UtshovChapter 113
113.1
वैशंपायन उवाच
एवमुक्तस्तया राजा तां देवीं पुनरब्रवीत्
धर्मविद्धर्मसंयुक्तमिदं वचनमुत्तमम्
Vaishampayana uvacha
Evamuktastaya raja tam devim punarabravit
Dharmaviddharmasanyuktamidam vachanamuttamam
113.2
एवमेतत्पुरा कुन्ति व्युषिताश्वश्चकार ह
यथा त्वयोक्तं कल्याणि स ह्यासीदमरोपमः
Evametatpura kunti vyushitashvashchakara ha
Yatha tvayoktam kalyani sa hyasidamaropamah
113.3
अथ त्विमं प्रवक्ष्यामि धर्मं त्वेतं निबोध मे
पुराणमृषिभिर्दृष्टं धर्मविद्भिर्महात्मभिः
Atha tvimam pravakshyami dharmam tvetam nibodha me
Puranamrishibhirdrishtam dharmavidbhirmahatmabhih
113.4
अनावृताः किल पुरा स्त्रिय आसन्वरानने
कामचारविहारिण्यः स्वतन्त्राश्चारुलोचने
Anavritah kila pura striya asanvaranane
Kamacharaviharinyah svatantrashcharulochane
113.5
तासां व्युच्चरमाणानां कौमारात्सुभगे पतीन्
नाधर्मोऽभूद्वरारोहे स हि धर्मः पुराभवत्
Tasam vyuchcharamananam kaumaratsubhage patin
Nadharmobhudvararohe sa hi dharmah purabhavat
113.6
तं चैव धर्मं पौराणं तिर्यग्योनिगताः प्रजाः
अद्याप्यनुविधीयन्ते कामद्वेषविवर्जिताः
पुराणदृष्टो धर्मोऽयं पूज्यते च महर्षिभिः
Tam chaiva dharmam pauranam tiryagyonigatah prajah
Adyapyanuvidhiyante kamadveshavivarjitah
Puranadrishto dharmoyam pujyate cha maharshibhih
113.7
उत्तरेषु च रम्भोरु कुरुष्वद्यापि वर्तते
स्त्रीणामनुग्रहकरः स हि धर्मः सनातनः
Uttareshu cha rambhoru kurushvadyapi vartate
Strinamanugrahakarah sa hi dharmah sanatanah
113.8
अस्मिंस्तु लोके नचिरान्मर्यादेयं शुचिस्मिते
स्थापिता येन यस्माच्च तन्मे विस्तरतः शृणु
Asminstu loke nachiranmaryadeyam shuchismite
Sthapita yena yasmachcha tanme vistaratah shrinu
113.9
बभूवोद्दालको नाम महर्षिरिति नः श्रुतम्
श्वेतकेतुरिति ख्यातः पुत्रस्तस्याभवन्मुनिः
Babhuvoddalako nama maharshiriti nah shrutam
Shvetaketuriti khyatah putrastasyabhavanmunih
113.10
मर्यादेयं कृता तेन मानुषेष्विति नः श्रुतम्
कोपात्कमलपत्राक्षि यदर्थं तन्निबोध मे
Maryadeyam krita tena manusheshviti nah shrutam
Kopatkamalapatrakshi yadartham tannibodha me
113.11
श्वेतकेतोः किल पुरा समक्षं मातरं पितुः
जग्राह ब्राह्मणः पाणौ गच्छाव इति चाब्रवीत्
Shvetaketoh kila pura samaksham mataram pituh
Jagraha brahmanah panau gachchhava iti chabravit
113.12
ऋषिपुत्रस्ततः कोपं चकारामर्षितस्तदा
मातरं तां तथा दृष्ट्वा नीयमानां बलादिव
Rishiputrastatah kopam chakaramarshitastada
Mataram tam tatha drishtva niyamanam baladiva
113.13
क्रुद्धं तं तु पिता दृष्ट्वा श्वेतकेतुमुवाच ह
मा तात कोपं कार्षीस्त्वमेष धर्मः सनातनः
Kruddham tam tu pita drishtva shvetaketumuvacha ha
Ma tata kopam karshistvamesha dharmah sanatanah
113.14
अनावृता हि सर्वेषां वर्णानामङ्गना भुवि
यथा गावः स्थितास्तात स्वे स्वे वर्णे तथा प्रजाः
Anavrita hi sarvesham varnanamangana bhuvi
Yatha gavah sthitastata sve sve varne tatha prajah
113.15
ऋषिपुत्रोऽथ तं धर्मं श्वेतकेतुर्न चक्षमे
चकार चैव मर्यादामिमां स्त्रीपुंसयोर्भुवि
Rishiputrotha tam dharmam shvetaketurna chakshame
Chakara chaiva maryadamimam stripunsayorbhuvi
113.16
मानुषेषु महाभागे न त्वेवान्येषु जन्तुषु
तदा प्रभृति मर्यादा स्थितेयमिति नः श्रुतम्
Manusheshu mahabhage na tvevanyeshu jantushu
Tada prabhriti maryada sthiteyamiti nah shrutam
113.17
व्युच्चरन्त्याः पतिं नार्या अद्य प्रभृति पातकम्
भ्रूणहत्याकृतं पापं भविष्यत्यसुखावहम्
Vyuchcharantyah patim narya adya prabhriti patakam
Bhrunahatyakritam papam bhavishyatyasukhavaham
113.18
भार्यां तथा व्युच्चरतः कौमारीं ब्रह्मचारिणीम्
पतिव्रतामेतदेव भविता पातकं भुवि
Bharyam tatha vyuchcharatah kaumarim brahmacharinim
Pativratametadeva bhavita patakam bhuvi
113.19
पत्या नियुक्ता या चैव पत्न्यपत्यार्थमेव च
न करिष्यति तस्याश्च भविष्यत्येतदेव हि
Patya niyukta ya chaiva patnyapatyarthameva cha
Na karishyati tasyashcha bhavishyatyetadeva hi
113.20
इति तेन पुरा भीरु मर्यादा स्थापिता बलात्
उद्दालकस्य पुत्रेण धर्म्या वै श्वेतकेतुना
Iti tena pura bhiru maryada sthapita balat
Uddalakasya putrena dharmya vai shvetaketuna
113.21
सौदासेन च रम्भोरु नियुक्तापत्यजन्मनि
मदयन्ती जगामर्षिं वसिष्ठमिति नः श्रुतम्
Saudasena cha rambhoru niyuktapatyajanmani
Madayanti jagamarshim vasishthamiti nah shrutam
113.22
तस्माल्लेभे च सा पुत्रमश्मकं नाम भामिनी
भार्या कल्माषपादस्य भर्तुः प्रियचिकीर्षया
Tasmallebhe cha sa putramashmakam nama bhamini
Bharya kalmashapadasya bhartuh priyachikirshaya
113.23
अस्माकमपि ते जन्म विदितं कमलेक्षणे
कृष्णद्वैपायनाद्भीरु कुरूणां वंशवृद्धये
Asmakamapi te janma viditam kamalekshane
Krishnadvaipayanadbhiru kurunam vanshavriddhaye
113.24
अत एतानि सर्वाणि कारणानि समीक्ष्य वै
ममैतद्वचनं धर्म्यं कर्तुमर्हस्यनिन्दिते
Ata etani sarvani karanani samikshya vai
Mamaitadvachanam dharmyam kartumarhasyanindite
113.25
ऋतावृतौ राजपुत्रि स्त्रिया भर्ता यतव्रते
नातिवर्तव्य इत्येवं धर्मं धर्मविदो विदुः
Ritavritau rajaputri striya bharta yatavrate
Nativartavya ityevam dharmam dharmavido viduh
113.26
शेषेष्वन्येषु कालेषु स्वातन्त्र्यं स्त्री किलार्हति
धर्ममेतं जनाः सन्तः पुराणं परिचक्षते
Shesheshvanyeshu kaleshu svatantryam stri kilarhati
Dharmametam janah santah puranam parichakshate
113.27
भर्ता भार्यां राजपुत्रि धर्म्यं वाधर्म्यमेव वा
यद्ब्रूयात्तत्तथा कार्यमिति धर्मविदो विदुः
Bharta bharyam rajaputri dharmyam vadharmyameva va
Yadbruyattattatha karyamiti dharmavido viduh
113.28
विशेषतः पुत्रगृद्धी हीनः प्रजननात्स्वयम्
यथाहमनवद्याङ्गि पुत्रदर्शनलालसः
Visheshatah putragriddhi hinah prajananatsvayam
Yathahamanavadyangi putradarshanalalasah
113.29
तथा रक्ताङ्गुलितलः पद्मपत्रनिभः शुभे
प्रसादार्थं मया तेऽयं शिरस्यभ्युद्यतोऽञ्जलिः
Tatha raktangulitalah padmapatranibhah shubhe
Prasadartham maya teyam shirasyabhyudyatonjalih
113.30
मन्नियोगात्सुकेशान्ते द्विजातेस्तपसाधिकात्
पुत्रान्गुणसमायुक्तानुत्पादयितुमर्हसि
त्वत्कृतेऽहं पृथुश्रोणि गच्छेयं पुत्रिणां गतिम्
Manniyogatsukeshante dvijatestapasadhikat
Putrangunasamayuktanutpadayitumarhasi
Tvatkriteham prithushroni gachchheyam putrinam gatim
113.31
एवमुक्ता ततः कुन्ती पाण्डुं परपुरंजयम्
प्रत्युवाच वरारोहा भर्तुः प्रियहिते रता
Evamukta tatah kunti pandum parapuranjayam
Pratyuvacha vararoha bhartuh priyahite rata
113.32
पितृवेश्मन्यहं बाला नियुक्तातिथिपूजने
उग्रं पर्यचरं तत्र ब्राह्मणं संशितव्रतम्
Pitriveshmanyaham bala niyuktatithipujane
Ugram paryacharam tatra brahmanam sanshitavratam
113.33
निगूढनिश्चयं धर्मे यं तं दुर्वाससं विदुः
तमहं संशितात्मानं सर्वयत्नैरतोषयम्
Nigudhanishchayam dharme yam tam durvasasam viduh
Tamaham sanshitatmanam sarvayatnairatoshayam
113.34
स मेऽभिचारसंयुक्तमाचष्ट भगवान्वरम्
मन्त्रग्रामं च मे प्रादादब्रवीच्चैव मामिदम्
Sa mebhicharasanyuktamachashta bhagavanvaram
Mantragramam cha me pradadabravichchaiva mamidam
113.35
यं यं देवं त्वमेतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि
अकामो वा सकामो वा स ते वशमुपैष्यति
Yam yam devam tvametena mantrenavahayishyasi
Akamo va sakamo va sa te vashamupaishyati
113.36
इत्युक्ताहं तदा तेन पितृवेश्मनि भारत
ब्राह्मणेन वचस्तथ्यं तस्य कालोऽयमागतः
Ityuktaham tada tena pitriveshmani bharata
Brahmanena vachastathyam tasya kaloyamagatah
113.37
अनुज्ञाता त्वया देवमाह्वयेयमहं नृप
तेन मन्त्रेण राजर्षे यथा स्यान्नौ प्रजा विभो
Anugyata tvaya devamahvayeyamaham nripa
Tena mantrena rajarshe yatha syannau praja vibho
113.38
आवाहयामि कं देवं ब्रूहि तत्त्वविदां वर
त्वत्तोऽनुज्ञाप्रतीक्षां मां विद्ध्यस्मिन्कर्मणि स्थिताम्
Avahayami kam devam bruhi tattvavidam vara
Tvattonugyapratiksham mam viddhyasminkarmani sthitam
113.39
पाण्डुरुवाच
अद्यैव त्वं वरारोहे प्रयतस्व यथाविधि
धर्ममावाहय शुभे स हि देवेषु पुण्यभाक्
Panduruvacha
Adyaiva tvam vararohe prayatasva yathavidhi
Dharmamavahaya shubhe sa hi deveshu punyabhak
113.40
अधर्मेण न नो धर्मः संयुज्येत कथंचन
लोकश्चायं वरारोहे धर्मोऽयमिति मंस्यते
Adharmena na no dharmah sanyujyeta kathanchana
Lokashchayam vararohe dharmoyamiti mansyate
113.41
धार्मिकश्च कुरूणां स भविष्यति न संशयः
दत्तस्यापि च धर्मेण नाधर्मे रंस्यते मनः
Dharmikashcha kurunam sa bhavishyati na sanshayah
Dattasyapi cha dharmena nadharme ransyate manah
113.42
तस्माद्धर्मं पुरस्कृत्य नियता त्वं शुचिस्मिते
उपचाराभिचाराभ्यां धर्ममाराधयस्व वै
Tasmaddharmam puraskritya niyata tvam shuchismite
Upacharabhicharabhyam dharmamaradhayasva vai
113.43
वैशंपायन उवाच
सा तथोक्ता तथेत्युक्त्वा तेन भर्त्रा वराङ्गना
अभिवाद्याभ्यनुज्ञाता प्रदक्षिणमवर्तत
Vaishampayana uvacha
Sa tathokta tathetyuktva tena bhartra varangana
Abhivadyabhyanugyata pradakshinamavartata