UtshovAdhyaya 24
24.1
अश्व॑स्तूप॒रो गो॑मृ॒गस्ते प्रा॑जाप॒त्याः कृ॒ष्णग्री॑व आग्ने॒यो र॒राटे॑ पु॒रस्ता॑त्सारस्व॒ती मे॒ष्यधस्ता॒द्धन्वो॑राश्वि॒नाव॒धोरा॑मौ बा॒ह्वोः सौ॑मापौ॒ष्णः श्या॒मो नाभ्या॑ᳪ सौर्यया॒मौ श्वे॒तश्च॑ कृ॒ष्णश्च॑ पा॒र्श्वयो॑स्त्वा॒ष्ट्रौ लो॑म॒शस॑क्थौ स॒क्थ्योर्वा॑य॒व्य॒ः श्वे॒तः पुच्छ॒ इन्द्रा॑य स्वप॒स्या॒य वे॒हद्वै॑ष्ण॒वो वा॑म॒नः ॥१॥
Ashvastuparo gomrigaste prajapatyah krishnagriva agneyo rarate purastatsarasvati meshyadhastaddhanvorashvinavadhoramau bahvoh saumapaushnah shyamo nabhyam sauryayamau shvetashcha krishnashcha parshvayostvashtrau lomashasakthau sakthyorvayavyah shvetah puchchha indraya svapasyaya vehadvaishnavo vamanah
24.2
रोहि॑तो धू॒म्ररो॑हितः क॒र्कन्धु॑रोहित॒स्ते सौ॒म्या ब॒भ्रुर॑रु॒णब॑भ्रु॒ः शुक॑बभ्रु॒स्ते वा॑रु॒णाः शि॑ति॒रन्ध्रो॒ऽन्यत॑ः शितिरन्ध्रः सम॒न्तशि॑तिरन्ध्र॒स्ते सा॑वि॒त्राः शि॑तिबा॒हुर॒न्यत॑ः शितिबाहु सम॒न्तशि॑तिबाहु॒स्ते बा॑र्हस्प॒त्याः पृष॑ती क्षु॒द्रपृ॑षती स्थू॒लपृ॑षती॒ ता मै॑त्रावरु॒ण्य॒ः ॥२॥
Rohito dhumrarohitah karkandhurohitaste saumya babhrurarunababhruh shukababhruste varunah shitirandhronyatah shitirandhrah samantashitirandhraste savitrah shitibahuranyatah shitibahu samantashitibahuste barhaspatyah prishati kshudraprishati sthulaprishati ta maitravarunyah
24.3
शु॒द्धवा॑लः स॒र्वशु॑द्धवालो मणि॒वाल॒स्त आ॑श्वि॒नाः श्येत॑ः श्येता॒क्षो॒ऽरु॒णस्ते रु॒द्राय॑ पशु॒पत॑ये क॒र्णा या॒मा अ॑वलि॒प्ता रौ॒द्रा नभो॑रूपाः
पार्ज॒न्याः ॥३॥
Shuddhavalah sarvashuddhavalo manivalasta ashvinah shyetah shyetakshorunaste rudraya pashupataye karna yama avalipta raudra nabhorupah
Parjanyah
24.4
पृश्नि॑स्तिर॒श्चीन॑पृश्निरू॒र्ध्वपृ॑श्नि॒स्ते मा॑रु॒ताः फ॒ल्गूर्लो॑हितो॒र्णी प॑ल॒क्षी ताः सा॑रस्व॒त्य॒ः प्लीहा॒कर्ण॑ः शुण्ठा॒कर्णो॑ऽध्यालोह॒कर्ण॒स्ते त्वा॒ष्ट्राः कृ॒ष्णग्री॑वः शिति॒कक्षो॑ऽञ्जिस॒क्थस्त ऐ॑न्द्रा॒ग्नाः कृ॒ष्णाञ्जि॒रल्पा॑ञ्जिर्म॒हाञ्जि॒स्त उ॑ष॒स्या॑ः ॥४॥
Prishnistirashchinaprishnirurdhvaprishniste marutah phalgurlohitorni palakshi tah sarasvatyah plihakarnah shunthakarnodhyalohakarnaste tvashtrah krishnagrivah shitikakshonjisakthasta aindragnah krishnanjiralpanjirmahanjista ushasyah
24.5
शि॒ल्पा वै॑श्वदे॒व्यो रोहि॑ण्य॒स्त्र्यव॑यो वा॒चेऽवि॑ज्ञाता॒ अदि॑त्यै॒ सरू॑पा धा॒त्रे व॑त्सत॒र्यो दे॒वानां॒ पत्नी॑भ्यः ॥५॥
Shilpa vaishvadevyo rohinyastryavayo vachevigyata adityai sarupa dhatre vatsataryo devanam patnibhyah
24.6
कृ॒ष्णग्री॑वा आग्ने॒याः शि॑ति॒भ्रवो॒ वसू॑ना॒ᳪ रोहि॑ता रु॒द्राणा॑ᳪ श्वे॒ता अ॑वरो॒किण॑ आदि॒त्यानां॒ नभो॑रूपाः पार्ज॒न्याः ॥६॥
Krishnagriva agneyah shitibhravo vasunam rohita rudranam shveta avarokina adityanam nabhorupah parjanyah
24.7
उ॒न्न॒त ऋ॑ष॒भो वा॑म॒नस्त ऐ॑न्द्रवैष्ण॒वा उ॑न्न॒तः शि॑तिबा॒हुः शि॑तिपृ॒ष्ठस्त ऐ॑न्द्राबार्हस्प॒त्याः शुक॑रूपा वाजि॒नाः क॒ल्माषा॑ आग्निमारु॒ताः श्या॒माः
पौ॒ष्णाः ॥७॥
Unnata rishabho vamanasta aindravaishnava unnatah shitibahuh shitiprishthasta aindrabarhaspatyah shukarupa vajinah kalmasha agnimarutah shyamah
Paushnah
24.8
एता॑ ऐन्द्रा॒ग्ना द्वि॑रू॒पा अ॑ग्नीषो॒मीया॑ वाम॒ना अ॑न॒ड्वाह॑ आग्नावैष्ण॒वा व॒शा मै॑त्रावरु॒ण्योऽन्यत॑एन्यो मै॒त्र्य॒ः ॥८॥
Eta aindragna dvirupa agnishomiya vamana anadvaha agnavaishnava vasha maitravarunyonyataenyo maitryah
24.9
कृ॒ष्णग्री॑वा आग्ने॒या ब॒भ्रव॑ः सौ॒म्याः श्वे॒ता वा॑य॒व्या अवि॑ज्ञाता॒ अदि॑त्यै॒ सरू॑पा धा॒त्रे व॑त्सत॒र्यो॒ दे॒वानां॒ पत्नी॑भ्यः ॥९॥
Krishnagriva agneya babhravah saumyah shveta vayavya avigyata adityai sarupa dhatre vatsataryo devanam patnibhyah
24.10
कृ॒ष्णा भौ॒मा धू॒म्रा आ॑न्तरि॒क्षा बृ॒हन्तो॑ दि॒व्याः श॒बला॑ वैद्यु॒ताः सि॒ध्मास्ता॑र॒काः ॥१०॥
Krishna bhauma dhumra antariksha brihanto divyah shabala vaidyutah sidhmastarakah
24.11
धू॒म्रान्व॑स॒न्तायाल॑भते श्वे॒तान्ग्री॒ष्माय॑ कृ॒ष्णान्व॒र्षाभ्यो॑ऽरु॒णाञ्छ॒रदे॒ पृष॑तो हेम॒न्ताय॑ पि॒शङ्गा॒ञ्छिशि॑राय ॥११॥
Dhumranvasantayalabhate shvetangrishmaya krishnanvarshabhyorunanchharade prishato hemantaya pishanganchhishiraya
24.12
त्र्यव॑यो गाय॒त्र्यै पञ्चा॑वयस्त्रि॒ष्टुभे॑ दित्य॒वाहो॒ जग॑त्यै त्रिव॒त्सा अ॑नु॒ष्टुभे॑ तुर्य॒वाह॑ उ॒ष्णिहे॑ ॥१२॥
Tryavayo gayatryai panchavayastrishtubhe dityavaho jagatyai trivatsa anushtubhe turyavaha ushnihe
24.13
प॒ष्ठ॒वाहो॑ वि॒राज॑ उ॒क्षाणो॑ बृह॒त्या ऋ॑ष॒भाः क॒कुभे॑ऽन॒ड्वाह॑ः प॒ङ्क्त्यै धे॒नवो॑ऽतिच्छन्दसे ॥१३॥
Pashthavaho viraja ukshano brihatya rishabhah kakubhenadvahah panktyai dhenavotichchhandase
24.14
कृ॒ष्णग्री॑वा आग्ने॒या ब॒भ्रव॑ः सौ॒म्या उ॑पध्व॒स्ताः सा॑वि॒त्रा व॑त्सत॒र्य॒ः सारस्व॒त्य॒ः श्या॒माः पौ॒ष्णाः पृश्न॑यो मारु॒ता ब॑हुरू॒पा वै॑श्वदे॒वा व॒शा
द्या॑वापृथि॒वीया॑ः ॥१॥
Krishnagriva agneya babhravah saumya upadhvastah savitra vatsataryah sarasvatyah shyamah paushnah prishnayo maruta bahurupa vaishvadeva vasha
Dyavaprithiviyah
24.15
४ ।।
उ॒क्ताः स॑ञ्च॒रा एता॑ ऐन्द्रा॒ग्नाः कृ॒ष्णाः वा॑रु॒णाः पृश्न॑यो मारु॒ताः का॒यास्तू॑प॒राः ॥१५॥
4
Uktah sanchara eta aindragnah krishnah varunah prishnayo marutah kayastuparah
24.16
अ॒ग्नयेऽनी॑कवते प्रथम॒जानाल॑भते म॒रुद्भ्य॑ः सान्तप॒नेभ्य॑ः सवा॒त्यान्म॒रुद्भ्यो॑ गृहमे॒धिभ्यो॒ बष्कि॑हान्म॒रुद्भ्य॑ः क्री॒डिभ्य॑ः सᳪसृ॒ष्टान्म॒रुद्भ्य॒ः
स्वत॑वद्भ्योऽनुसृ॒ष्टान् ॥१॥
Agnayenikavate prathamajanalabhate marudbhyah santapanebhyah savatyanmarudbhyo grihamedhibhyo bashkihanmarudbhyah kridibhyah sansrishtanmarudbhyah
Svatavadbhyonusrishtan
24.17
६ ।।
उ॒क्ताः स॑ञ्च॒रा एता॑ ऐन्द्रा॒ग्नाः प्रा॑शृ॒ङ्गा मा॑हे॒न्द्रा ब॑हुरू॒पा वै॑श्वकर्म॒णाः ॥१७॥
6
Uktah sanchara eta aindragnah prashringa mahendra bahurupa vaishvakarmanah
24.18
धू॒म्रा ब॒भ्रुनी॑काशाः पितॄ॒णाᳪ सोम॑वतां ब॒भ्रवो॑ धू॒म्रनी॑काशाः पितॄ॒णां ब॑र्हि॒षदां॑ कृ॒ष्णा ब॒भ्रुनी॑काशाः पितॄ॒णाम॑ग्निष्वा॒त्तानां॑ कृ॒ष्णाः
पृष॑न्तस्त्रैयम्ब॒काः ॥१८॥
Dhumra babhrunikashah pitrinam somavatam babhravo dhumranikashah pitrinam barhishadam krishna babhrunikashah pitrinamagnishvattanam krishnah
Prishantastraiyambakah
24.19
उ॒क्ताः स॑ञ्च॒रा एता॑ः शुनासी॒रीया॑ः श्वे॒ता वा॑य॒व्या॒ः श्वे॒ताः सौ॒र्याः ॥१९॥
Uktah sanchara etah shunasiriyah shveta vayavyah shvetah sauryah
24.20
व॒स॒न्ताय॑ क॒पिञ्ज॑ला॒नाल॑भते ग्री॒ष्माय॑ कल॒विङ्का॑न्व॒र्षाभ्य॑स्ति॒त्तिरी॑ञ्छ॒रदे॒ वर्ति॑का हेम॒न्ताय॒ कक॑रा॒ञ्छिशि॑राय॒ विक॑करान् ॥२०॥
Vasantaya kapinjalanalabhate grishmaya kalavinkanvarshabhyastittirinchharade vartika hemantaya kakaranchhishiraya vikakaran
24.21
स॒मु॒द्राय॑ शिशु॒मारा॒नाल॑भते प॒र्जन्या॑य म॒ण्डूका॑न॒द्भ्यो मत्स्या॑न्मि॒त्राय॑ कुली॒पया॒न्वरु॑णाय ना॒क्रान् ॥२१॥
Samudraya shishumaranalabhate parjanyaya mandukanadbhyo matsyanmitraya kulipayanvarunaya nakran
24.22
सोमा॑य ह॒ᳪसानाल॑भते वा॒यवे॑ ब॒लाका॑ इन्द्रा॒ग्निभ्यां॒ क्रुञ्चा॑न्मि॒त्राय॑ म॒द्गून्वरु॑णाय चक्रवा॒कान् ॥२२॥
Somaya hansanalabhate vayave balaka indragnibhyam krunchanmitraya madgunvarunaya chakravakan
24.23
अ॒ग्नये॑ कु॒टरू॒नाल॑भते॒ वन॒स्पति॑भ्य॒ उलू॑कान॒ग्नीषोमा॑भ्यां॒ चाषा॑न॒श्विभ्यां॑ म॒यूरा॑न्मि॒त्रावरु॑णाभ्यां क॒पोता॑न् ॥२३॥
Agnaye kutarunalabhate vanaspatibhya ulukanagnishomabhyam chashanashvibhyam mayuranmitravarunabhyam kapotan
24.24
सोमा॑य ल॒बानाल॑भते॒ त्वष्ट्रे॑ कौली॒कान्गो॑षा॒दीर्दे॒वानां॒ पत्नी॑भ्यः कु॒लीका॑ देवजा॒मिभ्यो॒ऽग्नये॑ गृ॒हप॑तये पारु॒ष्णान् ॥२४॥
Somaya labanalabhate tvashtre kaulikangoshadirdevanam patnibhyah kulika devajamibhyognaye grihapataye parushnan
24.25
अह्ने॑ पा॒राव॑ता॒नाल॑भते॒ रात्र्यै॑ सीचा॒पूर॑होरा॒त्रयो॑ः स॒न्धिभ्यो॑ ज॒तूर्मासे॑भ्यो दात्यौ॒हान्त्सं॑वत्स॒राय॑ मह॒तः सु॑प॒र्णान् ॥२५॥
Ahne paravatanalabhate ratryai sichapurahoratrayoh sandhibhyo jaturmasebhyo datyauhantsanvatsaraya mahatah suparnan
24.26
भूम्या॑ आ॒खूनाल॑भते॒ऽन्तरि॑क्षाय पा॒ङ्क्त्रान्दि॒वे कशा॑न्दि॒ग्भ्यो न॑कु॒लान्बभ्रु॑कानवान्तरदि॒शाभ्य॑ः ॥२६॥
Bhumya akhunalabhatentarikshaya panktrandive kashandigbhyo nakulanbabhrukanavantaradishabhyah
24.27
वसु॑भ्य॒ ऋश्या॒नाल॑भते रु॒द्रेभ्यो॒ रुरू॑नादि॒त्येभ्यो॒ न्यङ्कू॒॒न्विश्वे॑भ्यो दे॒वेभ्य॑ः पृष॒तान्त्सा॒ध्येभ्य॑ः कुलु॒ङ्गान् ॥२७॥
Vasubhya rishyanalabhate rudrebhyo rurunadityebhyo nyankunvishvebhyo devebhyah prishatantsadhyebhyah kulungan
24.28
ईशा॑नाय॒ पर॑स्वत॒ आल॑भते मि॒त्राय॑ गौ॒रान्वरु॑णाय महि॒षान्बृह॒स्पत॑ये गव॒याँस्त्वष्ट्र॒ उष्ट्रा॑न् ॥२८॥
Ishanaya parasvata alabhate mitraya gauranvarunaya mahishanbrihaspataye gavayanstvashtra ushtran
24.29
प्र॒जाप॑तये॒ पुरु॑षान्ह॒स्तिन॒ आल॑भते वा॒चे प्लुषीँ॒श्चक्षु॑षे म॒शका॒ञ्छ्रोत्रा॑य॒ भृङ्गा॑ः ॥२९॥
Prajapataye purushanhastina alabhate vache plushinshchakshushe mashakanchhrotraya bhringah
24.30
प्र॒जाप॑तये च वा॒यवे॑ च गोमृ॒गो वरु॑णायार॒ण्यो मे॒षो य॒माय॒ कृष्णो॑ मनुष्यरा॒जाय॑ म॒र्कट॑ः शार्दू॒लाय॑ रो॒हिदृ॑ष॒भाय॑ गव॒यी क्षि॑प्रश्ये॒नाय॒ वर्ति॑का॒ नील॑ङ्गो॒ः कृमि॑ः समु॒द्राय॑ शिशु॒मारो॑ हि॒मव॑ते ह॒स्ती ॥३०॥
Prajapataye cha vayave cha gomrigo varunayaranyo mesho yamaya krishno manushyarajaya markatah shardulaya rohidrishabhaya gavayi kshiprashyenaya vartika nilangoh krimih samudraya shishumaro himavate hasti
24.31
म॒युः प्रा॑जाप॒त्य उ॒लो ह॒लिक्ष्णो॑ वृषद॒ᳪशस्ते धा॒त्रे दि॒शां क॒ङ्को धुङ्क्षा॑ग्ने॒यी क॑ल॒विङ्को॑ लोहिता॒हिः पु॑ष्करसा॒दस्ते त्वा॒ष्ट्रा वा॒चे क्रुञ्च॑ः ॥३१॥
Mayuh prajapatya ulo halikshno vrishadanshaste dhatre disham kanko dhunkshagneyi kalavinko lohitahih pushkarasadaste tvashtra vache krunchah
24.32
सोमा॑य कुलु॒ङ्ग आ॑र॒ण्योऽजो न॑कु॒लः शका॒ ते पौ॒ष्णाः क्रो॒ष्टा मा॒योरिन्द्र॑स्य गौरमृ॒गः पि॒द्वो न्यङ्कु॑ः कक्क॒टस्तेऽनु॑मत्यै प्रति॒श्रुत्का॑यै
चक्रवा॒कः ॥३२॥
Somaya kulunga aranyojo nakulah shaka te paushnah kroshta mayorindrasya gauramrigah pidvo nyankuh kakkatastenumatyai pratishrutkayai
Chakravakah
24.33
सौ॒री ब॒लाका॑ शा॒र्गः सृ॑ज॒यः श॒याण्ड॑क॒स्ते मै॒त्राः सर॑स्वत्यै॒ शारि॑ः पुरुष॒वाक् श्वा॒विद्भौ॒मी शा॑र्दू॒लो वृक॒ः पृदा॑कु॒स्ते म॒न्यवे॒ सर॑स्वते॒ शुक॑ः
पुरुष॒वाक् ॥३३॥
Sauri balaka shargah srijayah shayandakaste maitrah sarasvatyai sharih purushavak shvavidbhaumi shardulo vrikah pridakuste manyave sarasvate shukah
Purushavak
24.34
सु॒प॒र्णः पा॑र्ज॒न्य आ॒तिर्वा॑ह॒सो दर्वि॑दा॒ ते वा॒यवे॒ बृह॒स्पत॑ये वा॒चस्पत॑ये पैङ्गरा॒जो॒ऽल॒ज आ॑न्तरि॒क्षः प्ल॒वो म॒द्गुर्मत्स्य॒स्ते न॑दीप॒त॑ये द्यावापृथि॒वीय॑ः
कू॒र्मः ॥३४॥
Suparnah parjanya atirvahaso darvida te vayave brihaspataye vachaspataye paingarajolaja antarikshah plavo madgurmatsyaste nadipataye dyavaprithiviyah
Kurmah
24.35
पु॒रु॒ष॒मृ॒गश्च॒न्द्रम॑सो गो॒धा काल॑का दार्वाघा॒टस्ते वन॒स्पती॑नां कृक॒वाकु॑ः सावि॒त्रो ह॒ᳪसो वात॑स्य ना॒क्रो मक॑रः कुली॒पय॒स्तेऽकू॑पारस्य ह्रि॒यै
शल्य॑कः ॥३५॥
Purushamrigashchandramaso godha kalaka darvaghataste vanaspatinam krikavakuh savitro hanso vatasya nakro makarah kulipayastekuparasya hriyai
Shalyakah
24.36
ए॒ण्यह्नो॑ म॒ण्डूको॒ मूषि॑का ति॒त्तिरि॒स्ते स॒र्पाणां॑ लोपा॒श आ॑श्वि॒नः कृष्णो॒ रात्र्या॒ ऋक्षो॑ ज॒तूः सु॑षि॒लीका॒ त इ॑तरज॒नानां॒ जह॑का वैष्ण॒वी ॥३६॥
Enyahno manduko mushika tittiriste sarpanam lopasha ashvinah krishno ratrya riksho jatuh sushilika ta itarajananam jahaka vaishnavi
24.37
अ॒न्य॒वा॒पो॒ऽर्धमा॒साना॒मृश्यो॑ म॒यूर॑ः सुप॒र्णस्ते ग॑न्ध॒र्वाणा॑म॒पामु॒द्रो मा॒सां क॒श्यपो॑ रो॒हित्कु॑ण्डृ॒णाची॑ गो॒लत्ति॑का॒ ते॑ऽप्स॒रसां॑ मृ॒त्यवे॑ऽसि॒तः ॥३७॥
Anyavapordhamasanamrishyo mayurah suparnaste gandharvanamapamudro masam kashyapo rohitkundrinachi golattika tepsarasam mrityavesitah
24.38
व॒र्षा॒हूरृ॒तू॒ना॑मा॒खुः कशो॑ मान्था॒लस्ते पि॑तॄ॒णां बला॑याजग॒रो वसू॑नां क॒पिञ्ज॑लः क॒पोत॒ उलू॑कः श॒शस्ते निरृ॑त्यै॒ वरु॑णायार॒ण्यो मे॒षः ॥३८॥
Varshahurritunamakhuh kasho manthalaste pitrinam balayajagaro vasunam kapinjalah kapota ulukah shashaste nirrityai varunayaranyo meshah
24.39
श्वि॒त्र आ॑दि॒त्याना॒मुष्ट्रो॒ घृणी॑वान्वार्ध्रीन॒सस्ते म॒त्या अर॑ण्याय सृम॒रो रुरू॑ रौ॒द्रः क्वयि॑ः कु॒टरु॑र्दात्यौ॒हस्ते वा॒जिनां॒ कामा॑य पि॒कः ॥३९॥
Shvitra adityanamushtro ghrinivanvardhrinasaste matya aranyaya srimaro ruru raudrah kvayih kutarurdatyauhaste vajinam kamaya pikah
24.40
ख॒ङ्गो वै॑श्वदे॒वः श्वा कृ॒ष्णः क॒र्णो ग॑र्द॒भस्त॒रक्षु॒स्ते रक्ष॑सा॒मिन्द्रा॑य सूक॒रः सि॒ᳪहो मा॑रु॒तः कृ॑कला॒सः पिप्प॑का श॒कुनि॒स्ते श॑र॒व्या॒यै॒ विश्वे॑षां दे॒वानां॑
पृष॒तः ॥४०॥
Khango vaishvadevah shva krishnah karno gardabhastarakshuste rakshasamindraya sukarah sinho marutah krikalasah pippaka shakuniste sharavyayai vishvesham devanam
Prishatah