UtshovAdhyaya 31
31.1
स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः सहस्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् ।
स भूमि॑ᳪ स॒र्वत॑ स्पृ॒त्वाऽत्य॑तिष्ठद्दशाङ्गु॒॒लम् ॥१॥
Sahasrashirsha purushah sahasrakshah sahasrapat
Sa bhumim sarvata spritvatyatishthaddashangulam
31.2
पुरु॑ष ए॒वेदᳪ सर्वं॒ यद्भू॒तं यच्च॑ भा॒व्य॒म् ।
उ॒तामृ॑त॒त्वस्येशा॑नो॒ यदन्ने॑नाति॒रोह॑ति ॥२॥
Purusha evedam sarvam yadbhutam yachcha bhavyam
Utamritatvasyeshano yadannenatirohati
31.3
ए॒तावा॑नस्य महि॒मातो॒ ज्यायाँ॑श्च॒ पूरु॑षः ।
पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ त्रि॒पाद॑स्या॒मृतं॑ दि॒वि ॥३॥
Etavanasya mahimato jyayanshcha purushah
Padosya vishva bhutani tripadasyamritam divi
31.4
त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒त्पुरु॑ष॒ः पादो॑ऽस्ये॒हाभ॑व॒त् पुन॑ः ।
ततो॒ विष्व॒ङ् व्य॒क्रामत्साशनानश॒ने अ॒भि ॥४॥
Tripadurdhva udaitpurushah padosyehabhavat punah
Tato vishvang vyakramatsashananashane abhi
31.5
ततो॑ वि॒राड॑जायत वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः ।
स जा॒तो अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद्भूमि॒मथो॑ पु॒रः ॥५॥
Tato viradajayata virajo adhi purushah
Sa jato atyarichyata pashchadbhumimatho purah
31.6
तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒ः सम्भृ॑तं पृषदा॒ज्यम् ।
प॒शूँस्ताँश्च॑क्रे वाय॒व्या॒नार॒ण्या ग्रा॒म्याश्च॒ ये ॥६॥
Tasmadyagyatsarvahutah sambhritam prishadajyam
Pashunstanshchakre vayavyanaranya gramyashcha ye
31.7
तस्मा॑द्य॒ज्ञात् स॑र्व॒हुत॒ ऋच॒ः सामा॑नि जज्ञिरे ।
छन्दा॑ᳪसि जज्ञिरे॒ तस्मा॒द्यजु॒स्तस्मा॑दजायत ॥७॥
Tasmadyagyat sarvahuta richah samani jagyire
Chhandansi jagyire tasmadyajustasmadajayata
31.8
तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त॒ ये के चो॑भ॒याद॑तः ।
गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒त्तस्मा॑ज्जा॒ता अ॑जा॒वय॑ः ॥८॥
Tasmadashva ajayanta ye ke chobhayadatah
Gavo ha jagyire tasmattasmajjata ajavayah
31.9
तं य॒ज्ञं ब॒र्हिषि॒ प्रौक्ष॒न् पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒तः ।
तेन॑ दे॒वा अ॑यजन्त सा॒ध्या ऋष॑यश्च॒ ये ॥९॥
Tam yagyam barhishi praukshan purusham jatamagratah
Tena deva ayajanta sadhya rishayashcha ye
31.10
यत्पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्य॑कल्पयन् ।
मुखं॒ किम॑स्यासी॒त् किं बा॒हू किमू॒रू पादा॑ उच्येते ॥१०॥
Yatpurusham vyadadhuh katidha vyakalpayan
Mukham kimasyasit kim bahu kimuru pada uchyete
31.11
ब्रा॒ह्म॒णो॒ऽस्य॒ मुख॑मासीद्बा॒हू रा॑ज॒न्य॒ः कृ॒तः ।
ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वै॑श्यः प॒द्भ्याᳪ शू॒द्रो अ॑जायत ॥११॥
Brahmanosya mukhamasidbahu rajanyah kritah
Uru tadasya yadvaishyah padbhyam shudro ajayata
31.12
च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तश्चक्षोः॒ सूर्यो॑ अजायत ।
श्रोत्रा॑द्वा॒युश्च॑ प्रा॒णश्च॒ मुखा॑द॒ग्निर॑जायत ॥१२॥
Chandrama manaso jatashchakshoh suryo ajayata
Shrotradvayushcha pranashcha mukhadagnirajayata
31.13
नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षᳪ शी॒र्ष्णो द्यौ॒ः सम॑वर्तत ।
प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिश॒ः श्रोत्रा॒त्तथा॑ लो॒काँ२ अ॑कल्पयन् ॥१३॥
Nabhya asidantariksham shirshno dyauh samavartata
Padbhyam bhumirdishah shrotrattatha lokan2 akalpayan
31.14
यत्पुरु॑षेण ह॒विषा॑ दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत ।
व॒स॒न्तो॒ऽस्यासी॒दाज्यं॑ ग्री॒ष्म इ॒ध्मः श॒रद्ध॒विः ॥१४॥
Yatpurushena havisha deva yagyamatanvata
Vasantosyasidajyam grishma idhmah sharaddhavih
31.15
स॒प्तास्या॑सन् परि॒धय॒स्त्रिः स॒प्त स॒मिध॑ः कृ॒ताः ।
दे॒वा यद्य॒ज्ञं त॑न्वा॒ना अब॑ध्न॒न् पुरु॑षं प॒शुम् ॥१५॥
Saptasyasan paridhayastrih sapta samidhah kritah
Deva yadyagyam tanvana abadhnan purusham pashum
31.16
य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजन्त दे॒वास्तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन् ।
ते ह॒ नाकं॑ महि॒मान॑ः सचन्त॒ यत्र॒ पूर्वे॑ सा॒ध्याः सन्ति॑ दे॒वाः ॥१६॥
Yagyena yagyamayajanta devastani dharmani prathamanyasan
Te ha nakam mahimanah sachanta yatra purve sadhyah santi devah
31.17
अ॒द्भ्यः सम्भृ॑तः पृथिव्यै॒ रसा॑च्च वि॒श्वक॑र्मण॒ः सम॑वर्त॒ताग्रे॑ ।
तस्य॒ त्वष्टा॑ वि॒दध॑द्रू॒पमे॑ति॒ तन्मर्त्य॑स्य देव॒त्वमा॒जान॒मग्रे॑ ॥१७॥
Adbhyah sambhritah prithivyai rasachcha vishvakarmanah samavartatagre
Tasya tvashta vidadhadrupameti tanmartyasya devatvamajanamagre
31.18
वेदा॒हमे॒तं पुरु॑षं म॒हान्त॑मादि॒त्यव॑र्णं॒ तम॑सः प॒रस्ता॑त् ।
तमे॒व वि॑दि॒त्वाति॑ मृ॒त्युमे॑ति॒ नान्यः पन्था॑ विद्य॒तेऽय॑नाय ॥१८॥
Vedahametam purusham mahantamadityavarnam tamasah parastat
Tameva viditvati mrityumeti nanyah pantha vidyateyanaya
31.19
प्र॒जाप॑तिश्च॒रति॒ गर्भे॑ अ॒न्तरजा॑यमानो बहु॒धा वि जा॑यते ।
तस्य॒ योनिं॒ परि॑ पश्यन्ति॒ धीरा॒स्तस्मि॑न् ह तस्थु॒र्भुव॑नानि॒ विश्वा॑ ॥१९॥
Prajapatishcharati garbhe antarajayamano bahudha vi jayate
Tasya yonim pari pashyanti dhirastasmin ha tasthurbhuvanani vishva
31.20
यो दे॒वेभ्य॑ आ॒तप॑ति॒ यो दे॒वानां॑ पु॒रोहि॑तः ।
पूर्वो॒ यो दे॒वेभ्यो॑ जा॒तो नमो॑ रु॒चाय॒ ब्राह्म॑ये ॥२०॥
Yo devebhya atapati yo devanam purohitah
Purvo yo devebhyo jato namo ruchaya brahmaye
31.21
रु॒चं ब्रा॒ह्म्यं ज॒नय॑न्तो दे॒वा अग्रे॒ तद॑ब्रुवन् ।
यस्त्वै॒वं ब्रा॑ह्म॒णो वि॒द्यात्तस्य॑ दे॒वा अ॑स॒न् वशे॑ ॥२१॥
Rucham brahmyam janayanto deva agre tadabruvan
Yastvaivam brahmano vidyattasya deva asan vashe
31.22
श्रीश्च॑ ते ल॒क्ष्मीश्च॒ पत्न्या॑वहोरा॒त्रे पा॒र्श्वे नक्ष॑त्राणि रू॒पम॒श्विनौ॒ व्यात्त॑म् ।
इ॒ष्णन्नि॑षाणा॒मुं म॑ इषाण सर्वलो॒कं म॑ इषाण ॥२२॥
Shrishcha te lakshmishcha patnyavahoratre parshve nakshatrani rupamashvinau vyattam
Ishnannishanamum ma ishana sarvalokam ma ishana