UtshovSarga 60
60.1
स प्रविश्य पुरीं लङ्कां रामबाणभयार्दितः ।
भग्नदर्पस्तदा राजा बभूव व्यथितेन्द्रियः ।। ६.६०.१ ।।।।
Sa pravishya purim lankam ramabanabhayarditah
Bhagnadarpastada raja babhuva vyathitendriyah
60.2
मातङ्ग इव सिंहेन गरुडेनेव पन्नगः ।
अभिभूतो ऽभवद्राजा राघवेण महात्मना ।। ६.६०.२ ।।।।
Matanga iva sinhena garudeneva pannagah
Abhibhuto bhavadraja raghavena mahatmana
60.3
ब्रह्मदण्डप्रकाशानां विद्युत्सदृशवर्चसाम् ।
स्मरन् राघवबाणानां विव्यथे राक्षसेश्वरः ।। ६.६०.३ ।।।।
Brahmadandaprakashanam vidyutsadrishavarchasam
Smaran raghavabananam vivyathe rakshaseshvarah
60.4
स काञ्चनमयं दिव्यमाश्रित्य परमासनम् ।
विप्रेक्षमाणो रक्षांसि रावणो वाक्यमब्रवीत् ।। ६.६०.४ ।।।।
Sa kanchanamayam divyamashritya paramasanam
Viprekshamano rakshansi ravano vakyamabravit
60.5
सर्वं तत् खलु मे मोघं यत्तप्तं परमं तपः ।
यत् समानो महेन्द्रेण मानुषेणास्मि निर्जितः ।। ६.६०.५ ।।।।
Sarvam tat khalu me mogham yattaptam paramam tapah
Yat samano mahendrena manushenasmi nirjitah
60.6
इदं तद्ब्रह्मणो घोरं वाक्यं मामभ्युपस्थितम् ।
मानुषेभ्यो विजानीहि भयं त्वमिति तत्तथा ।। ६.६०.६ ।।।।
Idam tadbrahmano ghoram vakyam mamabhyupasthitam
Manushebhyo vijanihi bhayam tvamiti tattatha
60.7
देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः ।
अवध्यत्वं मया प्राप्तं मानुषेभ्यो न याचितम् ।। ६.६०.७ ।।।।
Devadanavagandharvairyaksharakshasapannagaih
Avadhyatvam maya praptam manushebhyo na yachitam
60.8
विदितं मानुषं मन्ये रामं दशरथात्मजम् ।
इक्ष्वाकुकुलनाथेन अनरण्येन यत्पुरा ।। ६.६०.८ ।।।।
Viditam manusham manye ramam dasharathatmajam
Ikshvakukulanathena anaranyena yatpura
60.9
उत्पत्स्यते हि मद्वंशे पुरुषो राक्षसाधम ।
यस्त्वां सपुत्रं सामात्यं सबलं साश्वसारथिम् ।निहनिष्यति सङ्ग्रामे त्वां कुलाधम दुर्मते ।। ६.६०.९ ।।।।
Utpatsyate hi madvanshe purusho rakshasadhama
Yastvam saputram samatyam sabalam sashvasarathim, nihanishyati sangrame tvam kuladhama durmate
60.10
शप्तो ऽहं वेदवत्या च यदा सा धर्षिता पुरा ।
सेयं सीता महाभागा जाता जनकनन्दिनी ।। ६.६०.१० ।।।।
Shapto ham vedavatya cha yada sa dharshita pura
Seyam sita mahabhaga jata janakanandini
60.11
उमा नन्दीश्वरश्चापि रम्भा वरुणकन्यका ।
यथोक्तास्तपसा प्राप्तं न मिथ्या ऋषिभाषितम् ।। ६.६०.११ ।।।।
Uma nandishvarashchapi rambha varunakanyaka
Yathoktastapasa praptam na mithya rishibhashitam
60.12
एतदेवाभ्युपागम्य यत्नं कर्तुमिहार्हथ ।
राक्षसाश्चापि तिष्ठन्तु चर्यागोपुरमूर्द्धसु ।। ६.६०.१२ ।।।।
Etadevabhyupagamya yatnam kartumiharhatha
Rakshasashchapi tishthantu charyagopuramurddhasu
60.13
स चाप्रतिमगाम्भीरो देवदानवदर्पहा ।
ब्रह्मशापाभिभूतस्तु कुम्भकर्णो विबोध्यताम् ।। ६.६०.१३ ।।।।
Sa chapratimagambhiro devadanavadarpaha
Brahmashapabhibhutastu kumbhakarno vibodhyatam
60.14
स पराजितमात्मानं प्रहस्तं च निषूदितम् ।
ज्ञात्वा रक्षोबलं भीममादिदेश महाबलः ।। ६.६०.१४ ।।।।
Sa parajitamatmanam prahastam cha nishuditam
Gyatva rakshobalam bhimamadidesha mahabalah
60.15
द्वारेषु यत्नः क्रियतां प्राकारश्चाधिरुह्यताम् ।
निद्रावशसमाविष्टः कुम्भकर्णो विबोध्यताम् ।। ६.६०.१५ ।।।।
Dvareshu yatnah kriyatam prakarashchadhiruhyatam
Nidravashasamavishtah kumbhakarno vibodhyatam
60.16
सुखं स्वपिति निश्चिन्तः कालोपहतचेतनः ।
नव षट् सप्त चाष्टौ च मासान् स्वपिति राक्षसः ।। ६.६०.१६ ।।।।
Sukham svapiti nishchintah kalopahatachetanah
Nava shat sapta chashtau cha masan svapiti rakshasah
60.17
मन्त्रयित्वा प्रसुप्तो ऽयमितस्तु नवमे ऽहनि ।
तं तु बोधयत क्षिप्रं कुम्भकर्णं महाबलम् ।। ६.६०.१७ ।।।।
Mantrayitva prasupto yamitastu navame hani
Tam tu bodhayata kshipram kumbhakarnam mahabalam
60.18
स तु सङ्ख्ये महाबाहुः ककुदः सर्वरक्षसाम् ।
वानरान् राजपुत्रौ च क्षिप्रमेव वधिष्यति ।। ६.६०.१८ ।।।।
Sa tu sankhye mahabahuh kakudah sarvarakshasam
Vanaran rajaputrau cha kshiprameva vadhishyati
60.19
एष केतुः परः सङ्ख्ये मुख्यो वै सर्वरक्षसाम् ।
कुम्भकर्णः सदा शेते मूढो ग्राम्यसुखे रतः ।। ६.६०.१९ ।।।।
Esha ketuh parah sankhye mukhyo vai sarvarakshasam
Kumbhakarnah sada shete mudho gramyasukhe ratah
60.20
रामेण हि निरस्तस्य सङ्ग्रामे ऽस्मिन् सुदारुणे ।
भविष्यति न मे शोकः कुम्भकर्णे विबोधिते ।। ६.६०.२० ।।।।
Ramena hi nirastasya sangrame smin sudarune
Bhavishyati na me shokah kumbhakarne vibodhite
60.21
किं करिष्याम्यहं तेन शक्रतुल्यबलेन हि ।
ईद्दशे व्यसने प्राप्ते यो न साह्याय कल्पते ।। ६.६०.२१ ।।।।
Kim karishyamyaham tena shakratulyabalena hi
Iddashe vyasane prapte yo na sahyaya kalpate
60.22
ते तु तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः ।
जग्मुः परमसम्भ्रान्ताः कुम्भकर्णनिवेशनम् ।। ६.६०.२२ ।।।।
Te tu tadvachanam shrutva rakshasendrasya rakshasah
Jagmuh paramasambhrantah kumbhakarnaniveshanam
60.23
ते रावणसमादिष्टा मांसशोणितभोजनाः ।
गन्धमाल्यांस्तथा भक्ष्यानादाय सहसा ययुः ।। ६.६०.२३ ।।।।
Te ravanasamadishta mansashonitabhojanah
Gandhamalyanstatha bhakshyanadaya sahasa yayuh
60.24
तां प्रविश्य महाद्वारां सर्वतो योजनायताम् ।
कुम्भकर्णगुहां रम्यां सर्वगन्धप्रवाहिनीम् ।। ६.६०.२४ ।।।।
Tam pravishya mahadvaram sarvato yojanayatam
Kumbhakarnaguham ramyam sarvagandhapravahinim
60.25
कुम्भकर्णस्य निश्वासादवधूता महाबलाः ।
प्रतिष्ठमानाः कृच्छ्रेण यत्नात् प्रविविशुर्गुहाम् ।। ६.६०.२५ ।।।।
Kumbhakarnasya nishvasadavadhuta mahabalah
Pratishthamanah krichchhrena yatnat pravivishurguham
60.26
तां प्रविश्य गुहां रम्यां शुभां काञ्चनकुट्टिमाम् ।
ददृशुर्नैर्ऋतव्याघ्रं शयानं भीमदर्शनम् ।। ६.६०.२६ ।।।।
Tam pravishya guham ramyam shubham kanchanakuttimam
Dadrishurnairritavyaghram shayanam bhimadarshanam
60.27
ते तु तं विकृतं सुप्तं विकीर्णमिव पर्वतम् ।
कुम्भकर्णं महानिद्रं सहिताः प्रत्यबोधयन् ।। ६.६०.२७ ।।।।
Te tu tam vikritam suptam vikirnamiva parvatam
Kumbhakarnam mahanidram sahitah pratyabodhayan
60.28
ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुं श्वसन्तमिव पन्नगम् ।
त्रासयन्तं महाश्वासैः शयानं भीमदर्शनम् ।। ६.६०.२८ ।।।।
Urdhvaromanchitatanum shvasantamiva pannagam
Trasayantam mahashvasaih shayanam bhimadarshanam
60.29
भीमनासापुटं तं तु पातालविपुलाननम् ।
शय्यायां न्यस्तसर्वाङ्गं मेदोरुधिरगन्धिनम् ।। ६.६०.२९ ।।।।
Bhimanasaputam tam tu patalavipulananam
Shayyayam nyastasarvangam medorudhiragandhinam
60.30
काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गं किरीटिनमरिन्दमम् ।
ददृशुर्नैर्ऋतव्याघ्रं कुम्भकर्णं महाबलम् ।। ६.६०.३० ।।।।
Kanchanangadanaddhangam kiritinamarindamam
Dadrishurnairritavyaghram kumbhakarnam mahabalam
60.31
ततश्चक्रुर्महात्मानः कुम्भकर्णाग्रतस्तदा ।
मांसानां मेरुसङ्काशं राशिं परमतर्पणम् ।। ६.६०.३१ ।।।।
Tatashchakrurmahatmanah kumbhakarnagratastada
Mansanam merusankasham rashim paramatarpanam
60.32
मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च सञ्चयान् ।
चकुर्नैर्ऋतशार्दूला राशिमन्नस्य चाद्भुतम् ।। ६.६०.३२ ।।।।
Mriganam mahishanam cha varahanam cha sanchayan
Chakurnairritashardula rashimannasya chadbhutam
60.33
ततः शोणितकुम्भांश्च मद्यानि विविधानि च ।
। ६.६०.३३ ।।।।
Tatah shonitakumbhanshcha madyani vividhani cha
60.34
पुरस्तात् कुम्भकर्णस्य चकुस्त्रिदशशत्रवः ।
लिलिपुश्च परार्ध्येन चन्दनेन परन्तपम् ।। ६.६०.३४ ।।।।
Purastat kumbhakarnasya chakustridashashatravah
Lilipushcha parardhyena chandanena parantapam
60.35
दिव्यैराच्छादयामासुर्माल्यैर्गन्धैः सुगन्धिभिः ।
धूपं सुगन्धं ससृजुस्तुष्टुवुश्च परन्तपम् ।। ६.६०.३५ ।।।।
Divyairachchhadayamasurmalyairgandhaih sugandhibhih
Dhupam sugandham sasrijustushtuvushcha parantapam
60.36
जलदा इव चोन्नेदुर्यातुधानास्ततस्ततः ।
शङ्खानापूरयामासुः शशाङ्कसदृशप्रभान् ।तुमुलं युगपच्चापि विनेदुश्चाप्यमर्षिताः ।। ६.६०.३६ ।।।।
Jalada iva chonneduryatudhanastatastatah
Shankhanapurayamasuh shashankasadrishaprabhan, tumulam yugapachchapi vinedushchapyamarshitah
60.37
नेदुरास्फोटयामासुश्चिक्षिपुस्ते निशाचराः ।
कुम्भकर्णविबोधार्थं चक्रुस्ते विपुलं स्वनम् ।। ६.६०.३७ ।।।।
Nedurasphotayamasushchikshipuste nishacharah
Kumbhakarnavibodhartham chakruste vipulam svanam
60.38
सशङ्खभेरीपणवप्रणादमास्फोटितक्ष्वेलितसिंहनादम् ।
दिशो द्रवन्तस्त्रिदिवं किरन्तः श्रुत्वा विहङ्गाः सहसा निपेतुः ।। ६.६०.३८ ।।।।
Sashankhabheripanavapranadamasphotitakshvelitasinhanadam
Disho dravantastridivam kirantah shrutva vihangah sahasa nipetuh
60.39
यदा भृशार्तैर्निनदैर्महात्मा न कुम्भकर्णो बुबुधे प्रसुप्तः ।
ततो मुसुण्ठीर्मुसलानि सर्वे रक्षोगणास्ते जगृहुर्गदाश्च ।। ६.६०.३९ ।।।।
Yada bhrishartairninadairmahatma na kumbhakarno bubudhe prasuptah
Tato musunthirmusalani sarve rakshoganaste jagrihurgadashcha
60.40
तं शैलशृङ्गैर्मुसलैर्गदाभिर्वृक्षैस्तलैर्मुद्गरमुष्टिभिश्च ।
सुखप्रसुप्तं भुवि कुम्भकर्णं रक्षांस्युदग्राणि तदा निजघ्नुः ।। ६.६०.४० ।।।।
Tam shailashringairmusalairgadabhirvrikshaistalairmudgaramushtibhishcha
Sukhaprasuptam bhuvi kumbhakarnam rakshansyudagrani tada nijaghnuh
60.41
तस्य निःश्वासवातेन कुम्भकर्णस्य रक्षसः ।
राक्षसा बलवन्तो ऽपि स्थातुं नाशक्नुवन् पुरः ।। ६.६०.४१ ।।।।
Tasya nihshvasavatena kumbhakarnasya rakshasah
Rakshasa balavanto pi sthatum nashaknuvan purah
60.42
ततः परिहिता गाढं राक्षसा भीमविक्रमाः ।
। ६.६०.४२ ।।।।
Tatah parihita gadham rakshasa bhimavikramah
60.43
मृदङ्गपणवान् भेरीः शङ्खकुम्भगणांस्तदा ।
दशराक्षससाहस्रा युगपत् पर्यवादयन् ।। ६.६०.४३ ।।।।
Mridangapanavan bherih shankhakumbhagananstada
Dasharakshasasahasra yugapat paryavadayan
60.44
नीलाञ्जनचयाकारास्ते तु तं प्रत्यबोधयन् ।
अभिघ्नन्तो नदन्तश्च नैव संविविदे तु सः ।। ६.६०.४४ ।।।।
Nilanjanachayakaraste tu tam pratyabodhayan
Abhighnanto nadantashcha naiva sanvivide tu sah
60.45
यदा चैनं न शेकुस्ते प्रतिबोधयितुं तदा ।
ततो गुरुतरं यत्नं दारुणं समुपाक्रमन् ।। ६.६०.४५ ।।।।
Yada chainam na shekuste pratibodhayitum tada
Tato gurutaram yatnam darunam samupakraman
60.46
अश्वानुष्ट्रान् खरान्नागान् जघ्नुर्दण्डकशाङ्कुशैः ।
भेरीशङ्खमृदङ्गांश्च सर्वप्राणैरवादयन् ।। ६.६०.४६ ।।।।
Ashvanushtran kharannagan jaghnurdandakashankushaih
Bherishankhamridanganshcha sarvapranairavadayan
60.47
निजघ्नुश्चास्य गात्राणि महाकाष्ठकटङ्करैः ।
मुद्गरैर्मुसलैश्चैव सर्वप्राणसमुद्यतैः ।। ६.६०.४७ ।।।।
Nijaghnushchasya gatrani mahakashthakatankaraih
Mudgarairmusalaishchaiva sarvapranasamudyataih
60.48
तेन शब्देन महता लङ्का समभिपूरिता ।
सपर्वतवना सर्वा सो ऽपि नैव प्रबुध्यते ।। ६.६०.४८ ।।।।
Tena shabdena mahata lanka samabhipurita
Saparvatavana sarva so pi naiva prabudhyate
60.49
ततः सहस्रं भेरीणां युगपत् समहन्यत ।
मृष्टकाञ्चनकोणानामासक्तानां समन्ततः ।। ६.६०.४९ ।।।।
Tatah sahasram bherinam yugapat samahanyata
Mrishtakanchanakonanamasaktanam samantatah
60.50
एवमप्यतिनिद्रस्तु यदा नैव प्रबुध्यते ।
शापस्य वशमापन्नस्ततः क्रुद्धा निशाचराः ।महाक्रोधसमाविष्टाः सर्वे भीमपराक्रमाः ।। ६.६०.५० ।।।।
Evamapyatinidrastu yada naiva prabudhyate
Shapasya vashamapannastatah kruddha nishacharah, mahakrodhasamavishtah sarve bhimaparakramah
60.51
तद्रक्षो बोधयिष्यन्तश्चक्रुरन्ये पराक्रमम् ।
। ६.६०.५१ ।।।।
Tadraksho bodhayishyantashchakruranye parakramam
60.52
स्ततः क्रुद्धा निशाचराः ।
अन्ये भेरीः समाजघ्नुरन्ये चक्रुर्महास्वनम् ।केशानन्ये प्रलुलुपुः कर्णावन्ये दशन्ति च ।। ६.६०.५२ ।।।।
Statah kruddha nishacharah
Anye bherih samajaghnuranye chakrurmahasvanam, keshananye pralulupuh karnavanye dashanti cha
60.53
उदकुम्भशतान्यन्ये समसिञ्चन्त कर्णयोः ।
न कुम्भकर्णः पस्पन्दे महानिद्रावशं गतः ।। ६.६०.५३ ।।।।
Udakumbhashatanyanye samasinchanta karnayoh
Na kumbhakarnah paspande mahanidravasham gatah
60.54
अन्ये च बलिनस्तस्य कूटमुद्गरपाणयः ।
मूर्ध्नि वक्षसि गात्रेषु पातयन् कूटमुद्गरान् ।। ६.६०.५४ ।।।।
Anye cha balinastasya kutamudgarapanayah
Murdhni vakshasi gatreshu patayan kutamudgaran
60.55
रज्जुबन्धनबद्धाभिः शतघ्नीभिश्च सर्वतः ।
वध्यमानो महाकायो न प्राबुध्यत राक्षसः ।। ६.६०.५५ ।।।।
Rajjubandhanabaddhabhih shataghnibhishcha sarvatah
Vadhyamano mahakayo na prabudhyata rakshasah
60.56
वारणानां सहस्रं तु शरीरे ऽस्य प्रधावितम् ।
कुम्भकर्णस्ततो बुद्धः स्पर्शं परमबुध्यत ।। ६.६०.५६ ।।।।
Varananam sahasram tu sharire sya pradhavitam
Kumbhakarnastato buddhah sparsham paramabudhyata
60.57
स पात्यमानैर्गिरिशृङ्गवृक्षैरचिन्तयंस्तान् विपुलान् प्रहारान् ।
निद्राक्षयात् क्षुद्भयपीडितश्च विजृम्भमाणः सहसोत्पपात ।। ६.६०.५७ ।।।।
Sa patyamanairgirishringavrikshairachintayanstan vipulan praharan
Nidrakshayat kshudbhayapiditashcha vijrimbhamanah sahasotpapata
60.58
स नागभोगाचलशृङ्गकल्पौ विक्षिप्य बाहू गिरिशृङ्गसारौ ।
विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभं निशाचरो ऽसौ विकृतं जजृम्भे ।। ६.६०.५८ ।।।।
Sa nagabhogachalashringakalpau vikshipya bahu girishringasarau
Vivritya vaktram vadavamukhabham nishacharo sau vikritam jajrimbhe
60.59
तस्य जाजृम्भमाणस्य वक्त्रं पातालसन्निभम् ।
ददृशे मेरुशृङ्गाग्रे दिवाकर इवोदितः ।। ६.६०.५९ ।।।।
Tasya jajrimbhamanasya vaktram patalasannibham
Dadrishe merushringagre divakara ivoditah
60.60
स जृम्भमाणो ऽतिबलः प्रतिबुद्धो निशाचरः ।
निःश्वासश्चास्य सञ्जज्ञे पर्वतादिव मारुतः ।। ६.६०.६० ।।।।
Sa jrimbhamano tibalah pratibuddho nishacharah
Nihshvasashchasya sanjagye parvatadiva marutah
60.61
रूपमुत्तिष्ठतस्तस्य कुम्भकर्णस्य तद्बभौ ।
तपान्ते सबलाकस्य मेघस्येव विवर्षतः ।। ६.६०.६१ ।।।।
Rupamuttishthatastasya kumbhakarnasya tadbabhau
Tapante sabalakasya meghasyeva vivarshatah
60.62
तस्य दीप्ताग्निसदृशे विद्युत्सदृशवर्चसी ।
ददृशाते महानेत्रे दीप्ताविव महाग्रहौ ।। ६.६०.६२ ।।।।
Tasya diptagnisadrishe vidyutsadrishavarchasi
Dadrishate mahanetre diptaviva mahagrahau
60.63
ततस्त्वदर्शयन् सर्वान् भक्ष्यांश्च विविधान् बहून् ।
वराहान् महिषांश्चैव स बभक्ष महाबलः ।। ६.६०.६३ ।।।।
Tatastvadarshayan sarvan bhakshyanshcha vividhan bahun
Varahan mahishanshchaiva sa babhaksha mahabalah
60.64
अदन् बुभुक्षितो मांसं शोणितं तृषितः पिबन् ।
मेदःकुम्भांश्च मद्यं च पपौ शक्ररिपुस्तदा ।। ६.६०.६४ ।।।।
Adan bubhukshito mansam shonitam trishitah piban
Medahkumbhanshcha madyam cha papau shakraripustada
60.65
ततस्तृप्त इति ज्ञात्वा समुत्पेतुर्निशाचराः ।
शिरोभिश्च प्रणम्यैनं सर्वतः पर्यवारयन् ।। ६.६०.६५ ।।।।
Tatastripta iti gyatva samutpeturnishacharah
Shirobhishcha pranamyainam sarvatah paryavarayan
60.66
निद्राविश ऽदनेत्रस्तु कलुषीकृतलोचनः ।
चारयन् सर्वतो दृष्टिं तान् ददर्श निशाचरान् ।। ६.६०.६६ ।।।।
Nidravisha danetrastu kalushikritalochanah
Charayan sarvato drishtim tan dadarsha nishacharan
60.67
स सर्वान् सान्त्वयामास नैर्ऋतान्नैर्ऋतर्षभः ।
बोधनाद् विस्मितश्चापि राक्षसानिदमब्रवीत् ।। ६.६०.६७ ।।।।
Sa sarvan santvayamasa nairritannairritarshabhah
Bodhanad vismitashchapi rakshasanidamabravit
60.68
किमर्थमहमादृत्य भवद्भिः प्रतिबोधितः ।
कच्चित् सुकुशलं राज्ञो भयवानेष वा न किम् ।। ६.६०.६८ ।।।।
Kimarthamahamadritya bhavadbhih pratibodhitah
Kachchit sukushalam ragyo bhayavanesha va na kim
60.69
अथवा ध्रुवमन्येभ्यो भयं परमुपस्थितम् ।
यदर्थमेवं त्वरितैर्भवद्भिः प्रतिबोधितः ।। ६.६०.६९ ।।।।
Athava dhruvamanyebhyo bhayam paramupasthitam
Yadarthamevam tvaritairbhavadbhih pratibodhitah
60.70
अद्य राक्षसराजस्य भयमुत्पाटयाम्यहम् ।
पातयिष्ये महेन्द्रं वा शातयिष्ये तथा ऽनलम् ।। ६.६०.७० ।।।।
Adya rakshasarajasya bhayamutpatayamyaham
Patayishye mahendram va shatayishye tatha nalam
60.71
न ह्यल्पकारणे सुप्तं बोधयिष्यति मां गुरुः ।
तदाख्यातार्थतत्त्वेन मत्प्रबोधनकारणम् ।। ६.६०.७१ ।।।।
Na hyalpakarane suptam bodhayishyati mam guruh
Tadakhyatarthatattvena matprabodhanakaranam
60.72
एवं ब्रुवाणं संरब्धं कुम्भकर्णं महाबलम् ।
यूपाक्षः सचिवो राज्ञः कृताञ्जलिरुवाच ह ।। ६.६०.७२ ।।।।
Evam bruvanam sanrabdham kumbhakarnam mahabalam
Yupakshah sachivo ragyah kritanjaliruvacha ha
60.73
न नो दैवकृतं किञ्चिद्भयमस्ति कदाचन ।
मानुषान्नो भयं राजंस्तुमुलं सम्प्रबाधते ।। ६.६०.७३ ।।।।
Na no daivakritam kinchidbhayamasti kadachana
Manushanno bhayam rajanstumulam samprabadhate
60.74
न दैत्यदानवेभ्यो वा भयमस्ति हि तादृशम् ।
यादृशं मानुषं राजन् भयमस्मानुपस्थितम् ।। ६.६०.७४ ।।।।
Na daityadanavebhyo va bhayamasti hi tadrisham
Yadrisham manusham rajan bhayamasmanupasthitam
60.75
वानरैः पर्वताकारैर्लङ्केयं परिवारिता ।
सीताहरणसन्तप्ताद्रामान्नस्तुमुलं भयम् ।। ६.६०.७५ ।।।।
Vanaraih parvatakarairlankeyam parivarita
Sitaharanasantaptadramannastumulam bhayam
60.76
एकेन वानरेणेयं पूर्वं दग्धा महापुरी ।
कुमारो निहतश्चाक्षः सानुयात्रः सकुञ्जरः ।। ६.६०.७६ ।।।।
Ekena vanareneyam purvam dagdha mahapuri
Kumaro nihatashchakshah sanuyatrah sakunjarah
60.77
स्वयं रक्षोधिपश्चापि पौलस्त्यो देवकण्टकः ।
मृतेति संयुगे मुक्तो रामेणादित्यतेजसा ।। ६.६०.७७ ।।।।
Svayam rakshodhipashchapi paulastyo devakantakah
Mriteti sanyuge mukto ramenadityatejasa
60.78
यन्न दैवैः कृतो राजा नापि दैत्यैर्न दानवैः ।
कृतः स इह रामेण विमुक्तः प्राणसंशयात् ।। ६.६०.७८ ।।।।
Yanna daivaih krito raja napi daityairna danavaih
Kritah sa iha ramena vimuktah pranasanshayat
60.79
स यूपाक्षवचः श्रुत्वा भ्रातुर्युधि पराजयम् ।
कुम्भकर्णो विवृत्ताक्षो यूपाक्षमिदमब्रवीत् ।। ६.६०.७९ ।।।।
Sa yupakshavachah shrutva bhraturyudhi parajayam
Kumbhakarno vivrittaksho yupakshamidamabravit
60.80
सर्वमद्यैव यूपाक्ष हरिसैन्यं सलक्ष्मणम् ।
राघवं च रणे हत्वा पश्चाद्द्रक्ष्यामि रावणम् ।। ६.६०.८० ।।।।
Sarvamadyaiva yupaksha harisainyam salakshmanam
Raghavam cha rane hatva pashchaddrakshyami ravanam
60.81
राक्षसांस्तर्पयिष्यामि हरीणां मांसशोणितैः ।
रामलक्ष्मणयोश्चापि स्वयं पास्यामि शोणितम् ।। ६.६०.८१ ।।।।
Rakshasanstarpayishyami harinam mansashonitaih
Ramalakshmanayoshchapi svayam pasyami shonitam
60.82
तत्तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य सगर्वितं रोषविवृद्धदोषम् ।
महोदरो नैर्ऋतयोधमुख्यः कृताञ्जलिर्वाक्यमिदं बभाषे ।। ६.६०.८२ ।।।।
Tattasya vakyam bruvato nishamya sagarvitam roshavivriddhadosham
Mahodaro nairritayodhamukhyah kritanjalirvakyamidam babhashe
60.83
रावणस्य वचः श्रुत्वा गुणदोषौ विमृश्य च ।
पश्चादपि महाबाहो शत्रून् युधि विजेष्यसि ।। ६.६०.८३ ।।।।
Ravanasya vachah shrutva gunadoshau vimrishya cha
Pashchadapi mahabaho shatrun yudhi vijeshyasi
60.84
महोदरवचः श्रुत्वा राक्षसैः परिवारितः ।
कुम्भकर्णो महातेजाः सम्प्रतस्थे महाबलः ।। ६.६०.८४ ।।।।
Mahodaravachah shrutva rakshasaih parivaritah
Kumbhakarno mahatejah sampratasthe mahabalah
60.85
तं समुत्थाप्य भीमाक्षं भीमरूपपराक्रमम् ।
राक्षसास्त्वरिता जग्मुर्दशग्रीवनिवेशनम् ।। ६.६०.८५ ।।।।
Tam samutthapya bhimaksham bhimarupaparakramam
Rakshasastvarita jagmurdashagrivaniveshanam
60.86
ततो गत्वा दशग्रीवमासीनं परमासने ।
ऊचुर्बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे एव निशाचराः ।। ६.६०.८६ ।।।।
Tato gatva dashagrivamasinam paramasane
Uchurbaddhanjaliputah sarve eva nishacharah
60.87
प्रबुद्धः कुम्भकर्णो ऽयं भ्राता ते राक्षसर्षभ ।
कथं तत्रैव निर्यातु द्रक्ष्यस्येनमिहागतम् ।। ६.६०.८७ ।।।।
Prabuddhah kumbhakarno yam bhrata te rakshasarshabha
Katham tatraiva niryatu drakshyasyenamihagatam
60.88
रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टो राक्षसांस्तानुपस्थितान् ।
द्रष्टुमेनमिहेच्छामि यथान्यायं च पूज्यताम् ।। ६.६०.८८ ।।।।
Ravanastvabraviddhrishto rakshasanstanupasthitan
Drashtumenamihechchhami yathanyayam cha pujyatam
60.89
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे पुनरागम्य राक्षसाः ।
कुम्भकर्णमिदं वाक्यमूचू रावणचोदिताः ।। ६.६०.८९ ।।।।
Tathetyuktva tu te sarve punaragamya rakshasah
Kumbhakarnamidam vakyamuchu ravanachoditah
60.90
द्रष्टुं त्वां काङ्क्षते राजा सर्वराक्षसपुङ्गवः ।
गमने क्रियतां बुद्धिर्भ्रातरं सम्प्रहर्षय ।। ६.६०.९० ।।।।
Drashtum tvam kankshate raja sarvarakshasapungavah
Gamane kriyatam buddhirbhrataram sampraharshaya
60.91
कुम्भकर्णस्तु दुर्धर्षो भ्रातुराज्ञाय शासनम् ।
तथेत्युक्त्वा महाबाहुः शयनादुत्पपात ह ।। ६.६०.९१ ।।।।
Kumbhakarnastu durdharsho bhraturagyaya shasanam
Tathetyuktva mahabahuh shayanadutpapata ha
60.92
प्रक्षाल्य वदनं हृष्टः स्नातः परमभूषितः ।
पिपासुस्त्वरयामास पानं बलसमीरणम् ।। ६.६०.९२ ।।।।
Prakshalya vadanam hrishtah snatah paramabhushitah
Pipasustvarayamasa panam balasamiranam
60.93
ततस्ते त्वरितास्तस्य राक्षसा रावणाज्ञया ।
मद्यकुम्भांश्च विविधान् क्षिप्रमेवोपहारयन् ।। ६.६०.९३ ।।।।
Tataste tvaritastasya rakshasa ravanagyaya
Madyakumbhanshcha vividhan kshipramevopaharayan
60.94
पीत्वा घटसहस्रे द्वे गमनायोपचक्रमे ।
ईषत्समुत्कटो मत्तस्तेजोबलसमन्वितः ।कुम्भकर्णो बभौ हृष्टः कालान्तकयमोपमः ।। ६.६०.९४ ।।।।
Pitva ghatasahasre dve gamanayopachakrame
Ishatsamutkato mattastejobalasamanvitah, kumbhakarno babhau hrishtah kalantakayamopamah
60.95
भ्रातुः स भवनं गच्छन् रक्षोगणसमन्वितः ।
कुम्भकर्णः पदन्यासैरकम्पयत मेदिनीम् ।। ६.६०.९५ ।।।।
Bhratuh sa bhavanam gachchhan rakshoganasamanvitah
Kumbhakarnah padanyasairakampayata medinim
60.96
स राजमार्गं वपुषा प्रकाशयन् सहस्ररश्मिर्धरणीमिवांशुभिः ।
जगाम तत्राञ्जलिमालया वृतः शतक्रतुर्गेहमिव स्वयम्भुवः ।। ६.६०.९६ ।।।।
Sa rajamargam vapusha prakashayan sahasrarashmirdharanimivanshubhih
Jagama tatranjalimalaya vritah shatakraturgehamiva svayambhuvah
60.97
तं राजमार्गस्थममित्रघातिनं वनौकसस्ते सहसा बहिः स्थिताः ।
दृष्ट्वा ऽप्रमेयं गिरिशृङ्गकल्पं वितत्रसुस्ते हरियूथपालाः ।। ६.६०.९७ ।।।।
Tam rajamargasthamamitraghatinam vanaukasaste sahasa bahih sthitah
Drishtva prameyam girishringakalpam vitatrasuste hariyuthapalah
60.98
केचिच्छरण्यं शरणं स्म रामं व्रजन्ति केचिद्व्यथिताः पतन्ति ।
केचिद्दिशः स्म व्यथिताः प्रयान्ति केचिद्भयार्ता भुवि शेरते स्म ।। ६.६०.९८ ।।।।
Kechichchharanyam sharanam sma ramam vrajanti kechidvyathitah patanti
Kechiddishah sma vyathitah prayanti kechidbhayarta bhuvi sherate sma
60.99
तमद्रिशृङ्गप्रतिमं किरीटिनं स्पृशन्तमादित्यमिवात्मतेजसा ।
वनौकसः प्रेक्ष्य विवृद्धमद्भुतं भयार्दिता दुद्रुविरे ततस्ततः ।। ६.६०.९९ ।।
Tamadrishringapratimam kiritinam sprishantamadityamivatmatejasa
Vanaukasah prekshya vivriddhamadbhutam bhayardita dudruvire tatastatah