UtshovSarga 29
29.1
शुकेन तु समाख्याताम्स् तान् दृष्ट्वा हरि यूथपान् ।
लक्ष्मणम् च महावीर्यम् भुजम् रामस्य दक्षिणम् ॥६-२९-१॥
Shukena tu samakhyatams tan drishtva hari yuthapan
Lakshmanam cha mahaviryam bhujam ramasya dakshinam
29.2
समीपस्थम् च रामस्य भ्रातरम् स्वम् विभीषणम् ।
सर्व वानर राजम् च सुग्रीवम् भीम विक्रमम् ॥६-२९-२॥
Samipastham cha ramasya bhrataram svam vibhishanam
Sarva vanara rajam cha sugrivam bhima vikramam
29.3
अङ्गदम् चापि बलिनम् वज्रहस्तात्मजात्मजम् ।
हनूमन्तम् च विक्रान्तम् जाम्बवन्तम् च दुर्जयम् ॥६-२९-३॥
Angadam chapi balinam vajrahastatmajatmajam
Hanumantam cha vikrantam jambavantam cha durjayam
29.4
सुषेणम् कुमुदम् नीलम् नलम् च प्लवगर्षभम् ।
गजम् गवाक्षम् शरभम् वैन्दम् च द्विविदम् तथा ॥६-२९-४॥
Sushenam kumudam nilam nalam cha plavagarshabham
Gajam gavaksham sharabham vaindam cha dvividam tatha
29.5
किम्चिद् आविग्न हृदयो जात क्रोधः च रावणः ।
भर्त्सयाम् आस तौ वीरौ कथा अन्ते शुक सारणौ ॥६-२९-५॥
Kimchid avigna hridayo jata krodhah cha ravanah
Bhartsayam asa tau virau katha ante shuka saranau
29.6
अधो मुखौ तौ प्रणताव् अब्रवीत् शुक सारणौ ।
रोष गद्गदया वाचा सम्रब्धः परुषम् वचः ॥६-२९-६॥
Adho mukhau tau pranatav abravit shuka saranau
Rosha gadgadaya vacha samrabdhah parusham vachah
29.7
न तावत् सदृशम् नाम सचिवैर् उपजीविभिः ।
विप्रियम् नृपतेर् वक्तुम् निग्रह प्रग्रहे विभोः ॥६-२९-७॥
Na tavat sadrisham nama sachivair upajivibhih
Vipriyam nripater vaktum nigraha pragrahe vibhoh
29.8
रिपूणाम् प्रतिकूलानाम् युद्ध अर्थम् अभिवर्तताम् ।
उभाभ्याम् सदृशम् नाम वक्तुम् अप्रस्तवे स्तवम् ॥६-२९-८॥
Ripunam pratikulanam yuddha artham abhivartatam
Ubhabhyam sadrisham nama vaktum aprastave stavam
29.9
आचार्या गुरवो वृद्धा वृथा वाम् पर्युपासिताः ।
सारम् यद् राज शास्त्राणाम् अनुजीव्यम् न गृह्यते ॥६-२९-९॥
Acharya guravo vriddha vritha vam paryupasitah
Saram yad raja shastranam anujivyam na grihyate
29.10
गृहीतो वा न विज्ञातो भारो ज्ञानस्य वा उच्यते ।
ईदृशैः सचिवैर् युक्तो मूर्खैर् दिष्ट्या धरामि अहम् ॥६-२९-१०॥
Grihito va na vigyato bharo gyanasya va uchyate
Idrishaih sachivair yukto murkhair dishtya dharami aham
29.11
किम् नु मृत्योर् भयम् न अस्ति माम् वक्तुम् परुषम् वचः ।
यस्य मे शासतो जिह्वा प्रयच्चति शुभ अशुभम् ॥६-२९-११॥
Kim nu mrityor bhayam na asti mam vaktum parusham vachah
Yasya me shasato jihva prayachchati shubha ashubham
29.12
अपि एव दहनम् स्पृष्ट्वा वने तिष्ठन्ति पादपाः ।
राज दोष परामृष्टास् तिष्ठन्ते न अपराधिनः ॥६-२९-१२॥
Api eva dahanam sprishtva vane tishthanti padapah
Raja dosha paramrishtas tishthante na aparadhinah
29.13
हन्याम् अहम् इमौ पापौ शत्रु पक्ष प्रशम्सकौ ।
यदि पूर्व उपकारैर् मे न क्रोधो मृदुताम् व्रजेत् ॥६-२९-१३॥
Hanyam aham imau papau shatru paksha prashamsakau
Yadi purva upakarair me na krodho mridutam vrajet
29.14
अपध्वम्सत गच्चध्वम् सम्निकर्षाद् इतो मम ।
न हि वाम् हन्तुम् इच्चामि स्मरन्न् उपकृतानि वाम् ॥६-२९-१४॥
Apadhvamsata gachchadhvam samnikarshad ito mama
Na hi vam hantum ichchami smarann upakritani vam
29.15
हताव् एव कृतघ्नौ तौ मयि स्नेह परान् मुखौ ।
एवम् उक्तौ तु सव्रीडौ ताव् उभौ शुक सारणौ ॥६-२९-१५॥
Hatav eva kritaghnau tau mayi sneha paran mukhau
Evam uktau tu savridau tav ubhau shuka saranau
29.16
रावणम् जय शब्देन प्रतिनन्द्य अभिनिह्सृतौ ।
अब्रवीत् स दशग्रीवः समीपस्थम् महाउदरम् ॥६-२९-१६॥
Ravanam jaya shabdena pratinandya abhinihsritau
Abravit sa dashagrivah samipastham mahaudaram
29.17
उपस्थापय शीघ्रम् मे चारान् नीति विशारदान् ।
महोदरस्तथोक्तस्तु शीघ्रमाज्ञापयच्चरान् ॥६-२९-१७॥
Upasthapaya shighram me charan niti visharadan
Mahodarastathoktastu shighramagyapayachcharan
29.18
ततश्चाराः सम्त्वरिताः प्राप्ताः पार्थिवशासनात् ।
उपस्थिथाः प्राञ्जलयो वर्धयित्वा जयाशिषः ॥६-२९-१८॥
Tatashcharah samtvaritah praptah parthivashasanat
Upasthithah pranjalayo vardhayitva jayashishah
29.19
तान् अब्रवीत् ततो वाक्यम् रावणो राक्षस अधिपः ॥६-२९-१९॥
Tan abravit tato vakyam ravano rakshasa adhipah
29.20
चारान् प्रत्ययिकान् शूरान् भक्तान् विगत साध्वसान् ।
इतो गच्चत रामस्य व्यवसायम् परीक्षथ ॥६-२९-२०॥
Charan pratyayikan shuran bhaktan vigata sadhvasan
Ito gachchata ramasya vyavasayam parikshatha
29.21
मन्त्रेष्व् अभ्यन्तरा ये अस्य प्रीत्या तेन समागताः ।
कथम् स्वपिति जागर्ति किम् अन्यच् च करिष्यति ॥६-२९-२१॥
Mantreshv abhyantara ye asya pritya tena samagatah
Katham svapiti jagarti kim anyach cha karishyati
29.22
विज्ञाय निपुणम् सर्वम् आगन्तव्यम् अशेषतः ।
चारेण विदितः शत्रुः पण्डितैर् वसुधा अधिपैः ॥६-२९-२२॥
Vigyaya nipunam sarvam agantavyam asheshatah
Charena viditah shatruh panditair vasudha adhipaih
29.23
युद्धे स्वल्पेन यत्नेन समासाद्य निरस्यते ।
चारास् तु ते तथा इति उक्त्वा प्रहृष्टा राक्षस ईश्वरम् ॥६-२९-२३॥
Yuddhe svalpena yatnena samasadya nirasyate
Charas tu te tatha iti uktva prahrishta rakshasa ishvaram
29.24
शार्दूलमग्रतः कृत्वा ततश्चक्रुः प्रदक्षिणम् ।
ततस्तम् तु महात्मानम् चारा राक्षससत्तमम् ॥६-२९-२४॥
Shardulamagratah kritva tatashchakruh pradakshinam
Tatastam tu mahatmanam chara rakshasasattamam
29.25
कृत्वा प्रदक्षिणम् जग्मुर् यत्र रामः सलक्ष्मणः ।
ते सुवेलस्य शैलस्य समीपे राम लक्ष्मणौ ॥६-२९-२५॥
Kritva pradakshinam jagmur yatra ramah salakshmanah
Te suvelasya shailasya samipe rama lakshmanau
29.26
प्रच्चन्ना ददृशुर् गत्वा ससुग्रीव विभीषणौ ।
प्रेक्षमाणाश्चमूम् ताम् च बभूवुर्भयविह्वलाः ॥६-२९-२६॥
Prachchanna dadrishur gatva sasugriva vibhishanau
Prekshamanashchamum tam cha babhuvurbhayavihvalah
29.27
ते तु धर्म आत्मना दृष्टा राक्षस इन्द्रेण राक्षसाः ।
विभीषणेन तत्रस्था निगृहीता यदृच्चया ॥६-२९-२७॥
Te tu dharma atmana drishta rakshasa indrena rakshasah
Vibhishanena tatrastha nigrihita yadrichchaya
29.28
शार्दूलो ग्राहितस्त्वेकः पापोऽयमिति राक्षसः ।
मोक्षितः सोऽपि रामेण वध्यमानः प्लवङ्गमैः ॥६-२९-२८॥
Shardulo grahitastvekah papoyamiti rakshasah
Mokshitah sopi ramena vadhyamanah plavangamaih
29.29
अनृशम्सेन रामेण मोक्षिता राक्षसाः सरे ।
वानरैर् अर्दितास् ते तु विक्रान्तैर् लघु विक्रमैः ॥६-२९-२९॥
Anrishamsena ramena mokshita rakshasah sare
Vanarair arditas te tu vikrantair laghu vikramaih
29.30
पुनर् लंकाम् अनुप्राप्ताः श्वसन्तो नष्ट चेतसः ।
ततो दशग्रीवम् उपस्थितास् ते ।चारा बहिर् नित्य चरा निशा चराः ।गिरेः सुवेलस्य समीप वासिनम् ।न्यवेदयन् भीम बलम् महाबलाः ॥६-२९-३०॥
Punar lankam anupraptah shvasanto nashta chetasah
Tato dashagrivam upasthitas te, chara bahir nitya chara nisha charah, gireh suvelasya samipa vasinam, nyavedayan bhima balam mahabalah