UtshovSarga 24
24.1
सा वीरसमिती राज्ञा विरराज व्यवस्थिता ।
शशिना शुभिनक्षत्रा पौर्णमासीव शारदी ॥६-२४-१॥
Sa virasamiti ragya viraraja vyavasthita
Shashina shubhinakshatra paurnamasiva sharadi
24.2
प्रचचाल च वेगेन त्रस्ता चैव वसुन्धरा ।
पीड्यमाना बलौ घेन तेन सागरवर्चसा ॥६-२४-२॥
Prachachala cha vegena trasta chaiva vasundhara
Pidyamana balau ghena tena sagaravarchasa
24.3
ततः शुश्रुपुराक्रुष्टम् लङ्कायाः काननौकसः ।
भेरीमृदङ्गसम्घुष्टम् तुमुलम् रोमहर्षणम् ॥६-२४-३॥
Tatah shushrupurakrushtam lankayah kananaukasah
Bherimridangasamghushtam tumulam romaharshanam
24.4
बभूवुस्तेन घोषेण सम्हृष्टा हरियूथपाः ।
अमृष्यमाणास्तम् घोषम् विनेदुर्घोषवत्तरम् ॥६-२४-४॥
Babhuvustena ghoshena samhrishta hariyuthapah
Amrishyamanastam ghosham vinedurghoshavattaram
24.5
राक्षसास्तम् प्लवङ्गानाम् शुश्रुवुस्तेऽपि गर्जितम् ।
वर्दतामिव दृप्तानाम् मेघानामम्बरे स्वनम् ॥६-२४-५॥
Rakshasastam plavanganam shushruvustepi garjitam
Vardatamiva driptanam meghanamambare svanam
24.6
दृष्ट्वा दाशरथिर्लङ्काम् चित्रध्वजपताकिनिम्म् ।
जगाम मनसा सीताम् दूयमानेन चेतसा ॥६-२४-६॥
Drishtva dasharathirlankam chitradhvajapatakinimm
Jagama manasa sitam duyamanena chetasa
24.7
अत्र सा मृगशाबाक्षी रावणेनोपरुध्यते ।
अभिभूता ग्रहेणेव लोहिताङ्गेन रोहिणी ॥६-२४-७॥
Atra sa mrigashabakshi ravanenoparudhyate
Abhibhuta graheneva lohitangena rohini
24.8
दीर्घमुष्णम् च निःश्वस्य समुद्वीक्ष्य च लक्ष्मणम् ।
उवाच वचनम् वीरस्तत्कालहितमात्मनः ॥६-२४-८॥
Dirghamushnam cha nihshvasya samudvikshya cha lakshmanam
Uvacha vachanam virastatkalahitamatmanah
24.9
आलिखन्तीमिवाकाशमुत्थिताम् पश्य लक्ष्मण ।
मन्सेव कृताम् लङ्काम् नगाग्रे विश्वकर्मणा ॥६-२४-९॥
Alikhantimivakashamutthitam pashya lakshmana
Manseva kritam lankam nagagre vishvakarmana
24.10
विमानैर्बहुभिर्लङ्क सम्कीर्णा रचिता पुरा ।
विष्णोः पदमिवाकाशम् चादितम् पाण्डुभिर्घनैः ॥६-२४-१०॥
Vimanairbahubhirlanka samkirna rachita pura
Vishnoh padamivakasham chaditam pandubhirghanaih
24.11
पुष्पितैः शोभिता लङ्का वनैश्चत्ररथोपमैः ।
नानापतगसम्घुष्टफलपुष्पोपगैः शुभैः ॥६-२४-११॥
Pushpitaih shobhita lanka vanaishchatrarathopamaih
Nanapatagasamghushtaphalapushpopagaih shubhaih
24.12
पश्य मत्तविहङ्गनि प्रलीनभ्रमराणि च ।
कोकिलाकुलखण्डानि दोधवीति शिवोऽविलः ॥६-२४-१२॥
Pashya mattavihangani pralinabhramarani cha
Kokilakulakhandani dodhaviti shivovilah
24.13
इति दाशरथीरमो लक्ष्मणम् समभाषत ।
बलम् च तत्र विभजच्चास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥६-२४-१३॥
Iti dasharathiramo lakshmanam samabhashata
Balam cha tatra vibhajachchastradrishtena karmana
24.14
शशास कपिसेमाम् ताम् बलादादाय वीर्यवान् ।
अङ्गदः सह नीलेन तिष्ठे दुरपि दुर्जयः ॥६-२४-१४॥
Shashasa kapisemam tam baladadaya viryavan
Angadah saha nilena tishthe durapi durjayah
24.15
तिष्ठेद्वानरवाहिन्या वानरौघसमावृतः ।
आशिर्तो दक्षिणम् पार्श्वमृषभो नाम वानरः ॥६-२४-१५॥
Tishthedvanaravahinya vanaraughasamavritah
Ashirto dakshinam parshvamrishabho nama vanarah
24.16
गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः ।
तिष्ठेद्वानरवाहिन्याः सव्यम् पक्षमधिष्ठतः ॥६-२४-१६॥
Gandhahastiva durdharshastarasvi gandhamadanah
Tishthedvanaravahinyah savyam pakshamadhishthatah
24.17
मूर्ध्नि स्थास्याम्यहम् यत्तो लक्ष्मणेन समन्वितः ।
जाम्बवाम्श्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ॥६-२४-१७॥
Murdhni sthasyamyaham yatto lakshmanena samanvitah
Jambavamshcha sushenashcha vegadarshi cha vanarah
24.18
ऋक्षमुख्या महात्मानः कुक्षिम् रक्षन्तु ते त्रयः ।
जघनम् कपिसेनायाः कपिराजोऽभिरक्षतु ॥६-२४-१८॥
Rikshamukhya mahatmanah kukshim rakshantu te trayah
Jaghanam kapisenayah kapirajobhirakshatu
24.19
पश्चार्धमिव लोकस्य प्रचेतास्तेजपा वृतः ।
सुविभक्तमहाव्यूहा महावानररक्षिता ॥६-२४-१९॥
Pashchardhamiva lokasya prachetastejapa vritah
Suvibhaktamahavyuha mahavanararakshita
24.20
अनीकिनी सा विबभौ यथाद्यौः साभ्रसम्प्लवा ।
प्रऋह्य गिरिशृङ्गाणि महतश्च महीरुहान् ॥६-२४-२०॥
Anikini sa vibabhau yathadyauh sabhrasamplava
Prarihya girishringani mahatashcha mahiruhan
24.21
आसेदुर्वानरा लङ्काम् मिमर्दयुषवो रणे ।
शिखरैर्विकिरामैनाम् लङ्काम् मुष्टिभिरेव वा ॥६-२४-२१॥
Asedurvanara lankam mimardayushavo rane
Shikharairvikiramainam lankam mushtibhireva va
24.22
इति स्म दधिरे सर्वे मानाम्सि हरिपुङ्गवाः ।
ततो रामो महातेजाः सुग्रीव मिदमब्रवीत् ॥६-२४-२२॥
Iti sma dadhire sarve manamsi haripungavah
Tato ramo mahatejah sugriva midamabravit
24.23
सुविभक्तानि सैन्यानि शुक एष विमुच्यताम् ।
रामस्य तु वचः श्रुत्वा वानरेन्द्रो महाबलः ॥६-२४-२३॥
Suvibhaktani sainyani shuka esha vimuchyatam
Ramasya tu vachah shrutva vanarendro mahabalah
24.24
मोचयामास तम् दूतम् शुकम् रामस्य शासनात् ।
मोचितो रामवाक्येन वानरैश्च निपीडितः ॥६-२४-२४॥
Mochayamasa tam dutam shukam ramasya shasanat
Mochito ramavakyena vanaraishcha nipiditah
24.25
शुकः परमसम्त्रस्तो रक्षोधिपमुपागमत् ।
रावणः प्रहसन्नेव शुकम् वाक्यमुवाच ह ॥६-२४-२५॥
Shukah paramasamtrasto rakshodhipamupagamat
Ravanah prahasanneva shukam vakyamuvacha ha
24.26
किमिमौ ते सितौ पक्षौ लूनपक्ष्श्च दृश्यसे ।
कच्चिन्नानेकचित्तानाम् तेषाम् त्वम् वशमागतः ॥६-२४-२६॥
Kimimau te sitau pakshau lunapakshshcha drishyase
Kachchinnanekachittanam tesham tvam vashamagatah
24.27
ततस्प भयसम्विग्न स्तदा राज्ञाभिचोदितः ।
वचनम् प्रत्युवाचेदम् राक्षसाधिपमुत्तमम् ॥६-२४-२७॥
Tataspa bhayasamvigna stada ragyabhichoditah
Vachanam pratyuvachedam rakshasadhipamuttamam
24.28
सागरस्योत्तरे तीरेऽब्रवम् ते वचनम् तथा ।
यथासम्देशमक्लिष्टम् सान्त्वयन् श्लक्ष्णया गिरा ॥६-२४-२८॥
Sagarasyottare tirebravam te vachanam tatha
Yathasamdeshamaklishtam santvayan shlakshnaya gira
24.29
क्रुद्धैस्तेरहमुत्प्लुत्य दृष्टमात्रः प्लवङ्गमैः ।
गृहितोऽस्म्यपि चारब्धो हन्तुम् लोप्तुम् च मुष्टिभिः ॥६-२४-२९॥
Kruddhaisterahamutplutya drishtamatrah plavangamaih
Grihitosmyapi charabdho hantum loptum cha mushtibhih
24.30
न ते सम्भाषितुम् शक्याः सम्प्रश्नोऽत्र न विद्यते ।
प्रकृत्या कोपनास्तीक्षिणा वानरा राक्षसाधिप ॥६-२४-३०॥
Na te sambhashitum shakyah samprashnotra na vidyate
Prakritya kopanastikshina vanara rakshasadhipa
24.31
स च हन्ता विराधस्य कबन्धस्य खरस्य च ।
सुग्रीवसहितो रामः सीतायाः पदमागतः ॥६-२४-३१॥
Sa cha hanta viradhasya kabandhasya kharasya cha
Sugrivasahito ramah sitayah padamagatah
24.32
स कृत्वा सागरे सेतुम् तीर्त्वा च लवणोदधिम् ।
एष रक्षासि निर्धूय धन्वी तिष्ठति राघवः ॥६-२४-३२॥
Sa kritva sagare setum tirtva cha lavanodadhim
Esha rakshasi nirdhuya dhanvi tishthati raghavah
24.33
ऋक्षवानरसम्घानामनीकानि सहस्रशः ।
गिरिमेघनिकाशानाम् चादयन्ति वसुन्धराम् ॥६-२४-३३॥
Rikshavanarasamghanamanikani sahasrashah
Girimeghanikashanam chadayanti vasundharam
24.34
राक्षसानाम् बलौघस्य वानरेन्द्रबलस्य च ।
नैतयोर्विद्यते सम्धिर्देवदानवयोरिव ॥६-२४-३४॥
Rakshasanam balaughasya vanarendrabalasya cha
Naitayorvidyate samdhirdevadanavayoriva
24.35
पुरा प्राकारमायान्ति क्षिप्रमेकतरम् कुरु ।
सीताम् वास्मै प्रयच्चाशु युद्धम् वापि प्रदीयताम् ॥६-२४-३५॥
Pura prakaramayanti kshipramekataram kuru
Sitam vasmai prayachchashu yuddham vapi pradiyatam
24.36
शुकस्य वचनम् श्रुत्वा रावणो वाक्य मब्रवीत् ।
रोषसम्रक्तनयनो निर्दहन्निव चक्षुषा ॥६-२४-३६॥
Shukasya vachanam shrutva ravano vakya mabravit
Roshasamraktanayano nirdahanniva chakshusha
24.37
यदि माम् प्रतियुध्येरन् देवगन्धर्वदानवाः ।
नैव सीताम् प्रदास्यामि सर्वलोकभयादपि ॥६-२४-३७॥
Yadi mam pratiyudhyeran devagandharvadanavah
Naiva sitam pradasyami sarvalokabhayadapi
24.38
कदा समभिधानन्ति मामका राघवम् शराः ।
वसन्ते पुष्पितम् मत्ता भ्रमरा इव पादपम् ॥६-२४-३८॥
Kada samabhidhananti mamaka raghavam sharah
Vasante pushpitam matta bhramara iva padapam
24.39
कदा शोणितदिग्धाङ्गम् दीपैः कार्मुकविच्युतैः ।
शरैरादीपयिष्यामि उल्काभिरिव कुञ्जरम् ॥६-२४-३९॥
Kada shonitadigdhangam dipaih karmukavichyutaih
Sharairadipayishyami ulkabhiriva kunjaram
24.40
तच्चास्य बलमादास्ये बलेन महता वृतः ।
ज्योतिषामिव सर्वेषाम् प्रभामुद्यन्दिवाकरः ॥६-२४-४०॥
Tachchasya balamadasye balena mahata vritah
Jyotishamiva sarvesham prabhamudyandivakarah
24.41
सागरस्येव मे वेगो मारुतस्येव मे बलम् ।
न च दाशरथिर्वेद तेन माम् योद्धुमिच्चति ॥६-२४-४१॥
Sagarasyeva me vego marutasyeva me balam
Na cha dasharathirveda tena mam yoddhumichchati
24.42
न मे तूणीशयान् बाणान् सनिषानिव पन्नगान् ।
रामः पश्यति सम्ग्रामे तेन माम् योद्धुमिच्चति ॥६-२४-४२॥
Na me tunishayan banan sanishaniva pannagan
Ramah pashyati samgrame tena mam yoddhumichchati
24.43
न जानाति पुरा वीर्यम् मम युद्धे स राघवः ।
मम चापमयीम् वीणाम् शरकोणैः प्रवादिताम् ॥६-२४-४३॥
Na janati pura viryam mama yuddhe sa raghavah
Mama chapamayim vinam sharakonaih pravaditam
24.44
ज्याशबदतुमुलाम् घोरामार्तगीतमहास्वनाम् ।
नाराचतलसम्नादाम् ताम् ममाहितवाहिनीम् ॥६-२४-४४॥
Jyashabadatumulam ghoramartagitamahasvanam
Narachatalasamnadam tam mamahitavahinim
24.45
अवगाह्य महरङ्गम् वादयिष्यान्तगन् रणे ।
न वासवेनापि स हस्रचक्षुषा ।युद्धेऽस्मि शक्यो वरुणेन वास्वयम् ।यमेव वा धर्षयितुम् शराग्निना ।महाहवे वैश्रवणेन वा स्वयम् ॥६-२४-४५॥
Avagahya maharangam vadayishyantagan rane
Na vasavenapi sa hasrachakshusha, yuddhesmi shakyo varunena vasvayam, yameva va dharshayitum sharagnina, mahahave vaishravanena va svayam