Utshovअध्याय 308
308.1
युधिष्ठिर उवाच
अपरित्यज्य गार्हस्थ्यं कुरुराजर्षिसत्तम
कः प्राप्तो विनयं बुद्ध्या मोक्षतत्त्वं वदस्व मे
308.2
संन्यस्यते यथात्मायं संन्यस्तात्मा यथा च यः
परं मोक्षस्य यच्चापि तन्मे ब्रूहि पितामह
308.3
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
जनकस्य च संवादं सुलभायाश्च भारत
308.4
संन्यासफलिकः कश्चिद्बभूव नृपतिः पुरा
मैथिलो जनको नाम धर्मध्वज इति श्रुतः
308.5
स वेदे मोक्षशास्त्रे च स्वे च शास्त्रे कृतागमः
इन्द्रियाणि समाधाय शशास वसुधामिमाम्
308.6
तस्य वेदविदः प्राज्ञाः श्रुत्वा तां साधुवृत्तताम्
लोकेषु स्पृहयन्त्यन्ये पुरुषाः पुरुषेश्वर
308.7
अथ धर्मयुगे तस्मिन्योगधर्ममनुष्ठिता
महीमनुचचारैका सुलभा नाम भिक्षुकी
308.8
तया जगदिदं सर्वमटन्त्या मिथिलेश्वरः
तत्र तत्र श्रुतो मोक्षे कथ्यमानस्त्रिदण्डिभिः
308.9
सा सुसूक्ष्मां कथां श्रुत्वा तथ्यं नेति ससंशया
दर्शने जातसंकल्पा जनकस्य बभूव ह
308.10
ततः सा विप्रहायाथ पूर्वरूपं हि योगतः
अबिभ्रदनवद्याङ्गी रूपमन्यदनुत्तमम्
308.11
चक्षुर्निमेषमात्रेण लघ्वस्त्रगतिगामिनी
विदेहानां पुरीं सुभ्रूर्जगाम कमलेक्षणा
308.12
सा प्राप्य मिथिलां रम्यां समृद्धजनसंकुलाम्
भैक्षचर्यापदेशेन ददर्श मिथिलेश्वरम्
308.13
राजा तस्याः परं दृष्ट्वा सौकुमार्यं वपुस्तथा
केयं कस्य कुतो वेति बभूवागतविस्मयः
308.14
ततोऽस्याः स्वागतं कृत्वा व्यादिश्य च वरासनम्
पूजितां पादशौचेन वरान्नेनाप्यतर्पयत्
308.15
अथ भुक्तवती प्रीता राजानं मन्त्रिभिर्वृतम्
सर्वभाष्यविदां मध्ये चोदयामास भिक्षुकी
308.16
सुलभा त्वस्य धर्मेषु मुक्तो नेति ससंशया
सत्त्वं सत्त्वेन योगज्ञा प्रविवेश महीपते
308.17
नेत्राभ्यां नेत्रयोरस्य रश्मीन्संयोज्य रश्मिभिः
सा स्म संचोदयिष्यन्तं योगबन्धैर्बबन्ध ह
308.18
जनकोऽप्युत्स्मयन्राजा भावमस्या विशेषयन्
प्रतिजग्राह भावेन भावमस्या नृपोत्तमः
308.19
तदेकस्मिन्नधिष्ठाने संवादः श्रूयतामयम्
छत्रादिषु विमुक्तस्य मुक्तायाश्च त्रिदण्डके
308.20
भगवत्याः क्व चर्येयं कृता क्व च गमिष्यसि
कस्य च त्वं कुतो वेति पप्रच्छैनां महीपतिः
308.21
श्रुते वयसि जातौ च सद्भावो नाधिगम्यते
एष्वर्थेषूत्तरं तस्मात्प्रवेद्यं सत्समागमे
308.22
छत्रादिषु विशेषेषु मुक्तं मां विद्धि सर्वशः
स त्वां संमन्तुमिच्छामि मानार्हासि मता हि मे
308.23
यस्माच्चैतन्मया प्राप्तं ज्ञानं वैशेषिकं पुरा
यस्य नान्यः प्रवक्तास्ति मोक्षे तमपि मे शृणु
308.24
पाराशर्यसगोत्रस्य वृद्धस्य सुमहात्मनः
भिक्षोः पञ्चशिखस्याहं शिष्यः परमसंमतः
308.25
सांख्यज्ञाने तथा योगे महीपालविधौ तथा
त्रिविधे मोक्षधर्मेऽस्मिन्गताध्वा छिन्नसंशयः
308.26
स यथाशास्त्रदृष्टेन मार्गेणेह परिव्रजन्
वार्षिकांश्चतुरो मासान्पुरा मयि सुखोषितः
308.27
तेनाहं सांख्यमुख्येन सुदृष्टार्थेन तत्त्वतः
श्रावितस्त्रिविधं मोक्षं न च राज्याद्विचालितः
308.28
सोऽहं तामखिलां वृत्तिं त्रिविधां मोक्षसंहिताम्
मुक्तरागश्चराम्येकः पदे परमके स्थितः
308.29
वैराग्यं पुनरेतस्य मोक्षस्य परमो विधिः
ज्ञानादेव च वैराग्यं जायते येन मुच्यते
308.30
ज्ञानेन कुरुते यत्नं यत्नेन प्राप्यते महत्
महद्द्वंद्वप्रमोक्षाय सा सिद्धिर्या वयोतिगा
308.31
सेयं परमिका बुद्धिः प्राप्ता निर्द्वंद्वता मया
इहैव गतमोहेन चरता मुक्तसङ्गिना
308.32
यथा क्षेत्रं मृदूभूतमद्भिराप्लावितं तथा
जनयत्यङ्कुरं कर्म नृणां तद्वत्पुनर्भवम्
308.33
यथा चोत्तापितं बीजं कपाले यत्र तत्र वा
प्राप्याप्यङ्कुरहेतुत्वमबीजत्वान्न जायते
308.34
तद्वद्भगवता तेन शिखाप्रोक्तेन भिक्षुणा
ज्ञानं कृतमबीजं मे विषयेषु न जायते
308.35
नाभिषज्जति कस्मिंश्चिन्नानर्थे न परिग्रहे
नाभिरज्यति चैतेषु व्यर्थत्वाद्रागदोषयोः
308.36
यश्च मे दक्षिणं बाहुं चन्दनेन समुक्षयेत्
सव्यं वास्या च यस्तक्षेत्समावेतावुभौ मम
308.37
सुखी सोऽहमवाप्तार्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः
मुक्तसङ्गः स्थितो राज्ये विशिष्टोऽन्यैस्त्रिदण्डिभिः
308.38
मोक्षे हि त्रिविधा निष्ठा दृष्टा पूर्वैर्महर्षिभिः
ज्ञानं लोकोत्तरं यच्च सर्वत्यागश्च कर्मणाम्
308.39
ज्ञाननिष्ठां वदन्त्येके मोक्षशास्त्रविदो जनाः
कर्मनिष्ठां तथैवान्ये यतयः सूक्ष्मदर्शिनः
308.40
प्रहायोभयमप्येतज्ज्ञानं कर्म च केवलम्
तृतीयेयं समाख्याता निष्ठा तेन महात्मना
308.41
यमे च नियमे चैव द्वेषे कामे परिग्रहे
माने दम्भे तथा स्नेहे सदृशास्ते कुटुम्बिभिः
308.42
त्रिदण्डादिषु यद्यस्ति मोक्षो ज्ञानेन केनचित्
छत्रादिषु कथं न स्यात्तुल्यहेतौ परिग्रहे
308.43
येन येन हि यस्यार्थः कारणेनेह कस्यचित्
तत्तदालम्बते द्रव्यं सर्वः स्वे स्वे परिग्रहे
308.44
दोषदर्शी तु गार्हस्थ्ये यो व्रजत्याश्रमान्तरम्
उत्सृजन्परिगृह्णंश्च सोऽपि सङ्गान्न मुच्यते
308.45
आधिपत्ये तथा तुल्ये निग्रहानुग्रहात्मनि
राजर्षिभिक्षुकाचार्या मुच्यन्ते केन हेतुना
308.46
अथ सत्याधिपत्येऽपि ज्ञानेनैवेह केवलम्
मुच्यन्ते किं न मुच्यन्ते पदे परमके स्थिताः
308.47
काषायधारणं मौण्ड्यं त्रिविष्टब्धः कमण्डलुः
लिङ्गान्यत्यर्थमेतानि न मोक्षायेति मे मतिः
308.48
यदि सत्यपि लिङ्गेऽस्मिञ्ज्ञानमेवात्र कारणम्
निर्मोक्षायेह दुःखस्य लिङ्गमात्रं निरर्थकम्
308.49
अथ वा दुःखशैथिल्यं वीक्ष्य लिङ्गे कृता मतिः
किं तदेवार्थसामान्यं छत्रादिषु न लक्ष्यते
308.50
आकिंचन्ये न मोक्षोऽस्ति कैंचन्ये नास्ति बन्धनम्
कैंचन्ये चेतरे चैव जन्तुर्ज्ञानेन मुच्यते
308.51
तस्माद्धर्मार्थकामेषु तथा राज्यपरिग्रहे
बन्धनायतनेष्वेषु विद्ध्यबन्धे पदे स्थितम्
308.52
राज्यैश्वर्यमयः पाशः स्नेहायतनबन्धनः
मोक्षाश्मनिशितेनेह छिन्नस्त्यागासिना मया
308.53
सोऽहमेवंगतो मुक्तो जातास्थस्त्वयि भिक्षुकि
अयथार्थो हि ते वर्णो वक्ष्यामि शृणु तन्मम
308.54
सौकुमार्यं तथा रूपं वपुरग्र्यं तथा वयः
तवैतानि समस्तानि नियमश्चेति संशयः
308.55
यच्चाप्यननुरूपं ते लिङ्गस्यास्य विचेष्टितम्
मुक्तोऽयं स्यान्न वेत्यस्माद्धर्षितो मत्परिग्रहः
308.56
न च कामसमायुक्ते मुक्तेऽप्यस्ति त्रिदण्डकम्
न रक्ष्यते त्वया चेदं न मुक्तस्यास्ति गोपना
308.57
मत्पक्षसंश्रयाच्चायं शृणु यस्ते व्यतिक्रमः
आश्रयन्त्याः स्वभावेन मम पूर्वपरिग्रहम्
308.58
प्रवेशस्ते कृतः केन मम राष्ट्रे पुरे तथा
कस्य वा संनिसर्गात्त्वं प्रविष्टा हृदयं मम
308.59
वर्णप्रवरमुख्यासि ब्राह्मणी क्षत्रियो ह्यहम्
नावयोरेकयोगोऽस्ति मा कृथा वर्णसंकरम्
308.60
वर्तसे मोक्षधर्मेषु गार्हस्थ्ये त्वहमाश्रमे
अयं चापि सुकष्टस्ते द्वितीयोऽऽश्रमसंकरः
308.61
सगोत्रां वासगोत्रां वा न वेद त्वां न वेत्थ माम्
सगोत्रमाविशन्त्यास्ते तृतीयो गोत्रसंकरः
308.62
अथ जीवति ते भर्ता प्रोषितोऽप्यथ वा क्वचित्
अगम्या परभार्येति चतुर्थो धर्मसंकरः
308.63
सा त्वमेतान्यकार्याणि कार्यापेक्षा व्यवस्यसि
अविज्ञानेन वा युक्ता मिथ्याज्ञानेन वा पुनः
308.64
अथ वापि स्वतन्त्रासि स्वदोषेणेह केनचित्
यदि किंचिच्छ्रुतं तेऽस्ति सर्वं कृतमनर्थकम्
308.65
इदमन्यत्तृतीयं ते भावस्पर्शविघातकम्
दुष्टाया लक्ष्यते लिङ्गं प्रवक्तव्यं प्रकाशितम्
308.66
न मय्येवाभिसंधिस्ते जयैषिण्या जये कृतः
येयं मत्परिषत्कृत्स्ना जेतुमिच्छसि तामपि
308.67
तथा ह्येवं पुनश्च त्वं दृष्टिं स्वां प्रतिमुञ्चसि
मत्पक्षप्रतिघाताय स्वपक्षोद्भावनाय च
308.68
सा स्वेनामर्षजेन त्वमृद्धिमोहेन मोहिता
भूयः सृजसि योगास्त्रं विषामृतमिवैकधा
308.69
इच्छतोर्हि द्वयोर्लाभः स्त्रीपुंसोरमृतोपमः
अलाभश्चाप्यरक्तस्य सोऽत्र दोषो विषोपमः
308.70
मा स्प्राक्षीः साधु जानीष्व स्वशास्त्रमनुपालय
कृतेयं हि विजिज्ञासा मुक्तो नेति त्वया मम
एतत्सर्वं प्रतिच्छन्नं मयि नार्हसि गूहितुम्
308.71
सा यदि त्वं स्वकार्येण यद्यन्यस्य महीपतेः
तत्त्वं सत्रप्रतिच्छन्ना मयि नार्हसि गूहितुम्
308.72
न राजानं मृषा गच्छेन्न द्विजातिं कथंचन
न स्त्रियं स्त्रीगुणोपेतां हन्युर्ह्येते मृषागताः
308.73
राज्ञां हि बलमैश्वर्यं ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम्
रूपयौवनसौभाग्यं स्त्रीणां बलमनुत्तमम्
308.74
अत एतैर्बलैरेते बलिनः स्वार्थमिच्छता
आर्जवेनाभिगन्तव्या विनाशाय ह्यनार्जवम्
308.75
सा त्वं जातिं श्रुतं वृत्तं भावं प्रकृतिमात्मनः
कृत्यमागमने चैव वक्तुमर्हसि तत्त्वतः
308.76
इत्येतैरसुखैर्वाक्यैरयुक्तैरसमञ्जसैः
प्रत्यादिष्टा नरेन्द्रेण सुलभा न व्यकम्पत
308.77
उक्तवाक्ये तु नृपतौ सुलभा चारुदर्शना
ततश्चारुतरं वाक्यं प्रचक्रामाथ भाषितुम्
308.78
नवभिर्नवभिश्चैव दोषैर्वाग्बुद्धिदूषणैः
अपेतमुपपन्नार्थमष्टादशगुणान्वितम्
308.79
सौक्ष्म्यं संख्याक्रमौ चोभौ निर्णयः सप्रयोजनः
पञ्चैतान्यर्थजातानि वाक्यमित्युच्यते नृप
308.80
एषामेकैकशोऽर्थानां सौक्ष्म्यादीनां सुलक्षणम्
शृणु संसार्यमाणानां पदार्थैः पदवाक्यतः
308.81
ज्ञानं ज्ञेयेषु भिन्नेषु यथाभेदेन वर्तते
तत्रातिशयिनी बुद्धिस्तत्सौक्ष्म्यमिति वर्तते
308.82
दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागशः
कंचिदर्थमभिप्रेत्य सा संख्येत्युपधार्यताम्
308.83
इदं पूर्वमिदं पश्चाद्वक्तव्यं यद्विवक्षितम्
क्रमयोगं तमप्याहुर्वाक्यं वाक्यविदो जनाः
308.84
धर्मार्थकाममोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः
इदं तदिति वाक्यान्ते प्रोच्यते स विनिर्णयः
308.85
इच्छाद्वेषभवैर्दुःखैः प्रकर्षो यत्र जायते
तत्र या नृपते वृत्तिस्तत्प्रयोजनमिष्यते
308.86
तान्येतानि यथोक्तानि सौक्ष्म्यादीनि जनाधिप
एकार्थसमवेतानि वाक्यं मम निशामय
308.87
उपेतार्थमभिन्नार्थं नापवृत्तं न चाधिकम्
नाश्लक्ष्णं न च संदिग्धं वक्ष्यामि परमं तव
308.88
न गुर्वक्षरसंबद्धं पराङ्मुखमुखं न च
नानृतं न त्रिवर्गेण विरुद्धं नाप्यसंस्कृतम्
308.89
न न्यूनं कष्टशब्दं वा व्युत्क्रमाभिहितं न च
न शेषं नानुकल्पेन निष्कारणमहेतुकम्
308.90
कामात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्दैन्यादानार्यकात्तथा
ह्रीतोऽनुक्रोशतो मानान्न वक्ष्यामि कथंचन
308.91
वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्वविकलं नृप
सममेति विवक्षायां तदा सोऽर्थः प्रकाशते
308.92
वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारमवमन्यते
स्वार्थमाह परार्थं वा तदा वाक्यं न रोहति
308.93
अथ यः स्वार्थमुत्सृज्य परार्थं प्राह मानवः
विशङ्का जायते तस्मिन्वाक्यं तदपि दोषवत्
308.94
यस्तु वक्ता द्वयोरर्थमविरुद्धं प्रभाषते
श्रोतुश्चैवात्मनश्चैव स वक्ता नेतरो नृप
308.95
तदर्थवदिदं वाक्यमुपेतं वाक्यसंपदा
अविक्षिप्तमना राजन्नेकाग्रः श्रोतुमर्हसि
308.96
कासि कस्य कुतो वेति त्वयाहमभिचोदिता
तत्रोत्तरमिदं वाक्यं राजन्नेकमनाः शृणु
308.97
यथा जतु च काष्ठं च पांसवश्चोदबिन्दुभिः
सुश्लिष्टानि तथा राजन्प्राणिनामिह संभवः
308.98
शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धः पञ्चेन्द्रियाणि च
पृथगात्मा दशात्मानः संश्लिष्टा जतुकाष्ठवत्
308.99
न चैषां चोदना काचिदस्तीत्येष विनिश्चयः
एकैकस्येह विज्ञानं नास्त्यात्मनि तथा परे
308.100
न वेद चक्षुश्चक्षुष्ट्वं श्रोत्रं नात्मनि वर्तते
तथैव व्यभिचारेण न वर्तन्ते परस्परम्
संश्लिष्टा नाभिजायन्ते यथाप इह पांसवः
308.101
बाह्यानन्यानपेक्षन्ते गुणांस्तानपि मे शृणु
रूपं चक्षुः प्रकाशश्च दर्शने हेतवस्त्रयः
यथैवात्र तथान्येषु ज्ञानज्ञेयेषु हेतवः
308.102
ज्ञानज्ञेयान्तरे तस्मिन्मनो नामापरो गुणः
विचारयति येनायं निश्चये साध्वसाधुनी
308.103
द्वादशस्त्वपरस्तत्र बुद्धिर्नाम गुणः स्मृतः
येन संशयपूर्वेषु बोद्धव्येषु व्यवस्यति
308.104
अथ द्वादशके तस्मिन्सत्त्वं नामापरो गुणः
महासत्त्वोऽल्पसत्त्वो वा जन्तुर्येनानुमीयते
308.105
क्षेत्रज्ञ इति चाप्यन्यो गुणस्तत्र चतुर्दशः
ममायमिति येनायं मन्यते न च मन्यते
308.106
अथ पञ्चदशो राजन्गुणस्तत्रापरः स्मृतः
पृथक्कलासमूहस्य सामग्र्यं तदिहोच्यते
308.107
गुणस्त्वेवापरस्तत्र संघात इति षोडशः
आकृतिर्व्यक्तिरित्येतौ गुणौ यस्मिन्समाश्रितौ
308.108
सुखदुःखे जरामृत्यू लाभालाभौ प्रियाप्रिये
इति चैकोनविंशोऽयं द्वंद्वयोग इति स्मृतः
308.109
ऊर्ध्वमेकोनविंशत्याः कालो नामापरो गुणः
इतीमं विद्धि विंशत्या भूतानां प्रभवाप्ययम्
308.110
विंशकश्चैष संघातो महाभूतानि पञ्च च
सदसद्भावयोगौ च गुणावन्यौ प्रकाशकौ
308.111
इत्येवं विंशतिश्चैव गुणाः सप्त च ये स्मृताः
विधिः शुक्रं बलं चेति त्रय एते गुणाः परे
308.112
एकविंशश्च दश च कलाः संख्यानतः स्मृताः
समग्रा यत्र वर्तन्ते तच्छरीरमिति स्मृतम्
308.113
अव्यक्तं प्रकृतिं त्वासां कलानां कश्चिदिच्छति
व्यक्तं चासां तथैवान्यः स्थूलदर्शी प्रपश्यति
308.114
अव्यक्तं यदि वा व्यक्तं द्वयीमथ चतुष्टयीम्
प्रकृतिं सर्वभूतानां पश्यन्त्यध्यात्मचिन्तकाः
308.115
सेयं प्रकृतिरव्यक्ता कलाभिर्व्यक्ततां गता
अहं च त्वं च राजेन्द्र ये चाप्यन्ये शरीरिणः
308.116
बिन्दुन्यासादयोऽवस्थाः शुक्रशोणितसंभवाः
यासामेव निपातेन कललं नाम जायते
308.117
कललादर्बुदोत्पत्तिः पेशी चाप्यर्बुदोद्भवा
पेश्यास्त्वङ्गाभिनिर्वृत्तिर्नखरोमाणि चाङ्गतः
308.118
संपूर्णे नवमे मासे जन्तोर्जातस्य मैथिल
जायते नामरूपत्वं स्त्री पुमान्वेति लिङ्गतः
308.119
जातमात्रं तु तद्रूपं दृष्ट्वा ताम्रनखाङ्गुलि
कौमाररूपमापन्नं रूपतो नोपलभ्यते
308.120
कौमाराद्यौवनं चापि स्थाविर्यं चापि यौवनात्
अनेन क्रमयोगेन पूर्वं पूर्वं न लभ्यते
308.121
कलानां पृथगर्थानां प्रतिभेदः क्षणे क्षणे
वर्तते सर्वभूतेषु सौक्ष्म्यात्तु न विभाव्यते
308.122
न चैषामप्ययो राजँल्लक्ष्यते प्रभवो न च
अवस्थायामवस्थायां दीपस्येवार्चिषो गतिः
308.123
तस्याप्येवंप्रभावस्य सदश्वस्येव धावतः
अजस्रं सर्वलोकस्य कः कुतो वा न वा कुतः
308.124
कस्येदं कस्य वा नेदं कुतो वेदं न वा कुतः
संबन्धः कोऽस्ति भूतानां स्वैरप्यवयवैरिह
308.125
यथादित्यान्मणेश्चैव वीरुद्भ्यश्चैव पावकः
भवत्येवं समुदयात्कलानामपि जन्तवः
308.126
आत्मन्येवात्मनात्मानं यथा त्वमनुपश्यसि
एवमेवात्मनात्मानमन्यस्मिन्किं न पश्यसि
यद्यात्मनि परस्मिंश्च समतामध्यवस्यसि
308.127
अथ मां कासि कस्येति किमर्थमनुपृच्छसि
इदं मे स्यादिदं नेति द्वंद्वैर्मुक्तस्य मैथिल
कासि कस्य कुतो वेति वचने किं प्रयोजनम्
308.128
रिपौ मित्रेऽथ मध्यस्थे विजये संधिविग्रहे
कृतवान्यो महीपाल किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम्
308.129
त्रिवर्गे सप्तधा व्यक्तं यो न वेदेह कर्मसु
सङ्गवान्यस्त्रिवर्गे च किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम्
308.130
प्रिये चैवाप्रिये चैव दुर्बले बलवत्यपि
यस्य नास्ति समं चक्षुः किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम्
308.131
तदमुक्तस्य ते मोक्षे योऽभिमानो भवेन्नृप
सुहृद्भिः स निवार्यस्ते विचित्तस्येव भेषजैः
308.132
तानि तान्यनुसंदृश्य सङ्गस्थानान्यरिंदम
आत्मनात्मनि संपश्येत्किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम्
308.133
इमान्यन्यानि सूक्ष्माणि मोक्षमाश्रित्य कानिचित्
चतुरङ्गप्रवृत्तानि सङ्गस्थानानि मे शृणु
308.134
य इमां पृथिवीं कृत्स्नामेकच्छत्रां प्रशास्ति ह
एकमेव स वै राजा पुरमध्यावसत्युत
308.135
तत्पुरे चैकमेवास्य गृहं यदधितिष्ठति
गृहे शयनमप्येकं निशायां यत्र लीयते
308.136
शय्यार्धं तस्य चाप्यत्र स्त्रीपूर्वमधितिष्ठति
तदनेन प्रसङ्गेन फलेनैवेह युज्यते
308.137
एवमेवोपभोगेषु भोजनाच्छादनेषु च
गुणेषु परिमेयेषु निग्रहानुग्रहौ प्रति
308.138
परतन्त्रः सदा राजा स्वल्पे सोऽपि प्रसज्जते
संधिविग्रहयोगे च कुतो राज्ञः स्वतन्त्रता
308.139
स्त्रीषु क्रीडाविहारेषु नित्यमस्यास्वतन्त्रता
मन्त्रे चामात्यसमितौ कुत एव स्वतन्त्रता
308.140
यदा त्वाज्ञापयत्यन्यांस्तदास्योक्ता स्वतन्त्रता
अवशः कार्यते तत्र तस्मिंस्तस्मिन्गुणे स्थितः
308.141
स्वप्तुकामो न लभते स्वप्तुं कार्यार्थिभिर्जनैः
शयने चाप्यनुज्ञातः सुप्त उत्थाप्यतेऽवशः
308.142
स्नाह्यालभ पिब प्राश जुहुध्यग्नीन्यजेति च
वदस्व शृणु चापीति विवशः कार्यते परैः
308.143
अभिगम्याभिगम्यैनं याचन्ते सततं नराः
न चाप्युत्सहते दातुं वित्तरक्षी महाजनात्
308.144
दाने कोशक्षयो ह्यस्य वैरं चाप्यप्रयच्छतः
क्षणेनास्योपवर्तन्ते दोषा वैराग्यकारकाः
308.145
प्राज्ञाञ्शूरांस्तथैवाढ्यानेकस्थानेऽपि शङ्कते
भयमप्यभये राज्ञो यैश्च नित्यमुपास्यते
308.146
यदा चैते प्रदुष्यन्ति राजन्ये कीर्तिता मया
तदैवास्य भयं तेभ्यो जायते पश्य यादृशम्
308.147
सर्वः स्वे स्वे गृहे राजा सर्वः स्वे स्वे गृहे गृही
निग्रहानुग्रहौ कुर्वंस्तुल्यो जनक राजभिः
308.148
पुत्रा दारास्तथैवात्मा कोशो मित्राणि संचयः
परैः साधारणा ह्येते तैस्तैरेवास्य हेतुभिः
308.149
हतो देशः पुरं दग्धं प्रधानः कुञ्जरो मृतः
लोकसाधारणेष्वेषु मिथ्याज्ञानेन तप्यते
308.150
अमुक्तो मानसैर्दुःखैरिच्छाद्वेषप्रियोद्भवैः
शिरोरोगादिभी रोगैस्तथैव विनिपातिभिः
308.151
द्वंद्वैस्तैस्तैरुपहतः सर्वतः परिशङ्कितः
बहुप्रत्यर्थिकं राज्यमुपास्ते गणयन्निशाः
308.152
तदल्पसुखमत्यर्थं बहुदुःखमसारवत्
को राज्यमभिपद्येत प्राप्य चोपशमं लभेत्
308.153
ममेदमिति यच्चेदं पुरं राष्ट्रं च मन्यसे
बलं कोशममात्यांश्च कस्यैतानि न वा नृप
308.154
मित्रामात्यं पुरं राष्ट्रं दण्डः कोशो महीपतिः
सप्ताङ्गश्चक्रसंघातो राज्यमित्युच्यते नृप
308.155
सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य त्रिदण्डस्येव तिष्ठतः
अन्योन्यगुणयुक्तस्य कः केन गुणतोऽधिकः
308.156
तेषु तेषु हि कालेषु तत्तदङ्गं विशिष्यते
येन यत्सिध्यते कार्यं तत्प्राधान्याय कल्पते
308.157
सप्ताङ्गश्चापि संघातस्त्रयश्चान्ये नृपोत्तम
संभूय दशवर्गोऽयं भुङ्क्ते राज्यं हि राजवत्
308.158
यश्च राजा महोत्साहः क्षत्रधर्मरतो भवेत्
स तुष्येद्दशभागेन ततस्त्वन्यो दशावरैः
308.159
नास्त्यसाधारणो राजा नास्ति राज्यमराजकम्
राज्येऽसति कुतो धर्मो धर्मेऽसति कुतः परम्
308.160
योऽप्यत्र परमो धर्मः पवित्रं राजराज्ययोः
पृथिवी दक्षिणा यस्य सोऽश्वमेधो न विद्यते
308.161
साहमेतानि कर्माणि राज्यदुःखानि मैथिल
समर्था शतशो वक्तुमथ वापि सहस्रशः
308.162
स्वदेहे नाभिषङ्गो मे कुतः परपरिग्रहे
न मामेवंविधां मुक्तामीदृशं वक्तुमर्हसि
308.163
ननु नाम त्वया मोक्षः कृत्स्नः पञ्चशिखाच्छ्रुतः
सोपायः सोपनिषदः सोपासङ्गः सनिश्चयः
308.164
तस्य ते मुक्तसङ्गस्य पाशानाक्रम्य तिष्ठतः
छत्रादिषु विशेषेषु कथं सङ्गः पुनर्नृप
308.165
श्रुतं ते न श्रुतं मन्ये मिथ्या वापि श्रुतं श्रुतम्
अथ वा श्रुतसंकाशं श्रुतमन्यच्छ्रुतं त्वया
308.166
अथापीमासु संज्ञासु लौकिकीषु प्रतिष्ठसि
अभिषङ्गावरोधाभ्यां बद्धस्त्वं प्राकृतो यथा
308.167
सत्त्वेनानुप्रवेशो हि योऽयं त्वयि कृतो मया
किं तवापकृतं तत्र यदि मुक्तोऽसि सर्वतः
308.168
नियमो ह्येष धर्मेषु यतीनां शून्यवासिता
शून्यमावासयन्त्या च मया किं कस्य दूषितम्
308.169
न पाणिभ्यां न बाहुभ्यां पादोरुभ्यां न चानघ
न गात्रावयवैरन्यैः स्पृशामि त्वा नराधिप
308.170
कुले महति जातेन ह्रीमता दीर्घदर्शिना
नैतत्सदसि वक्तव्यं सद्वासद्वा मिथः कृतम्
308.171
ब्राह्मणा गुरवश्चेमे तथामात्या गुरूत्तमाः
त्वं चाथ गुरुरप्येषामेवमन्योन्यगौरवम्
308.172
तदेवमनुसंदृश्य वाच्यावाच्यं परीक्षता
स्त्रीपुंसोः समवायोऽयं त्वया वाच्यो न संसदि
308.173
यथा पुष्करपर्णस्थं जलं तत्पर्णसंस्थितम्
तिष्ठत्यस्पृशती तद्वत्त्वयि वत्स्यामि मैथिल
308.174
यदि वाप्यस्पृशन्त्या मे स्पर्शं जानासि कंचन
ज्ञानं कृतमबीजं ते कथं तेनेह भिक्षुणा
308.175
स गार्हस्थ्याच्च्युतश्च त्वं मोक्षं नावाप्य दुर्विदम्
उभयोरन्तराले च वर्तसे मोक्षवातिकः
308.176
न हि मुक्तस्य मुक्तेन ज्ञस्यैकत्वपृथक्त्वयोः
भावाभावसमायोगे जायते वर्णसंकरः
308.177
वर्णाश्रमपृथक्त्वे च दृष्टार्थस्यापृथक्त्विनः
नान्यदन्यदिति ज्ञात्वा नान्यदन्यत्प्रवर्तते
308.178
पाणौ कुण्डं तथा कुण्डे पयः पयसि मक्षिकाः
आश्रिताश्रययोगेन पृथक्त्वेनाश्रया वयम्
308.179
न तु कुण्डे पयोभावः पयश्चापि न मक्षिकाः
स्वयमेवाश्रयन्त्येते भावा न तु पराश्रयम्
308.180
पृथक्त्वादाश्रमाणां च वर्णान्यत्वे तथैव च
परस्परपृथक्त्वाच्च कथं ते वर्णसंकरः
308.181
नास्मि वर्णोत्तमा जात्या न वैश्या नावरा तथा
तव राजन्सवर्णास्मि शुद्धयोनिरविप्लुता
308.182
प्रधानो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः
कुले तस्य समुत्पन्नां सुलभां नाम विद्धि माम्
308.183
द्रोणश्च शतशृङ्गश्च वक्रद्वारश्च पर्वतः
मम सत्रेषु पूर्वेषां चिता मघवता सह
308.184
साहं तस्मिन्कुले जाता भर्तर्यसति मद्विधे
विनीता मोक्षधर्मेषु चराम्येका मुनिव्रतम्
308.185
नास्मि सत्रप्रतिच्छन्ना न परस्वाभिमानिनी
न धर्मसंकरकरी स्वधर्मेऽस्मि धृतव्रता
308.186
नास्थिरा स्वप्रतिज्ञायां नासमीक्ष्यप्रवादिनी
नासमीक्ष्यागता चाहं त्वत्सकाशं जनाधिप
308.187
मोक्षे ते भावितां बुद्धिं श्रुत्वाहं कुशलैषिणी
तव मोक्षस्य चाप्यस्य जिज्ञासार्थमिहागता
308.188
न वर्गस्था ब्रवीम्येतत्स्वपक्षपरपक्षयोः
मुक्तो न मुच्यते यश्च शान्तो यश्च न शाम्यति
308.189
यथा शून्ये पुरागारे भिक्षुरेकां निशां वसेत्
तथा हि त्वच्छरीरेऽस्मिन्निमां वत्स्यामि शर्वरीम्
308.190
साहमासनदानेन वागातिथ्येन चार्चिता
सुप्ता सुशरणा प्रीता श्वो गमिष्यामि मैथिल
308.191
इत्येतानि स वाक्यानि हेतुमन्त्यर्थवन्ति च
श्रुत्वा नाधिजगौ राजा किंचिदन्यदतः परम्