UtshovSarga 116
116.1
इति प्रतिसमादिष्टो हनुमान् मारुतात्मजः ।
प्रविवेश पुरीं लङ्कां पूज्यमानो निशाचरैः ।। ६.११६.१ ।।
Iti pratisamadishto hanuman marutatmajah
Pravivesha purim lankam pujyamano nishacharaih
116.2
प्रविश्य च महातेजा रावणस्य निवेशनम् ।
ददर्श मृजया हीनां सातङ्कामिव रोहिणीम् ।वृक्षमूले निरानन्दां राक्षसीभिः समावृताम् ।। ६.११६.२ ।।
Pravishya cha mahateja ravanasya niveshanam
Dadarsha mrijaya hinam satankamiva rohinim, vrikshamule niranandam rakshasibhih samavritam
116.3
निभृतः प्रणतः प्रह्वः सो ऽभिगम्याभिवाद्य च ।
। ६.११६.३ ।।
Nibhritah pranatah prahvah so bhigamyabhivadya cha
116.4
दृष्ट्वा तमागतं देवी हनुमन्तं महाबलम् ।
तूष्णीमास्त तदा दृष्ट्वा स्मृत्वा प्रमुदिता ऽभवत् ।। ६.११६.४ ।।
Drishtva tamagatam devi hanumantam mahabalam
Tushnimasta tada drishtva smritva pramudita bhavat
116.5
सौम्यं दृष्ट्वा मुखं तस्या हनुमान् प्लवगोत्तमः ।
रामस्य वचनं सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ।। ६.११६.५ ।।
Saumyam drishtva mukham tasya hanuman plavagottamah
Ramasya vachanam sarvamakhyatumupachakrame
116.6
वैदेहि कुशली रामः सहसुग्रीवलक्ष्मणः ।
विभीषणसहायश्च हरीणां सहितो बलैः ।। ६.११६.६ ।।
Vaidehi kushali ramah sahasugrivalakshmanah
Vibhishanasahayashcha harinam sahito balaih
116.7
कुशलं चाहु सिद्धार्थो हतशत्रुररिन्दमः ।
। ६.११६.७ ।।
Kushalam chahu siddhartho hatashatrurarindamah
116.8
विभीषणसहायेन रामेण हरिभिः सह ।
निहतो रावणो देवि लक्ष्मणस्य नयेन च ।। ६.११६.८ ।।
Vibhishanasahayena ramena haribhih saha
Nihato ravano devi lakshmanasya nayena cha
116.9
पृष्ट्वा तु कुशलं रामो वीरस्त्वां रघुनन्दनः ।
अब्रवीत् परमप्रीतः कृतार्थेनान्तरात्मना ।। ६.११६.९ ।।
Prishtva tu kushalam ramo virastvam raghunandanah
Abravit paramapritah kritarthenantaratmana
116.10
प्रियमाख्यामि ते देवि त्वां तु भूयः सभाजये ।
दिष्ट्या जीवसि धर्मज्ञे जयेन मम संयुगे ।। ६.११६.१० ।।
Priyamakhyami te devi tvam tu bhuyah sabhajaye
Dishtya jivasi dharmagye jayena mama sanyuge
116.11
लब्धो नो विजयः सीते स्वस्था भव गतव्यथा ।
रावणश्च हतः शत्रुर्लङ्का चेयं वशे स्थिता ।। ६.११६.११ ।।
Labdho no vijayah site svastha bhava gatavyatha
Ravanashcha hatah shatrurlanka cheyam vashe sthita
116.12
मया ह्यलब्धनिद्रेण दृढेन तव निर्जये ।
प्रतिज्ञैषा विनिस्तीर्णा बद्ध्वा सेतुं महोदधौ ।। ६.११६.१२ ।।
Maya hyalabdhanidrena dridhena tava nirjaye
Pratigyaisha vinistirna baddhva setum mahodadhau
116.13
सम्भ्रमश्च न गन्तव्यो वर्तन्त्या रावणालये ।
विभीषणविधेयं हि लङ्कैश्वर्यमिदं कृतम् ।। ६.११६.१३ ।।
Sambhramashcha na gantavyo vartantya ravanalaye
Vibhishanavidheyam hi lankaishvaryamidam kritam
116.14
तदाश्वसिहि विश्वस्ता स्वगृहे परिवर्तसे ।
अयं चाभ्येति संहृष्टस्त्वद्दर्शनसमुत्सुकः ।। ६.११६.१४ ।।
Tadashvasihi vishvasta svagrihe parivartase
Ayam chabhyeti sanhrishtastvaddarshanasamutsukah
116.15
एवमुक्ता समुत्पत्य सीता शशिनिभानना ।
प्रहर्षेणावरुद्धा सा व्याजहार न किञ्चन ।। ६.११६.१५ ।।
Evamukta samutpatya sita shashinibhanana
Praharshenavaruddha sa vyajahara na kinchana
116.16
अब्रवीच्च हरिश्रेष्ठः सीतामप्रतिजल्पतीम् ।
किं नु चिन्तयसे देवि किं नु मां नाभिभाषसे ।। ६.११६.१६ ।।
Abravichcha harishreshthah sitamapratijalpatim
Kim nu chintayase devi kim nu mam nabhibhashase
116.17
एवमुक्ता हनुमता सीता धर्मे व्यवस्थिता ।
अब्रवीत् परमप्रीता हर्षगद्गदया गिरा ।। ६.११६.१७ ।।
Evamukta hanumata sita dharme vyavasthita
Abravit paramaprita harshagadgadaya gira
116.18
प्रियमेतदुपश्रुत्य भर्तुर्विजयसंश्रितम् ।
प्रहर्षवशमापन्ना निर्वाक्या ऽस्मि क्षणान्तरम् ।। ६.११६.१८ ।।
Priyametadupashrutya bharturvijayasanshritam
Praharshavashamapanna nirvakya smi kshanantaram
116.19
न हि पश्यामि सदृशं चिन्तयन्ती प्लवङ्गम ।
मत्प्रियाख्यानाकस्येह तव प्रत्यभिनन्दनम् ।। ६.११६.१९ ।।
Na hi pashyami sadrisham chintayanti plavangama
Matpriyakhyanakasyeha tava pratyabhinandanam
116.20
न हि पश्यामि तत् सौम्य पृथिव्यामपि वानर ।
सदृशं मत्प्रियाख्याने तव दातुं भवेत् समम् ।। ६.११६.२० ।।
Na hi pashyami tat saumya prithivyamapi vanara
Sadrisham matpriyakhyane tava datum bhavet samam
116.21
हिरण्यं वा सुवर्णं वा रत्नानि विविधानि च ।
राज्यं वा त्रिषु लोकेषु नैतदर्हति भाषितुम् ।। ६.११६.२१ ।।
Hiranyam va suvarnam va ratnani vividhani cha
Rajyam va trishu lokeshu naitadarhati bhashitum
116.22
एवमुक्तस्तु वैदेह्या प्रत्युवाच प्लवङ्गमः ।
गृहीतप्राञ्जलिर्वाक्यं सीतायाः प्रमुखे स्थितः ।। ६.११६.२२ ।।
Evamuktastu vaidehya pratyuvacha plavangamah
Grihitapranjalirvakyam sitayah pramukhe sthitah
116.23
भर्तुः प्रियहिते युक्ते भर्तुर्विजयकाङ्क्षिणि ।
स्निग्धमेवंविधं वाक्यं त्वमेवार्हसि भाषितुम् ।। ६.११६.२३ ।।
Bhartuh priyahite yukte bharturvijayakankshini
Snigdhamevanvidham vakyam tvamevarhasi bhashitum
116.24
तवैतद्वचनं सौम्ये सारवत् स्निग्धमेव च ।
रत्नौघाद्विविधाच्चापि देवराज्याद्विशिष्यते ।। ६.११६.२४ ।।
Tavaitadvachanam saumye saravat snigdhameva cha
Ratnaughadvividhachchapi devarajyadvishishyate
116.25
अर्थतश्च मया प्राप्ता देवराज्यादयो गुणाः ।
हतशत्रुं विजयिनं रामं पश्यामि सुस्थितम् ।। ६.११६.२५ ।।
Arthatashcha maya prapta devarajyadayo gunah
Hatashatrum vijayinam ramam pashyami susthitam
116.26
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मैथिली जनकात्मजा ।
ततः शुभतरं वाक्यमुवाच पवनात्मजम् ।। ६.११६.२६ ।।
Tasya tadvachanam shrutva maithili janakatmaja
Tatah shubhataram vakyamuvacha pavanatmajam
116.27
अतिलक्षणसम्पन्नं माधुर्यगुणभूषितम् ।
बुद्ध्या ह्यष्टाङ्गया युक्तं त्वमेवार्हसि भाषितुम् ।। ६.११६.२७ ।।
Atilakshanasampannam madhuryagunabhushitam
Buddhya hyashtangaya yuktam tvamevarhasi bhashitum
116.28
श्लाघनीयो ऽनिलस्य त्वं पुत्रः परमधार्मिकः ।
बलं शौर्यं श्रुतं सत्त्वं विक्रमो दाक्ष्यमुत्तमम् ।। ६.११६.२८ ।।
Shlaghaniyo nilasya tvam putrah paramadharmikah
Balam shauryam shrutam sattvam vikramo dakshyamuttamam
116.29
तेजः क्षमाधृतिर्धैर्यं विनीतत्वं न संशयः ।
एते चान्ये च बहवो गुणास्त्वय्येव शोभनाः ।। ६.११६.२९ ।।
Tejah kshamadhritirdhairyam vinitatvam na sanshayah
Ete chanye cha bahavo gunastvayyeva shobhanah
116.30
अथोवाच पुनः सीतामसम्भ्रान्तो विनीतवत् ।
प्रगृहीताञ्जलिर्हर्षात् सीतायाः प्रमुखे स्थितः ।। ६.११६.३० ।।
Athovacha punah sitamasambhranto vinitavat
Pragrihitanjalirharshat sitayah pramukhe sthitah
116.31
इमास्तु खलु राक्षस्यो यदि त्वमनुमन्यसे ।
हन्तुमिच्छाम्यहं सर्वा याभिस्त्वं तर्जिता पुरा ।। ६.११६.३१ ।।
Imastu khalu rakshasyo yadi tvamanumanyase
Hantumichchhamyaham sarva yabhistvam tarjita pura
116.32
क्लिश्यन्तीं पतिदेवां त्वामशोकवनिकां गताम् ।
। ६.११६.३२ ।।
Klishyantim patidevam tvamashokavanikam gatam
116.33
घोररूपसमाचाराः क्रूराः क्रूरतरेक्षणाः ।
राक्षस्यो दारुणकथा वरमेतत् प्रयच्छ मे ।। ६.११६.३३ ।।मुष्टिभिः पाणिभिः सर्वाश्चरणैश्चैव शोभने ।इच्छामि विविधैर्घातैर्हन्तुमेताः सुदारुणाः ।। ६.११६.३४ ।।
Ghorarupasamacharah krurah kruratarekshanah
Rakshasyo darunakatha varametat prayachchha me, mushtibhih panibhih sarvashcharanaishchaiva shobhane, ichchhami vividhairghatairhantumetah sudarunah
116.34
घातैर्जानुप्रहारैश्च दशनानां च पातनैः ।
भक्षणैः कर्णनासानां केशानां लुञ्चनैस्तथा ।। ६.११६.३५ ।।
Ghatairjanupraharaishcha dashananam cha patanaih
Bhakshanaih karnanasanam keshanam lunchanaistatha
116.35
नखैः शुष्कमुखीभिश्च दारणैर्लङ्घनैर्हतैः ।
निपात्य हन्तुमिच्छामि तव विप्रियकारिणीः ।। ६.११६.३६ ।।
Nakhaih shushkamukhibhishcha daranairlanghanairhataih
Nipatya hantumichchhami tava vipriyakarinih
116.36
एवंप्रकारैर्बहुभिर्विप्रकारैर्यशस्विनि ।
हन्तुमिच्छाम्यहं देवि तवेमाः कृतकिल्बिषाः ।। ६.११६.३७ ।।
Evamprakarairbahubhirviprakarairyashasvini
Hantumichchhamyaham devi tavemah kritakilbishah
116.37
एवमुक्ता हनुमता वैदेही जनकात्मजा ।
उवाच धर्मसहितं हनुमन्तं यशस्विनी ।। ६.११६.३८ ।।
Evamukta hanumata vaidehi janakatmaja
Uvacha dharmasahitam hanumantam yashasvini
116.38
राजसंश्रयवश्यानां कुर्वन्तीनां पराज्ञया ।
विधेयानां च दासीनां कः कुप्येद्वानरोत्तम ।। ६.११६.३९ ।।
Rajasanshrayavashyanam kurvantinam paragyaya
Vidheyanam cha dasinam kah kupyedvanarottama
116.39
भाग्यवैषम्ययोगेन पुरादुश्चरितेन च ।
मयैतत् प्राप्यते सर्वं स्वकृतं ह्युपभुज्यते ।। ६.११६.४० ।।
Bhagyavaishamyayogena puradushcharitena cha
Mayaitat prapyate sarvam svakritam hyupabhujyate
116.40
प्राप्तव्यं तु दशायोगान्मयैतदिति निश्चितम् ।
दासीनां रावणस्याहं मर्षयामीह दुर्बला ।। ६.११६.४१ ।।
Praptavyam tu dashayoganmayaitaditi nishchitam
Dasinam ravanasyaham marshayamiha durbala
116.41
आज्ञप्ता रावणेनैता राक्षस्यो मामतर्जयन् ।
हते तस्मिन्न कुर्युर्हि तर्जनं वानरोत्तम ।। ६.११६.४२ ।।
Agyapta ravanenaita rakshasyo mamatarjayan
Hate tasminna kuryurhi tarjanam vanarottama
116.42
अयं व्याघ्रसमीपे तु पुराणो धर्मसंस्थितः ।
ऋक्षेण गीतः श्लोको मे तन्निबोध प्लवङ्गम ।। ६.११६.४३ ।।
Ayam vyaghrasamipe tu purano dharmasansthitah
Rikshena gitah shloko me tannibodha plavangama
116.43
न परः पापमादत्ते परेषां पापकर्मणाम् ।
समयो रक्षितव्यस्तु सन्तश्चारित्रभूषणाः ।। ६.११६.४४ ।।
Na parah papamadatte paresham papakarmanam
Samayo rakshitavyastu santashcharitrabhushanah
116.44
पापानां वा शुभानां वा वधार्हाणां प्लवङ्गम ।
कार्यं करुणमार्येण न कश्चिन्नापराध्यति ।। ६.११६.४५ ।।
Papanam va shubhanam va vadharhanam plavangama
Karyam karunamaryena na kashchinnaparadhyati
116.45
लोकहिंसाविहाराणां रक्षसां कामरूपिणाम् ।
कुर्वतामपि पापानि नैव कार्यमशोभनम् ।। ६.११६.४६ ।।
Lokahinsaviharanam rakshasam kamarupinam
Kurvatamapi papani naiva karyamashobhanam
116.46
एवमुक्तस्तु हनुमान् सीतया वाक्यकोविदः ।
प्रत्युवाच ततः सीतां रामपत्नीं यशस्विनीम् ।। ६.११६.४७ ।।
Evamuktastu hanuman sitaya vakyakovidah
Pratyuvacha tatah sitam ramapatnim yashasvinim
116.47
युक्ता रामस्य भवती धर्मपत्नी यशस्विनी ।
प्रतिसन्दिश मां देवि गमिष्ये यत्र राघवः ।। ६.११६.४८ ।।
Yukta ramasya bhavati dharmapatni yashasvini
Pratisandisha mam devi gamishye yatra raghavah
116.48
एवमुक्ता हनुमता वैदेही जनकात्मजा ।
अब्रवीद्द्रष्टुमिच्छामि भर्तारं वानरोत्तम ।। ६.११६.४९ ।।
Evamukta hanumata vaidehi janakatmaja
Abraviddrashtumichchhami bhartaram vanarottama
116.49
तस्यास्तद्वनं श्रुत्वा हनुमान् मारुतात्मजः ।
हर्षयन् मैथिलीं वाक्यमुवाचेदं महाद्युतिः ।। ६.११६.५० ।।
Tasyastadvanam shrutva hanuman marutatmajah
Harshayan maithilim vakyamuvachedam mahadyutih
116.50
पूर्णचन्द्राननं रामं द्रक्ष्यस्यार्ये सलक्ष्मणम् ।
स्थिरमित्रं हतामित्रं शचीव त्रिदशेश्वरम् ।। ६.११६.५१ ।।
Purnachandrananam ramam drakshyasyarye salakshmanam
Sthiramitram hatamitram shachiva tridasheshvaram
116.51
तामेवमुक्त्वा राजन्तीं सीतां साक्षादिव श्रियम् ।
आजगाम महावेगो हनुमान् यत्र राघवः ।। ६.११६.५२ ।।
Tamevamuktva rajantim sitam sakshadiva shriyam
Ajagama mahavego hanuman yatra raghavah
116.52
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे षोडशोत्तरशततमः सर्गः ।
। ११६ ।।
Ityarshe shrimadramayane valmikiye adikavye shrimadyuddhakande shodashottarashatatamah sargah