UtshovSarga 21
21.1
ततः सागरवेलायाम् दर्भानास्तीर्य राघवः ।
अञ्जलिम् प्राङ्मुखः कृत्वा प्रतिशिश्ये महोदधेः ॥६-२१-१॥
Tatah sagaravelayam darbhanastirya raghavah
Anjalim pranmukhah kritva pratishishye mahodadheh
21.2
बाहुम् भुजङ्गभोगाभमुपधायारिसूदनः ।
मणिकाञ्चनकेयूरमुक्ताप्रवरभूषणैः ॥६-२१-२॥
Bahum bhujangabhogabhamupadhayarisudanah
Manikanchanakeyuramuktapravarabhushanaih
21.3
भुजैः परमनारीणामभिमृष्टमनेकधा ॥६-२१-३॥
Bhujaih paramanarinamabhimrishtamanekadha
21.4
चन्दनागुरुभिश्चैव पुरस्तादभिसेवितम् ॥६-२१-४॥
Chandanagurubhishchaiva purastadabhisevitam
21.5
बालसूर्यप्रकाशैश्च चन्दनैरुपशोभितम् ।
शयने चोत्तमाङ्गेन सीतायाः शोभितम् पुरा ॥६-२१-५॥
Balasuryaprakashaishcha chandanairupashobhitam
Shayane chottamangena sitayah shobhitam pura
21.6
तक्षकस्येव सम्भोगम् गङ्गाजलनिषेवितम् ।
सम्गे युगसम्काशम् शत्रूणाम् शोकवर्धनम् ॥६-२१-६॥
Takshakasyeva sambhogam gangajalanishevitam
Samge yugasamkasham shatrunam shokavardhanam
21.7
सुह्R^दाम् नन्दनम् दीर्घम् सागरान्तव्यपाश्रयम् ।
अस्यता च पुनः सव्यम् ज्याघातविगतत्वचम् ।दक्षिणो कक्षिणम् बहुम् महापरिघसम्निभम् ॥६-२१-७॥
SuhR^dam nandanam dirgham sagarantavyapashrayam
Asyata cha punah savyam jyaghatavigatatvacham, dakshino kakshinam bahum mahaparighasamnibham
21.8
गोसहस्रप्रदातारम् ह्युपधाय भुजम् महत् ।
अद्य मे मरणम् वाथ तरणम् सागरस्य वा ॥६-२१-८॥
Gosahasrapradataram hyupadhaya bhujam mahat
Adya me maranam vatha taranam sagarasya va
21.9
इति रामो धृतिम् कृत्वा महाबाहुर्महोदधिम् ।
अधिशिश्ये च विधिवत्प्रयतोऽत्र स्थितो मुनिः ॥६-२१-९॥
Iti ramo dhritim kritva mahabahurmahodadhim
Adhishishye cha vidhivatprayatotra sthito munih
21.10
तस्य रामस्य सुप्तस्य कुश आस्तीर्णे मही तले ।
नियमाद् अप्रमत्तस्य निशास् तिस्रो अतिचक्रमुः ॥६-२१-१०॥
Tasya ramasya suptasya kusha astirne mahi tale
Niyamad apramattasya nishas tisro atichakramuh
21.11
स त्रिरात्रोषितस्तत्र नयज्ञो धर्मवत्सलः ।
उपासत तदा रामः सागरम् सरिताम् पतिम् ॥६-२१-११॥
Sa triratroshitastatra nayagyo dharmavatsalah
Upasata tada ramah sagaram saritam patim
21.12
न च दर्शयते मन्दस् तदा रामस्य सागरः ।
प्रयतेन अपि रामेण यथा अर्हम् अभिपूजितः ॥६-२१-१२॥
Na cha darshayate mandas tada ramasya sagarah
Prayatena api ramena yatha arham abhipujitah
21.13
समुद्रस्य ततः क्रुद्धो रामो रक्त अन्त लोचनः ।
समीपस्थम् उवाच इदम् लक्ष्मणम् शुभ लक्ष्मणम् ॥६-२१-१३॥
Samudrasya tatah kruddho ramo rakta anta lochanah
Samipastham uvacha idam lakshmanam shubha lakshmanam
21.14
अवलेपम् समुद्रस्य न दर्शयति यत् स्वयम् ।
प्रशमः च क्षमा चैव आर्जवम् प्रिय वादिता ॥६-२१-१४॥
Avalepam samudrasya na darshayati yat svayam
Prashamah cha kshama chaiva arjavam priya vadita
21.15
असामर्थ्यम् फलन्ति एते निर्गुणेषु सताम् गुणाः ।
आत्म प्रशम्सिनम् दुष्टम् धृष्टम् विपरिधावकम् ॥६-२१-१५॥
Asamarthyam phalanti ete nirguneshu satam gunah
Atma prashamsinam dushtam dhrishtam viparidhavakam
21.16
सर्वत्र उत्सृष्ट दण्डम् च लोकः सत् कुरुते नरम् ।
न साम्ना शक्यते कीर्तिर् न साम्ना शक्यते यशः ॥६-२१-१६॥
Sarvatra utsrishta dandam cha lokah sat kurute naram
Na samna shakyate kirtir na samna shakyate yashah
21.17
प्राप्तुम् लक्ष्मण लोके अस्मिन् जयो वा रण मूधनि ।
अद्य मद् बाण निर्भिन्नैर् मकरैर् मकर आलयम् ।निरुद्ध तोयम् सौमित्रे प्लवद्भिः पश्य सर्वतः ॥६-२१-१७॥
Praptum lakshmana loke asmin jayo va rana mudhani
Adya mad bana nirbhinnair makarair makara alayam, niruddha toyam saumitre plavadbhih pashya sarvatah
21.18
भोगामः च पश्य नागानाम् मया भिन्नानि लक्ष्मण ॥६-२१-१८॥
Bhogamah cha pashya naganam maya bhinnani lakshmana
21.19
महाभोगानि मत्स्यानाम् करिणाम् च करान् इह ।
सशन्ख शुक्तिका जालम् समीन मकरम् शरैः ॥६-२१-१९॥
Mahabhogani matsyanam karinam cha karan iha
Sashankha shuktika jalam samina makaram sharaih
21.20
अद्य युद्धेन महता समुद्रम् परिशोषये ।
क्षमया हि समायुक्तम् माम् अयम् मकर आलयः ॥६-२१-२०॥
Adya yuddhena mahata samudram parishoshaye
Kshamaya hi samayuktam mam ayam makara alayah
21.21
असमर्थम् विजानाति धिक् क्षमाम् ईदृशे जने ।
स दर्शयति साम्ना मे सागरो रूपमात्मनः ॥६-२१-२१॥
Asamartham vijanati dhik kshamam idrishe jane
Sa darshayati samna me sagaro rupamatmanah
21.22
चापम् आनय सौमित्रे शरामः च आशी विष उपमान् ।
समुद्रम् शोषयिष्यामि पद्भ्याम् यान्तु प्लवङ्गमाः ॥६-२१-२२॥
Chapam anaya saumitre sharamah cha ashi visha upaman
Samudram shoshayishyami padbhyam yantu plavangamah
21.23
अद्य अक्षोभ्यम् अपि क्रुद्धः क्षोभयिष्यामि सागरम् ।
वेलासु कृत मर्यादम् सहसा ऊर्मि समाकुलम् ॥६-२१-२३॥
Adya akshobhyam api kruddhah kshobhayishyami sagaram
Velasu krita maryadam sahasa urmi samakulam
21.24
निर्मर्यादम् करिष्यामि सायकैर् वरुण आलयम् ।
महार्णवम् क्षोBहयिष्ये महादानवसम्कुलम् ॥६-२१-२४॥
Nirmaryadam karishyami sayakair varuna alayam
Maharnavam kshoBhayishye mahadanavasamkulam
21.25
एवम् उक्त्वा धनुष् पाणिः क्रोध विस्फारित ईक्षणः ।
बभूव रामो दुर्धर्षो युग अन्त अग्निर् इव ज्वलन् ॥६-२१-२५॥
Evam uktva dhanush panih krodha vispharita ikshanah
Babhuva ramo durdharsho yuga anta agnir iva jvalan
21.26
सम्पीड्य च धनुर् घोरम् कम्पयित्वा शरैर् जगत् ।
मुमोच विशिखान् उग्रान् वज्राणि इव शत क्रतुः ॥६-२१-२६॥
Sampidya cha dhanur ghoram kampayitva sharair jagat
Mumocha vishikhan ugran vajrani iva shata kratuh
21.27
ते ज्वलन्तो महावेगास् तेजसा सायक उत्तमाः ।
प्रविशन्ति समुद्रस्य सलिलम् त्रस्त पन्नगम् ॥६-२१-२७॥
Te jvalanto mahavegas tejasa sayaka uttamah
Pravishanti samudrasya salilam trasta pannagam
21.28
ततो वेगः समुद्रस्य सनक्र मकरो महान् ।
स बभूव महाघोरः समारुत रवस् तदा ॥६-२१-२८॥
Tato vegah samudrasya sanakra makaro mahan
Sa babhuva mahaghorah samaruta ravas tada
21.29
महाऊर्मि माला विततः शन्ख शुक्ति समाकुलः ।
सधूम परिवृत्त ऊर्मिः सहसा अभून् महाउदधिः ॥६-२१-२९॥
Mahaurmi mala vitatah shankha shukti samakulah
Sadhuma parivritta urmih sahasa abhun mahaudadhih
21.30
व्यथिताः पन्नगाः च आसन् दीप्त आस्या दीप्त लोचनाः ।
दानवाः च महावीर्याः पाताल तल वासिनः ॥६-२१-३०॥
Vyathitah pannagah cha asan dipta asya dipta lochanah
Danavah cha mahaviryah patala tala vasinah
21.31
ऊर्मयः सिन्धु राजस्य सनक्र मकरास् तदा ।
विन्ध्य मन्दर सम्काशाः समुत्पेतुः सहस्रशः ॥६-२१-३१॥
Urmayah sindhu rajasya sanakra makaras tada
Vindhya mandara samkashah samutpetuh sahasrashah
21.32
आघूर्णित तरन्ग ओघः सम्ब्भ्रान्त उरग राक्षसः ।
उद्वर्तित महाग्राहः सम्वृत्तः सलिल आशयः ॥६-२१-३२॥
Aghurnita taranga oghah sambbhranta uraga rakshasah
Udvartita mahagrahah samvrittah salila ashayah
21.33
ततस्तु तम् राघव मुग्रवेगम् ।
प्रकर्षमाणम् ध्मरप्रमेयम् ।सौमित्रिरुत्पत्य विनिःश्वसन्तम् ।मामेति चोक्त्वा धनुराललम्बे ॥६-२१-३३॥
Tatastu tam raghava mugravegam
Prakarshamanam dhmaraprameyam, saumitrirutpatya vinihshvasantam, mameti choktva dhanuralalambe
21.34
एतद्विनापि ह्युदधेस्तवार्य ।
सम्पत्स्यते वीरतमस्य कार्यम् ।भवद्विधाः क्रोधवशम् न यान्ति ।दीर्घम् भवान्पश्यतु साधुवृत्तम् ॥६-२१-३४॥
Etadvinapi hyudadhestavarya
Sampatsyate viratamasya karyam, bhavadvidhah krodhavasham na yanti, dirgham bhavanpashyatu sadhuvrittam
21.35
अन्तर्हितैश्चापि तथान्तरिक्षे ।
ब्रह्मर्षिभिश्चैव सुरर्षिभिश्च ।शब्दः कृतः कष्टमिति ब्रुवद्भि ।र्मा मेति चोक्त्वा महता स्वरेण ॥६-२१-३५॥
Antarhitaishchapi tathantarikshe
Brahmarshibhishchaiva surarshibhishcha, shabdah kritah kashtamiti bruvadbhi, rma meti choktva mahata svarena