayat
Katham nu me varah putro lokashreshtho bhavediti
114.16
दैवे पुरुषकारे च लोकोऽयं हि प्रतिष्ठितः
तत्र दैवं तु विधिना कालयुक्तेन लभ्यते
Daive purushakare cha lokoyam hi pratishthitah
Tatra daivam tu vidhina kalayuktena labhyate
114.17
इन्द्रो हि राजा देवानां प्रधान इति नः श्रुतम्
अप्रमेयबलोत्साहो वीर्यवानमितद्युतिः
Indro hi raja devanam pradhana iti nah shrutam
Aprameyabalotsaho viryavanamitadyutih
114.18
तं तोषयित्वा तपसा पुत्रं लप्स्ये महाबलम्
यं दास्यति स मे पुत्रं स वरीयान्भविष्यति
कर्मणा मनसा वाचा तस्मात्तप्स्ये महत्तपः
Tam toshayitva tapasa putram lapsye mahabalam
Yam dasyati sa me putram sa variyanbhavishyati
Karmana manasa vacha tasmattapsye mahattapah
114.19
ततः पाण्डुर्महातेजा मन्त्रयित्वा महर्षिभिः
दिदेश कुन्त्याः कौरव्यो व्रतं सांवत्सरं शुभम्
Tatah pandurmahateja mantrayitva maharshibhih
Didesha kuntyah kauravyo vratam sanvatsaram shubham
114.20
आत्मना च महाबाहुरेकपादस्थितोऽभवत्
उग्रं स तप आतस्थे परमेण समाधिना
Atmana cha mahabahurekapadasthitobhavat
Ugram sa tapa atasthe paramena samadhina
114.21
आरिराधयिषुर्देवं त्रिदशानां तमीश्वरम्
सूर्येण सह धर्मात्मा पर्यवर्तत भारत
Ariradhayishurdevam tridashanam tamishvaram
Suryena saha dharmatma paryavartata bharata
114.22
तं तु कालेन महता वासवः प्रत्यभाषत
पुत्रं तव प्रदास्यामि त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
Tam tu kalena mahata vasavah pratyabhashata
Putram tava pradasyami trishu lokeshu vishrutam
114.23
देवानां ब्राह्मणानां च सुहृदां चार्थसाधकम्
सुतं तेऽग्र्यं प्रदास्यामि सर्वामित्रविनाशनम्
Devanam brahmananam cha suhridam charthasadhakam
Sutam tegryam pradasyami sarvamitravinashanam
114.24
इत्युक्तः कौरवो राजा वासवेन महात्मना
उवाच कुन्तीं धर्मात्मा देवराजवचः स्मरन्
Ityuktah kauravo raja vasavena mahatmana
Uvacha kuntim dharmatma devarajavachah smaran
114.25
नीतिमन्तं महात्मानमादित्यसमतेजसम्
दुराधर्षं क्रियावन्तमतीवाद्भुतदर्शनम्
Nitimantam mahatmanamadityasamatejasam
Duradharsham kriyavantamativadbhutadarshanam
114.26
पुत्रं जनय सुश्रोणि धाम क्षत्रियतेजसाम्
लब्धः प्रसादो देवेन्द्रात्तमाह्वय शुचिस्मिते
Putram janaya sushroni dhama kshatriyatejasam
Labdhah prasado devendrattamahvaya shuchismite
114.27
एवमुक्ता ततः शक्रमाजुहाव यशस्विनी
अथाजगाम देवेन्द्रो जनयामास चार्जुनम्
Evamukta tatah shakramajuhava yashasvini
Athajagama devendro janayamasa charjunam
114.28
जातमात्रे कुमारे तु वागुवाचाशरीरिणी
महागम्भीरनिर्घोषा नभो नादयती तदा
Jatamatre kumare tu vaguvachasharirini
Mahagambhiranirghosha nabho nadayati tada
114.29
कार्तवीर्यसमः कुन्ति शिबितुल्यपराक्रमः
एष शक्र इवाजेयो यशस्ते प्रथयिष्यति
Kartaviryasamah kunti shibitulyaparakramah
Esha shakra ivajeyo yashaste prathayishyati
114.30
अदित्या विष्णुना प्रीतिर्यथाभूदभिवर्धिता
तथा विष्णुसमः प्रीतिं वर्धयिष्यति तेऽर्जुनः
Aditya vishnuna pritiryathabhudabhivardhita
Tatha vishnusamah pritim vardhayishyati terjunah
114.31
एष मद्रान्वशे कृत्वा कुरूंश्च सह केकयैः
चेदिकाशिकरूषांश्च कुरुलक्ष्म सुधास्यति
Esha madranvashe kritva kurunshcha saha kekayaih
Chedikashikarushanshcha kurulakshma sudhasyati
114.32
एतस्य भुजवीर्येण खाण्डवे हव्यवाहनः
मेदसा सर्वभूतानां तृप्तिं यास्यति वै पराम्
Etasya bhujaviryena khandave havyavahanah
Medasa sarvabhutanam triptim yasyati vai param
114.33
ग्रामणीश्च महीपालानेष जित्वा महाबलः
भ्रातृभिः सहितो वीरस्त्रीन्मेधानाहरिष्यति
Gramanishcha mahipalanesha jitva mahabalah
Bhratribhih sahito virastrinmedhanaharishyati
114.34
जामदग्न्यसमः कुन्ति विष्णुतुल्यपराक्रमः
एष वीर्यवतां श्रेष्ठो भविष्यत्यपराजितः
Jamadagnyasamah kunti vishnutulyaparakramah
Esha viryavatam shreshtho bhavishyatyaparajitah
114.35
तथा दिव्यानि चास्त्राणि निखिलान्याहरिष्यति
विप्रनष्टां श्रियं चायमाहर्ता पुरुषर्षभः
Tatha divyani chastrani nikhilanyaharishyati
Vipranashtam shriyam chayamaharta purusharshabhah
114.36
एतामत्यद्भुतां वाचं कुन्तीपुत्रस्य सूतके
उक्तवान्वायुराकाशे कुन्ती शुश्राव चास्य ताम्
Etamatyadbhutam vacham kuntiputrasya sutake
Uktavanvayurakashe kunti shushrava chasya tam
114.37
वाचमुच्चारितामुच्चैस्तां निशम्य तपस्विनाम्
बभूव परमो हर्षः शतशृङ्गनिवासिनाम्
Vachamuchcharitamuchchaistam nishamya tapasvinam
Babhuva paramo harshah shatashringanivasinam
114.38
तथा देवऋषीणां च सेन्द्राणां च दिवौकसाम्
आकाशे दुन्दुभीनां च बभूव तुमुलः स्वनः
Tatha devarishinam cha sendranam cha divaukasam
Akashe dundubhinam cha babhuva tumulah svanah
114.39
उदतिष्ठन्महाघोषः पुष्पवृष्टिभिरावृतः
समवेत्य च देवानां गणाः पार्थमपूजयन्
Udatishthanmahaghoshah pushpavrishtibhiravritah
Samavetya cha devanam ganah parthamapujayan
114.40
काद्रवेया वैनतेया गन्धर्वाप्सरसस्तथा
प्रजानां पतयः सर्वे सप्त चैव महर्षयः
Kadraveya vainateya gandharvapsarasastatha
Prajanam patayah sarve sapta chaiva maharshayah
114.41
भरद्वाजः कश्यपो गौतमश्च; विश्वामित्रो जमदग्निर्वसिष्ठः
यश्चोदितो भास्करेऽभूत्प्रनष्टे; सोऽप्यत्रात्रिर्भगवानाजगाम
Bharadvajah kashyapo gautamashcha; vishvamitro jamadagnirvasishthah
Yashchodito bhaskarebhutpranashte; sopyatratrirbhagavanajagama
114.42
मरीचिरङ्गिराश्चैव पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः
दक्षः प्रजापतिश्चैव गन्धर्वाप्सरसस्तथा
Marichirangirashchaiva pulastyah pulahah kratuh
Dakshah prajapatishchaiva gandharvapsarasastatha
114.43
दिव्यमाल्याम्बरधराः सर्वालंकारभूषिताः
उपगायन्ति बीभत्सुमुपनृत्यन्ति चाप्सराः
गन्धर्वैः सहितः श्रीमान्प्रागायत च तुम्बुरुः
Divyamalyambaradharah sarvalankarabhushitah
Upagayanti bibhatsumupanrityanti chapsarah
Gandharvaih sahitah shrimanpragayata cha tumburuh
114.44
भीमसेनोग्रसेनौ च ऊर्णायुरनघस्तथा
गोपतिर्धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्चाश्च सप्तमः
Bhimasenograsenau cha urnayuranaghastatha
Gopatirdhritarashtrashcha suryavarchashcha saptamah
114.45
युगपस्तृणपः कार्ष्णिर्नन्दिश्चित्ररथस्तथा
त्रयोदशः शालिशिराः पर्जन्यश्च चतुर्दशः
Yugapastrinapah karshnirnandishchitrarathastatha
Trayodashah shalishirah parjanyashcha chaturdashah
114.46
कलिः पञ्चदशश्चात्र नारदश्चैव षोडशः
सद्वा बृहद्वा बृहकः करालश्च महायशाः
Kalih panchadashashchatra naradashchaiva shodashah
Sadva brihadva brihakah karalashcha mahayashah
114.47
ब्रह्मचारी बहुगुणः सुपर्णश्चेति विश्रुतः
विश्वावसुर्भुमन्युश्च सुचन्द्रो दशमस्तथा
Brahmachari bahugunah suparnashcheti vishrutah
Vishvavasurbhumanyushcha suchandro dashamastatha
114.48
गीतमाधुर्यसंपन्नौ विख्यातौ च हहाहुहू
इत्येते देवगन्धर्वा जगुस्तत्र नरर्षभम्
Gitamadhuryasampannau vikhyatau cha hahahuhu
Ityete devagandharva jagustatra nararshabham
114.49
तथैवाप्सरसो हृष्टाः सर्वालंकारभूषिताः
ननृतुर्वै महाभागा जगुश्चायतलोचनाः
Tathaivapsaraso hrishtah sarvalankarabhushitah
Nanriturvai mahabhaga jagushchayatalochanah
114.50
अनूना चानवद्या च प्रियमुख्या गुणावरा
अद्रिका च तथा साची मिश्रकेशी अलम्बुसा
Anuna chanavadya cha priyamukhya gunavara
Adrika cha tatha sachi mishrakeshi alambusa
114.51
मरीचिः शिचुका चैव विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा
अग्निका लक्षणा क्षेमा देवी रम्भा मनोरमा
Marichih shichuka chaiva vidyutparna tilottama
Agnika lakshana kshema devi rambha manorama
114.52
असिता च सुबाहुश्च सुप्रिया सुवपुस्तथा
पुण्डरीका सुगन्धा च सुरथा च प्रमाथिनी
Asita cha subahushcha supriya suvapustatha
Pundarika sugandha cha suratha cha pramathini
114.53
काम्या शारद्वती चैव ननृतुस्तत्र संघशः
मेनका सहजन्या च पर्णिका पुञ्जिकस्थला
Kamya sharadvati chaiva nanritustatra sanghashah
Menaka sahajanya cha parnika punjikasthala
114.54
क्रतुस्थला घृताची च विश्वाची पूर्वचित्त्यपि
उम्लोचेत्यभिविख्याता प्रम्लोचेति च ता दश
उर्वश्येकादशीत्येता जगुरायतलोचनाः
Kratusthala ghritachi cha vishvachi purvachittyapi
Umlochetyabhivikhyata pramlocheti cha ta dasha
Urvashyekadashityeta jagurayatalochanah
114.55
धातार्यमा च मित्रश्च वरुणोंऽशो भगस्तथा
इन्द्रो विवस्वान्पूषा च त्वष्टा च सविता तथा
Dhataryama cha mitrashcha varunonsho bhagastatha
Indro vivasvanpusha cha tvashta cha savita tatha
114.56
पर्जन्यश्चैव विष्णुश्च आदित्याः पावकार्चिषः
महिमानं पाण्डवस्य वर्धयन्तोऽम्बरे स्थिताः
Parjanyashchaiva vishnushcha adityah pavakarchishah
Mahimanam pandavasya vardhayantombare sthitah
114.57
मृगव्याधश्च शर्वश्च निरृतिश्च महायशाः
अजैकपादहिर्बुध्न्यः पिनाकी च परंतपः
Mrigavyadhashcha sharvashcha nirritishcha mahayashah
Ajaikapadahirbudhnyah pinaki cha parantapah
114.58
दहनोऽथेश्वरश्चैव कपाली च विशां पते
स्थाणुर्भवश्च भगवान्रुद्रास्तत्रावतस्थिरे
Dahanotheshvarashchaiva kapali cha visham pate
Sthanurbhavashcha bhagavanrudrastatravatasthire
114.59
अश्विनौ वसवश्चाष्टौ मरुतश्च महाबलाः
विश्वेदेवास्तथा साध्यास्तत्रासन्परिसंस्थिताः
Ashvinau vasavashchashtau marutashcha mahabalah
Vishvedevastatha sadhyastatrasanparisansthitah
114.60
कर्कोटकोऽथ शेषश्च वासुकिश्च भुजंगमः
कच्छपश्चापकुण्डश्च तक्षकश्च महोरगः
Karkotakotha sheshashcha vasukishcha bhujangamah
Kachchhapashchapakundashcha takshakashcha mahoragah
114.61
आययुस्तेजसा युक्ता महाक्रोधा महाबलाः
एते चान्ये च बहवस्तत्र नागा व्यवस्थिताः
Ayayustejasa yukta mahakrodha mahabalah
Ete chanye cha bahavastatra naga vyavasthitah
114.62
तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च गरुडश्चासितध्वजः
अरुणश्चारुणिश्चैव वैनतेया व्यवस्थिताः
Tarkshyashcharishtanemishcha garudashchasitadhvajah
Arunashcharunishchaiva vainateya vyavasthitah
114.63
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं विस्मिता मुनिसत्तमाः
अधिकां स्म ततो वृत्तिमवर्तन्पाण्डवान्प्रति
Taddrishtva mahadashcharyam vismita munisattamah
Adhikam sma tato vrittimavartanpandavanprati
114.64
पाण्डुस्तु पुनरेवैनां पुत्रलोभान्महायशाः
प्राहिणोद्दर्शनीयाङ्गीं कुन्ती त्वेनमथाब्रवीत्
Pandustu punarevainam putralobhanmahayashah
Prahinoddarshaniyangim kunti tvenamathabravit
114.65
नातश्चतुर्थं प्रसवमापत्स्वपि वदन्त्युत
अतः परं चारिणी स्यात्पञ्चमे बन्धकी भवेत्
Natashchaturtham prasavamapatsvapi vadantyuta
Atah param charini syatpanchame bandhaki bhavet
114.66
स त्वं विद्वन्धर्ममिमं बुद्धिगम्यं कथं नु माम्
अपत्यार्थं समुत्क्रम्य प्रमादादिव भाषसे
Sa tvam vidvandharmamimam buddhigamyam katham nu mam
Apatyartham samutkramya pramadadiva bhashase