Adhyaya 20

20.1

Atha vinshodhyayah

वाज॑स्य॒ नु प्र॑स॒वे मा॒तरं॑ म॒हीमदि॑तिं॒ नाम॒ वच॑सा करामहे ।
यस्या॑मि॒दं विश्वं॒ भुव॑नमावि॒वेश॒ तस्यां॑ नो दे॒वः स॑वि॒ता धर्म॑ साविषक् ॥१॥

Vajasya nu prasave mataram mahimaditim nama vachasa karamahe
Yasyamidam vishvam bhuvanamavivesha tasyam no devah savita dharma savishak

20.2

विश्वे॑ अ॒द्य म॒रुतो॒ विश्व॑ ऊ॒ती विश्वे॑ भवन्त्व॒ग्नयः॒ समि॑द्धाः ।
विश्वे॑ नो दे॒वा अव॒साग॑मन्तु॒ विश्व॑मस्तु॒ द्रवि॑णं॒ वाजो॑ अ॒स्मे ॥२॥

Vishve adya maruto vishva uti vishve bhavantvagnayah samiddhah
Vishve no deva avasagamantu vishvamastu dravinam vajo asme

20.3

वाजो॑ नः स॒प्त प्र॒दिश॒श्चत॑स्रो वा परा॒वतः॑ । वाजो॑ नो॒ विश्वै॑र्दे॒वैर्धन॑साता इ॒हाव॑तु ॥३॥

Vajo nah sapta pradishashchatasro va paravatah, vajo no vishvairdevairdhanasata ihavatu

20.4

वाजो॑ नो अ॒द्य प्रसु॑वाति॒ दानं॒ वाजो॑ दे॒वाँ३ ऋ॒तुभिः॑ कल्पयाति ।
वाजो॒ हि मा॒ सर्व॑वीरं च॒कार॒ सर्वा॒ आशा॒ वाज॑पतिर्भवेयम् ॥४॥

Vajo no adya prasuvati danam vajo devan3 ritubhih kalpayati
Vajo hi ma sarvaviram chakara sarva asha vajapatirbhaveyam

20.5

४ (११३१)
वजः॑ पु॒रस्ता॑दु॒त म॑ध्य॒तो नो॒ वाजो॑ दे॒वान् ह॒विषा॑ वर्धयाति ।
वाजो॒ हि मा॒ सर्व॑वीरं च॒कार॒ विश्वा॒ आशा॒ वाज॑पतिर्जयेयम् ॥५॥

4 (1131)
Vajah purastaduta madhyato no vajo devan havisha vardhayati
Vajo hi ma sarvaviram chakara vishva asha vajapatirjayeyam

20.6

सं मा॑ सृजामि॒ पय॑सा पृथि॒व्याः सं मा॑ सृजाम्य॒द्भिरोष॑धीभिः । सो॒ऽहं वाज॑ᳪ सनेयमग्ने ॥६॥

Sam ma srijami payasa prithivyah sam ma srijamyadbhiroshadhibhih, soham vajam saneyamagne

20.7

पयः॑ पृथि॒व्यां पय॒ ओष॑धीषु॒ पयो॑ दि॒व्य॒न्तरि॑क्षे॒ पयो॑धाः ।
पय॑स्वतीः प्र॒दिशः॑ सन्तु॒ मह्य॑म् ।दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ता॑भ्याम् ।
सर॑स्वत्यै वा॒चो य॒न्तुर्य॒न्त्रेणा॒ग्नेः साम्रा॑ज्येना॒भिषि॑ञ्चामि ॥७॥

Payah prithivyam paya oshadhishu payo divyantarikshe payodhah
Payasvatih pradishah santu mahyam, devasya tva savituh prasaveshvinorbahubhyam pushno hastabhyam
Sarasvatyai vacho yanturyantrenagneh samrajyenabhishinchami

20.8

(१) ७
ऋ॒ता॒षाळृ॒तधा॑मा॒ग्निर्ग॑न्ध॒र्वः । तस्यौ॑षधयोऽप्स॒रसो॒ मुदो॒ नाम॑ ।
स न॑ इ॒दं ब्रह्म॑ क्ष॒त्रं पा॑तु॒ तस्मै॒ स्वाहा॒ वाट् ताभ्यः॒ स्वाहा॑ ॥१॥

(1) 7
Ritashalritadhamagnirgandharvah, tasyaushadhayopsaraso mudo nama
Sa na idam brahma kshatram patu tasmai svaha vat tabhyah svaha

20.9

स॑ᳪहि॒तो वि॒श्वसा॑मा॒ सूर्यो॑ गन्ध॒र्वः । तस्य॒ मरी॑चयोऽप्स॒रस॑ आ॒युवो॒ नाम॑ ।
स न॑ इ॒दं ब्रह्म॑ क्ष॒त्रं पा॑तु॒ तस्मै॒ स्वाहा॒ वाट् ताभ्यः॒ स्वाहा॑ ॥२॥

Sanhito vishvasama suryo gandharvah, tasya marichayopsarasa ayuvo nama
Sa na idam brahma kshatram patu tasmai svaha vat tabhyah svaha

20.10

सु॒षु॒म्णः सूर्य॑रश्मिश्च॒न्द्रमा॑ गन्ध॒र्वः । तस्य॒ नक्ष॑त्राण्यप्स॒रसो॑ भे॒कुर॑यो॒ नाम॑ ।
स न॑ इ॒दं ब्रह्म॑ क्ष॒त्रं पा॑तु॒ तस्मै॒ स्वाहा॒ वाट् ताभ्यः॒ स्वाहा॑ ॥३॥

Sushumnah suryarashmishchandrama gandharvah, tasya nakshatranyapsaraso bhekurayo nama
Sa na idam brahma kshatram patu tasmai svaha vat tabhyah svaha

20.11

इ॒षि॒रो वि॒श्वव्य॑चा॒ वातो॑ गन्ध॒र्वः । तस्यापो॑ अप्स॒रस॒ ऊर्जो॒ नाम॑ ।
स न॑ इ॒दं ब्रह्म॑ क्ष॒त्रं पा॑तु॒ तस्मै॒ स्वाहा॒ वाट् ताभ्यः॒ स्वाहा॑ ॥४॥

Ishiro vishvavyacha vato gandharvah, tasyapo apsarasa urjo nama
Sa na idam brahma kshatram patu tasmai svaha vat tabhyah svaha

20.12

भु॒ज्युः सु॑प॒र्णो य॒ज्ञो ग॑न्ध॒र्वः । तस्य॒ दक्षि॑णा अप्स॒रस॑स्ता॒वा नाम॑ ।
स न॑ इ॒दं ब्रह्म॑ क्ष॒त्रं पा॑तु॒ तस्मै॒ स्वाहा॒ वाट् ताभ्यः॒ स्वाहा॑ ॥५॥

Bhujyuh suparno yagyo gandharvah, tasya dakshina apsarasastava nama
Sa na idam brahma kshatram patu tasmai svaha vat tabhyah svaha

20.13

प्र॒जाप॑तिर्वि॒श्वक॑र्मा॒ मनो॑ गन्ध॒र्वः । तस्य॑ ऋक्सा॒मान्य॑प्स॒रस॒ एष्ट॑यो॒ नाम॑ ।
स न॑ इ॒दं ब्रह्म॑ क्ष॒त्रं पा॑तु॒ तस्मै॒ स्वाहा॒ वाट् ताभ्यः॒ स्वाहा॑ ॥६॥

Prajapatirvishvakarma mano gandharvah, tasya riksamanyapsarasa eshtayo nama
Sa na idam brahma kshatram patu tasmai svaha vat tabhyah svaha

20.14

स नो॑ भुवनस्य पते प्रजापते॒ यस्य॑ त उ॒परि॑ गृ॒हा यस्य॑ वे॒ह ।
अस्मै॒ ब्रह्म॑णेऽस्मै क्ष॒त्राय॒ महि॒ शर्म॑ यच्छ॒ स्वाहा॑ ॥७॥

Sa no bhuvanasya pate prajapate yasya ta upari griha yasya veha
Asmai brahmanesmai kshatraya mahi sharma yachchha svaha

20.15

स॒मु॒द्रो॑ऽसि॒ नभ॑स्वाना॒र्द्रदा॑नुः श॒म्भूर्म॑यो॒भूर॒भि मा॑ वाहि॒ स्वाहा॑ ।
मा॒रु॒तो॑ऽसि म॒रुतां॑ ग॒णः श॒म्भूर्म॑यो॒भूर॒भि मा॑ वाहि॒ स्वाहा॑ ।
अ॒व॒स्यूर॑सि॒ दुव॑स्वाञ्छ॒म्भूर्म॑यो॒भूर॒भि मा॑ वाहि॒ स्वाहा॑ ॥८॥

Samudrosi nabhasvanardradanuh shambhurmayobhurabhi ma vahi svaha
Marutosi marutam ganah shambhurmayobhurabhi ma vahi svaha
Avasyurasi duvasvanchhambhurmayobhurabhi ma vahi svaha

20.16

यास्ते॑ अग्ने॒ सूर्ये॒ रुचो॒ दिव॑मात॒न्वन्ति॑ र॒श्मिभिः॑ ।
ताभि॑र्नो अ॒द्य सर्वा॑भी रु॒चे जना॑य नस्कृधि ॥९॥

Yaste agne surye rucho divamatanvanti rashmibhih
Tabhirno adya sarvabhi ruche janaya naskridhi

20.17

या वो॑ दे॒वाः सूर्ये॒ रुचो॒ गोष्वश्वे॑षु॒ या रुचः॑ ।
इन्द्रा॑ग्नी॒ ताभिः॒ सर्वा॑भी॒ रुचं॑ नो धत्त बृहस्पते ॥१०॥

Ya vo devah surye rucho goshvashveshu ya ruchah
Indragni tabhih sarvabhi rucham no dhatta brihaspate

20.18

१७ (११४४)
रुचं॑ नो धेहि ब्राह्म॒णेषु॒ रुच॒ᳪ राज॑सु नस्कृधि ।
रुचं॒ विश्ये॑षु शू॒द्रेषु॒ मयि॑ धेहि रु॒चा रुच॑म् ॥११॥

17 (1144)
Rucham no dhehi brahmaneshu rucham rajasu naskridhi
Rucham vishyeshu shudreshu mayi dhehi rucha rucham

20.19

तत्त्वा॑ यामि॒ ब्रह्म॑णा॒ वन्द॑मान॒स्तदाशा॑स्ते॒ यज॑मानो ह॒विर्भिः॑ ।
अहे॑ळमानो वरुणे॒ह बो॒ध्युरु॑शᳪस॒ मा न॒ आयुः॒ प्रमो॑षीः ॥१२॥

Tattva yami brahmana vandamanastadashaste yajamano havirbhih
Ahelamano varuneha bodhyurushansa ma na ayuh pramoshih

20.20

स्व॒र्ण घ॒र्मः स्वाहा॒ स्व॒र्णार्कः स्वाहा॒ स्व॒र्ण शु॒क्रः स्वाहा॑ ।
स्व॒र्ण ज्योतिः॒ स्वाहा॒ स्व॒र्ण सूर्यः॒ स्वाहा॑ ॥१३॥

Svarna gharmah svaha svarnarkah svaha svarna shukrah svaha
Svarna jyotih svaha svarna suryah svaha

20.21

(२) २०
अ॒ग्निं यु॑नज्मि॒ शव॑सा घृ॒तेन॑ दि॒व्यᳪ सु॑प॒र्णं वय॑सा बृ॒हन्त॑म् ।
तेन॑ ग॑मेम ब्र॒ध्नस्य॑ वि॒ष्टप॒ᳪ स्वो॒ रुहा॑णा॒ अधि॒ नाक॑मुत्त॒मम् ॥१॥

(2) 20
Agnim yunajmi shavasa ghritena divyam suparnam vayasa brihantam
Tena gamema bradhnasya vishtapam svo ruhana adhi nakamuttamam

20.22

इ॒मौ ते॑ प॒क्षा अ॒जरौ॑ पत॒त्रिणो॒ याभ्या॒ᳪ रक्षा॑ᳪस्यप॒हᳪस्य॑ग्ने ।
ताभ्यां॑ पतेम सु॒कृता॑मु लो॒कं यत्र॒ ऋष॑यो ज॒ग्मुः प्र॑थम॒जाः पु॑रा॒णाः ॥२॥

Imau te paksha ajarau patatrino yabhyam rakshansyapahansyagne
Tabhyam patema sukritamu lokam yatra rishayo jagmuh prathamajah puranah

20.23

इन्दु॒र्दक्षः॑ श्ये॒न ऋ॒तावा॒ हिर॑ण्यपक्षः शकु॒नो भु॑र॒ण्युः ।
म॒हान्त्स॒धस्थे॑ ध्रु॒व आ निष॑त्तो॒ नम॑स्ते अस्तु॒ मा मा॑ हिᳪसीः ॥३॥

Indurdakshah shyena ritava hiranyapakshah shakuno bhuranyuh
Mahantsadhasthe dhruva a nishatto namaste astu ma ma hinsih

20.24

दि॒वो मू॒र्धासि॑ पृथि॒व्या नाभि॒रूर्ग॒पामोष॑धीनाम् ।
वि॒श्वायुः॒ शर्म॑ स॒प्रथा॒ नम॑स्प॒थे ॥४॥

Divo murdhasi prithivya nabhirurgapamoshadhinam
Vishvayuh sharma sapratha namaspathe

20.25

विश्व॑स्य मू॒र्धन्नधि॑ तिष्ठसि श्रि॒तः स॑मु॒द्रे ते॒ हृद॑यम॒प्स्वायु॑र॒पो द॑त्तोद॒धिं भि॑न्त ।
दि॒वस्प॒र्जन्या॑द॒न्तरि॑क्षात्पृथि॒व्यास्ततो॑ नो॒ वृष्ट्या॑व ॥५॥

Vishvasya murdhannadhi tishthasi shritah samudre te hridayamapsvayurapo dattodadhim bhinta
Divasparjanyadantarikshatprithivyastato no vrishtyava

20.26

इ॒ष्टो य॒ज्ञो भृगु॑भिराशी॒र्दा वसु॑भिः । तस्य॑ न इ॒ष्टस्य॑ प्री॒तस्य॒ द्रवि॑णे॒हाग॑मेः ॥६॥

Ishto yagyo bhrigubhirashirda vasubhih, tasya na ishtasya pritasya dravinehagameh

20.27

इ॒ष्टो अ॒ग्निराहु॑तः पिपर्तु न इ॒ष्टᳪ ह॒विः । स्व॒गेदं दे॒वेभ्यो॒ नमः॑ ॥७॥

Ishto agnirahutah pipartu na ishtam havih, svagedam devebhyo namah

20.28

(३) २७
यदाकू॑तात्स॒मसु॑स्रोद्धृ॒दो वा॒ मन॑सो वा॒ संभृ॑तं॒ चक्षु॑षो वा ।
तदनु॒ प्रेत॑ सु॒कृता॑मु लो॒कं यत्र॒ ऋष॑यो ज॒ग्मुः प्र॑थम॒जाः पु॑रा॒णाः ॥१॥

(3) 27
Yadakutatsamasusroddhrido va manaso va sambhritam chakshusho va
Tadanu preta sukritamu lokam yatra rishayo jagmuh prathamajah puranah

20.29

ए॒तᳪ स॑धस्थ॒ परि॑ ते ददामि॒ यमा॒वहा॑च्छेव॒धिं जा॒तवे॑दाः ।
अ॒न्वा॒ग॒न्ता य॒ज्ञप॑तिर्वो॒ अत्र॒ तᳪ स्म॑ जानीथ पर॒मे व्यो॑मन् ॥२॥

Etam sadhastha pari te dadami yamavahachchhevadhim jatavedah
Anvaganta yagyapatirvo atra tam sma janitha parame vyoman

20.30

ए॒तं जा॑नाथ पर॒मे व्यो॑म॒न्देवाः॑ सधस्था वि॒द रू॒पम॑स्य ।
यदा॒गच्छा॑त्प॒थिभि॑र्देव॒यानै॑रिष्टापू॒र्ते कृ॑णवाथा॒विर॑स्मै ॥३॥

Etam janatha parame vyomandevah sadhastha vida rupamasya
Yadagachchhatpathibhirdevayanairishtapurte krinavathavirasmai

20.31

उद्बु॑ध्यस्वाग्ने॒ प्रति॑जागृहि॒ त्वमि॑ष्टापू॒र्ते सᳪसृ॑जेथाम॒यं च॑ ।
अ॒स्मिन्त्स॒धस्थे॒ अध्युत्त॑रस्मि॒न्विश्वे॑ देवा॒ यज॑मानाश्च सीदत ॥४॥

Udbudhyasvagne pratijagrihi tvamishtapurte sansrijethamayam cha
Asmintsadhasthe adhyuttarasminvishve deva yajamanashcha sidata

20.32

३१ (११५८)
येन॒ वह॑सि स॒हस्रं॒ येना॑ग्ने सर्ववेद॒सम् । तेने॒मं य॒ज्ञं नो॑ नय॒ स्व॑र्दे॒वेषु॒ गन्त॑वे ॥५॥

31 (1158)
Yena vahasi sahasram yenagne sarvavedasam, tenemam yagyam no naya svardeveshu gantave

20.33

प्र॒स्त॒रेण॑ परि॒धिना॑ स्रु॒चा वेद्या॑ च ब॒र्हिषा॑ । ऋ॒चेमं य॒ज्ञं नो॑ नय॒ स्व॑र्दे॒वेषु॒ गन्त॑वे ॥६॥

Prastarena paridhina srucha vedya cha barhisha, richemam yagyam no naya svardeveshu gantave

20.34

यद्द॒त्तं यत्प॑रा॒दानं॒ यत्पू॒र्तं याश्च॒ दक्षि॑णाः । तद॒ग्निर्वै॑श्वकर्म॒णः स्व॑र्दे॒वेषु॑ नो दधत् ॥७॥

Yaddattam yatparadanam yatpurtam yashcha dakshinah, tadagnirvaishvakarmanah svardeveshu no dadhat

20.35

यत्र॒ धारा॒ अन॑पेता॒ मधो॑र्घृ॒तस्य॑ च॒ याः । तद॒ग्निर्वै॑श्वकर्म॒णः स्व॑र्दे॒वेषु॑ नो दधत् ॥८॥

Yatra dhara anapeta madhorghritasya cha yah, tadagnirvaishvakarmanah svardeveshu no dadhat

20.36

ये अ॒ग्नयः॒ पाञ्च॑जन्या अ॒स्यां पृ॑थि॒व्यामधि॑ । तेषा॑मसि॒ त्वमु॑त्त॒मः प्र नो॑ जी॒वात॑वे सुव ॥९॥

Ye agnayah panchajanya asyam prithivyamadhi, teshamasi tvamuttamah pra no jivatave suva

20.37

(४) ३६
वार्त्र॑हत्याय॒ शव॑से पृतना॒षाह्या॑य च । इन्द्र॒ त्वाव॑र्तयामसि ॥१॥

(4) 36
Vartrahatyaya shavase pritanashahyaya cha, indra tvavartayamasi

20.38

स॒हदा॑नुं पुरुहूत क्षि॒यन्त॑मह॒स्तमि॑न्द्र॒ संपि॑ण॒क् कुणा॑रुम् ।
अ॒भि वृ॒त्रं वर्ध॑मानं॒ पिया॑रुम॒पाद॑मिन्द्र त॒वसा॑ जघन्थ ॥२॥

Sahadanum puruhuta kshiyantamahastamindra sampinak kunarum
Abhi vritram vardhamanam piyarumapadamindra tavasa jaghantha

20.39

वि न॑ इन्द्र॒ मृधो॑ जहि नी॒चा य॑च्छ पृतन्य॒तः ।
यो अ॒स्माँ३ अ॑भि॒दास॒त्यध॑रं गमया॒ तमः॑ ॥३॥

Vi na indra mridho jahi nicha yachchha pritanyatah
Yo asman3 abhidasatyadharam gamaya tamah

20.40

मृ॒गो न भी॒मः कु॑च॒रो गि॑रि॒ष्ठाः प॑रा॒वत॒ आज॑गन्था॒ पर॑स्याः ।
सृ॒कᳪ स॒ᳪशाय॑ प॒विमि॑न्द्र ति॒ग्मं वि शत्रू॑न्ताळिह॒ वि मृधो॑ नुदस्व ॥४॥

Mrigo na bhimah kucharo girishthah paravata ajagantha parasyah
Srikam sanshaya pavimindra tigmam vi shatruntaliha vi mridho nudasva

20.41

वै॒श्वा॒न॒रो न॑ ऊ॒तय॒ आ प्र या॑तु परा॒वतः॑ । अ॒ग्निर्नः॑ सुष्टु॒तीरुप॑ ॥५॥

Vaishvanaro na utaya a pra yatu paravatah, agnirnah sushtutirupa

20.42

पृ॒ष्टो दि॒वि पृ॒ष्टो अ॒ग्निः पृ॑थि॒व्यां पृ॒ष्टो विश्वा॒ ओष॑धी॒रा वि॑वेश ।
वै॒श्वा॒न॒रः सह॑सा पृ॒ष्टो अ॒ग्निः स नो॒ दिवा॒ स रि॒षस्पा॑तु॒ नक्त॑म् ॥६॥

Prishto divi prishto agnih prithivyam prishto vishva oshadhira vivesha
Vaishvanarah sahasa prishto agnih sa no diva sa rishaspatu naktam

20.43

अ॒श्याम॒ तं काम॑मग्ने॒ तवो॒ती अ॒श्याम॑ र॒यिᳪ र॑यिवः सु॒वीर॑म् ।
अ॒श्याम॒ वाज॑म॒भि वा॒जय॑न्तो॒ऽश्याम॑ द्यु॒म्नम॑जरा॒जरं॑ ते ॥७॥

Ashyama tam kamamagne tavoti ashyama rayim rayivah suviram
Ashyama vajamabhi vajayantoshyama dyumnamajarajaram te

20.44

व॒यं ते॑ अ॒द्य र॑रि॒मा हि काम॑मुत्ता॒नह॑स्ता॒ नम॑सोप॒सद्य॑ ।
यजि॑ष्ठेन॒ मन॑सा यक्षि दे॒वानस्रे॑धता॒ मन्म॑ना॒ विप्रो॑ अग्ने ॥८॥

Vayam te adya rarima hi kamamuttanahasta namasopasadya
Yajishthena manasa yakshi devanasredhata manmana vipro agne

20.45

धा॒म॒च्छद॒ग्निरिन्द्रो॑ ब्र॒ह्मा दे॒वो बृह॒स्पतिः॑ । सचे॑तसो॒ विश्वे॑ दे॒वा य॒ज्ञं प्राव॑न्तु नः शु॒भे ॥९॥

Dhamachchhadagnirindro brahma devo brihaspatih, sachetaso vishve deva yagyam pravantu nah shubhe

20.46

त्वं य॑विष्ठ दा॒शुषो॒ नॄःᳪ पा॑हि शृणु॒धी गिरः॑ । रक्षा॑ तो॒कमु॒त त्मना॑ ॥१०॥

Tvam yavishtha dashusho nrihm pahi shrinudhi girah, raksha tokamuta tmana

20.47

(५) ४६ (११७३)
॥इति शुक्लयजुः काण्वसंहितायां विंशोऽध्यायः॥ (२०)
॥इति द्वितीयो दशकः ॥२॥

(5) 46 (1173)
, Iti shuklayajuh kanvasanhitayam vinshodhyayah, (20)
, Iti dvitiyo dashakah