UtshovSarga 67
67.1
तम् दृष्ट्वा जृंभमाणम् ते क्रमितुम् शत योजनम् ।
वेगेन आपूर्यमाणम् च सहसा वानरोत्तमम् ॥४-६७-१॥
Tam drishtva jrimbhamanam te kramitum shata yojanam
Vegena apuryamanam cha sahasa vanarottamam
67.2
सहसा शोकम् उत्सृज्य प्रहर्षेण समन्विताः ।
विनेदुः तुष्टुवुः च अपि हनूमन्तम् महाबलम् ॥४-६७-२॥
Sahasa shokam utsrijya praharshena samanvitah
Vineduh tushtuvuh cha api hanumantam mahabalam
67.3
प्रहृष्टा विस्मिताः च अपि ते वीक्षन्ते समंततः ।
त्रिविक्रम कृत उत्साहम् नारायणम् इव प्रजाः ॥४-६७-३॥
Prahrishta vismitah cha api te vikshante samantatah
Trivikrama krita utsaham narayanam iva prajah
67.4
संस्तूयमानो हनुमान् व्यवर्धत महाबलः ।
समाविद्ध्य च लांगूलम् हर्षात् बलम् उपेयिवान् ॥४-६७-४॥
Sanstuyamano hanuman vyavardhata mahabalah
Samaviddhya cha langulam harshat balam upeyivan
67.5
तस्य संस्तूयमानस्य सर्वैः वनर पुंगवैः ।
तेजसा आपूर्यमाणस्य रूपम् आसीत् अनुत्तमम् ॥४-६७-५॥
Tasya sanstuyamanasya sarvaih vanara pungavaih
Tejasa apuryamanasya rupam asit anuttamam
67.6
यथा विजृंभते सिंहो विवृते गिरि गह्वरे ।
मारुतस्य औरसः पुत्रः तथा संप्रति जृंभते ॥४-६७-६॥
Yatha vijrimbhate sinho vivrite giri gahvare
Marutasya aurasah putrah tatha samprati jrimbhate
67.7
अशोभत मुखम् तस्य जृंभमाणस्य धीमतः ।
अंबरीष उपमम् दीप्तम् विधूम इव पावकः ॥४-६७-७॥
Ashobhata mukham tasya jrimbhamanasya dhimatah
Ambarisha upamam diptam vidhuma iva pavakah
67.8
हरीणाम् उत्थितो मध्यात् संप्रहृष्ट तनू रुहः ।
अभिवाद्य हरीन् वृद्धान् हनुमान् इदम् अब्रवीत् ॥४-६७-८॥
Harinam utthito madhyat samprahrishta tanu ruhah
Abhivadya harin vriddhan hanuman idam abravit
67.9
अरुजन् पर्वत अग्राणि हुताशन सखो अनिलः ।
बलवान् अप्रमेयः च वायुः आकाश गोचरः ॥४-६७-९॥
Arujan parvata agrani hutashana sakho anilah
Balavan aprameyah cha vayuh akasha gocharah
67.10
तस्य अहम् शीघ्र वेगस्य शीघ्र गस्य महात्मनः ।
मारुतस्य औरसः पुत्रः प्लवने च अस्मि तत् समः ॥४-६७-१०॥
Tasya aham shighra vegasya shighra gasya mahatmanah
Marutasya aurasah putrah plavane cha asmi tat samah
67.11
उत्सहेयम् हि विस्तीर्णम् आलिखंतम् इव अंबरम् ।
मेरुम् गिरिम् असंगेन परिगंतुम् सहस्रशः ॥४-६७-११॥
Utsaheyam hi vistirnam alikhantam iva ambaram
Merum girim asangena parigantum sahasrashah
67.12
बाहु वेग प्रणुन्नेन सागरेण अहम् उत्सहे ।
समाप्लावयितुम् लोकम् स पर्वत नदी ह्रदम् ॥४-६७-१२॥
Bahu vega pranunnena sagarena aham utsahe
Samaplavayitum lokam sa parvata nadi hradam
67.13
मम ऊरु जन्घा वेगेन भविष्यति समुत्थितः ।
समुत्थित महा ग्राहः समुद्रो वरुण आलयः ॥४-६७-१३॥
Mama uru jangha vegena bhavishyati samutthitah
Samutthita maha grahah samudro varuna alayah
67.14
पन्नग अशनम् आकाशे पतन्तम् पक्षि सेवितम् ।
वैनतेयम् अहम् शक्तः परिगंतुम् सहस्रशः ॥४-६७-१४॥
Pannaga ashanam akashe patantam pakshi sevitam
Vainateyam aham shaktah parigantum sahasrashah
67.15
उदयात् प्रस्थितम् वा अपि ज्वलंतम् रश्मि मालिनम् ।
अन् अस्तमितम् आदित्यम् अभिगंतुम् समुत्सहे ॥४-६७-१५॥
Udayat prasthitam va api jvalantam rashmi malinam
An astamitam adityam abhigantum samutsahe
67.16
ततो भूमिम् असंस्पृष्ट्वा पुनः आगन्तुम् उत्सहे ।
प्रवेगेन एव महता भीमेन प्लवगर्षभाः ॥४-६७-१६॥
Tato bhumim asansprishtva punah agantum utsahe
Pravegena eva mahata bhimena plavagarshabhah
67.17
उत्सहेयम् अतिक्रांतुम् सर्वान् आकाश गोचरान् ।
सागरम् शोषयिष्यामि दारयिष्यामि मेदिनीम् ॥४-६७-१७॥
Utsaheyam atikrantum sarvan akasha gocharan
Sagaram shoshayishyami darayishyami medinim
67.18
पर्वतान् चूर्णष्यामि प्लवमानः प्लवंगमाः ।
हरिष्यामि ऊरु वेगेन प्लवमानो महाअर्णवम् ॥४-६७-१८॥
Parvatan churnashyami plavamanah plavangamah
Harishyami uru vegena plavamano mahaarnavam
67.19
लतानाम् विविधाम् पुष्पम् पादपानाम् च सर्वशः ।
अनुयास्यति माम् अद्य प्लवमानम् विहायसा ॥४-६७-१९॥
Latanam vividham pushpam padapanam cha sarvashah
Anuyasyati mam adya plavamanam vihayasa
67.20
भविष्यति हि मे पन्थाः स्वातेः पन्था इव अंबरे ।
चरन्तम् घोरम् आकाशम् उत्पतिष्यन्तम् एव च ॥४-६७-२०॥
Bhavishyati hi me panthah svateh pantha iva ambare
Charantam ghoram akasham utpatishyantam eva cha
67.21
द्रक्ष्यन्ति निपतन्तम् च सर्व भूतानि वानराः ।
महा मेरु प्रतीकाशम् माम् द्रक्ष्यध्वम् प्लवंगमाः ॥४-६७-२१॥
Drakshyanti nipatantam cha sarva bhutani vanarah
Maha meru pratikasham mam drakshyadhvam plavangamah
67.22
दिवम् आवृत्य गच्छन्तम् ग्रसमानम् इव अंबरम् ।
विधमिष्यामि जीमूतान् कंपयिष्यामि पर्वतान् ।सागरम् शोषयिष्यामि प्लवमानः समाहितः ॥४-६७-२२॥
Divam avritya gachchhantam grasamanam iva ambaram
Vidhamishyami jimutan kampayishyami parvatan, sagaram shoshayishyami plavamanah samahitah
67.23
वैनतेयस्य वा शक्तिः मम वा मारुतस्य वा ।
ऋते सुपर्ण राजानम् मारुतम् वा महाबलम् ।न तत् भूतम् प्रपश्यामि यत् माम् प्लुतम् अनुव्रजेत् ॥४-६७-२३॥
Vainateyasya va shaktih mama va marutasya va
Rite suparna rajanam marutam va mahabalam, na tat bhutam prapashyami yat mam plutam anuvrajet
67.24
निमेष अन्तर मात्रेण निरालंबनम् अंबरम् ।
सहसा निपतिष्यामि घनात् विद्युत् इव उत्थिता ॥४-६७-२४॥
Nimesha antara matrena niralambanam ambaram
Sahasa nipatishyami ghanat vidyut iva utthita
67.25
भविष्यति हि मे रूपम् प्लवमानस्य सागरम् ।
विष्णोः प्रक्रममाणस्य तदा त्रीन् विक्रमान् इव ॥४-६७-२५॥
Bhavishyati hi me rupam plavamanasya sagaram
Vishnoh prakramamanasya tada trin vikraman iva
67.26
बुद्ध्या च अहम् प्रपश्यामि मनः चेष्टा च मे तथा ।
अहम् द्रक्ष्यामि वैदेहीम् प्रमोदध्वम् प्लवंगमाः ॥४-६७-२६॥
Buddhya cha aham prapashyami manah cheshta cha me tatha
Aham drakshyami vaidehim pramodadhvam plavangamah
67.27
मारुतस्य समो वेगे गरुडस्य समो जवे ।
अयुतम् योजनानाम् तु गमिष्यामि इति मे मतिः ॥४-६७-२७॥
Marutasya samo vege garudasya samo jave
Ayutam yojananam tu gamishyami iti me matih
67.28
वासवस्य स वज्रस्य ब्रह्मणो वा स्वयंभुवः ।
विक्रम्य सहसा हस्तात् अमृतम् तत् इह आनये ॥४-६७-२८॥
Vasavasya sa vajrasya brahmano va svayambhuvah
Vikramya sahasa hastat amritam tat iha anaye
67.29
लंकाम् वा अपि समुत्क्षिप्य गच्छेयम् इति मे मतिः ।
तम् एवम् वानर श्रेष्ठम् गर्जन्तम् अमित प्रभम् ॥४-६७-२९॥
Lankam va api samutkshipya gachchheyam iti me matih
Tam evam vanara shreshtham garjantam amita prabham
67.30
प्रहृष्टा हरयः तत्र समुदैक्षन्त विस्मिताः ।
तत् च अस्य वचनम् श्रुत्वा ज्ञातीनाम् शोक नाशनम् ॥४-६७-३०॥
Prahrishta harayah tatra samudaikshanta vismitah
Tat cha asya vachanam shrutva gyatinam shoka nashanam
67.31
उवाच परिसंहृष्टो जांबवान् प्लवगेश्वरः ।
वीर केसरिणः पुत्र वेगवन् मारुत आत्मज ॥४-६७-३१॥
Uvacha parisanhrishto jambavan plavageshvarah
Vira kesarinah putra vegavan maruta atmaja
67.32
ज्ञातीनाम् विपुलः शोकः त्वया तात प्रणाशितः ।
तव कल्याण रुचयः कपि मुख्याः समागताः ॥४-६७-३२॥
Gyatinam vipulah shokah tvaya tata pranashitah
Tava kalyana ruchayah kapi mukhyah samagatah
67.33
मंगलम् कार्य सिद्धि अर्थम् करिष्यन्ति समाहिताः ।
ऋषीणाम् च प्रसादेन कपि वृद्ध मतेन च ॥४-६७-३३॥
Mangalam karya siddhi artham karishyanti samahitah
Rishinam cha prasadena kapi vriddha matena cha
67.34
गुरूणाम् च प्रसादेन प्लवस्व त्वम् महाअर्णवम् ।
स्थास्यामः च एक पादेन यावत् आगमनम् तव ॥४-६७-३४॥
Gurunam cha prasadena plavasva tvam mahaarnavam
Sthasyamah cha eka padena yavat agamanam tava
67.35
त्वत् गतानि च सर्वेषाम् जीवितानि वन ओकसाम् ।
ततः च हरि शार्दूलः तान् उवाच वन ओकसः ॥४-६७-३५॥
Tvat gatani cha sarvesham jivitani vana okasam
Tatah cha hari shardulah tan uvacha vana okasah
67.36
को अपि लोके न मे वेगम् प्लवने धारयिष्यति ।
एतानि हि नगस्य अस्य शिला संकट शालिनः ॥४-६७-३६॥
Ko api loke na me vegam plavane dharayishyati
Etani hi nagasya asya shila sankata shalinah
67.37
शिखराणि महेन्द्रस्य स्थिराणि च महान्ति च ।
येषु वेगम् गमिष्यामि महेन्द्र शिखरेषु अहम् ॥४-६७-३७॥
Shikharani mahendrasya sthirani cha mahanti cha
Yeshu vegam gamishyami mahendra shikhareshu aham
67.38
नाना द्रुम विकीर्णेषु धातु निष्पन्द शोभिषु ।
एतानि मम वेगम् हि शिखराणि महान्ति च ॥४-६७-३८॥
Nana druma vikirneshu dhatu nishpanda shobhishu
Etani mama vegam hi shikharani mahanti cha
67.39
प्लवतो धारयिष्यन्ति योजनानाम् इतः शतम् ।
ततः तु मारुत प्रख्यः स हरिः मारुत आत्मजः ।आरुरोह नग श्रेष्ठम् मह्न्द्रम् अरिंअर्दमः ॥४-६७-३९॥
Plavato dharayishyanti yojananam itah shatam
Tatah tu maruta prakhyah sa harih maruta atmajah, aruroha naga shreshtham mahndram arinardamah
67.40
वृतम् नाना विधैः पुष्पैः मृग सेवित शाद्वलम् ।
लता कुसुम संबाधम् नित्य पुष्प फल द्रुमम् ॥४-६७-४०॥
Vritam nana vidhaih pushpaih mriga sevita shadvalam
Lata kusuma sambadham nitya pushpa phala drumam
67.41
सिंह शार्दूल चरितम् मत्त मातंग सेवितम् ।
मत्त द्विज गण उद् धुष्टम् सलिल उत्पीड संकुलम् ॥४-६७-४१॥
Sinha shardula charitam matta matanga sevitam
Matta dvija gana ud dhushtam salila utpida sankulam
67.42
महद्भिः उच्छ्रितम् शृन्गैः महेन्द्रम् स महाबलः ।
विचचार हरिश्रेष्ठो महेन्द्र साम विक्रमः ॥४-६७-४२॥
Mahadbhih uchchhritam shringaih mahendram sa mahabalah
Vichachara harishreshtho mahendra sama vikramah
67.43
बाहुभ्याम् पीडितः तेन महाशैलो महात्मना ।
ररास सिंह अभिहतो महान् मत्त इव द्विपः ॥४-६७-४३॥
Bahubhyam piditah tena mahashailo mahatmana
Rarasa sinha abhihato mahan matta iva dvipah
67.44
मुमोच सलिल उत्पीडान् विप्रकीर्ण शिलोउच्चयः ।
वित्रस्त मृग मातंगः प्रकंपित महा द्रुमः ॥४-६७-४४॥
Mumocha salila utpidan viprakirna shilouchchayah
Vitrasta mriga matangah prakampita maha drumah
67.45
नानागंधर्वमिथुनैर्पानसंसर्गकर्कशैः ।
उत्पतद्भिर्विहंगैश्चविद्याधरगणैरपि - यद्वा -नाना गन्धर्व मिथुनैः पान संसर्ग कर्कशैः ।उत् पतद्भिः विहंगैः च विद्याधर गणैः अपि ॥४-६७-४५॥
Nanagandharvamithunairpanasansargakarkashaih
Utpatadbhirvihangaishchavidyadharaganairapi - yadva -nana gandharva mithunaih pana sansarga karkashaih, ut patadbhih vihangaih cha vidyadhara ganaih api
67.46
त्यज्यमान महा सानुः संनिलीन महा उरगः ।
शैल शृन्ग शिला उत्पातः तदा अभूत् स महा गिरिः ॥४-६७-४६॥
Tyajyamana maha sanuh sannilina maha uragah
Shaila shringa shila utpatah tada abhut sa maha girih
67.47
निःश्वसद्भिस्तदातैतुभुजगैरर्धनिःसृतैः ।
सपताकैवाभातिसतदाधरणीधरः।यद्वा -निःश्वसद्भिः तदा तैः तु भुजगैः अर्ध निःसृतैः ।स पताक इव आभाति स तदा धरणी धरः ॥४-६७-४७॥
Nihshvasadbhistadataitubhujagairardhanihsritaih
Sapatakaivabhatisatadadharanidharah, yadva -nihshvasadbhih tada taih tu bhujagaih ardha nihsritaih, sa pataka iva abhati sa tada dharani dharah
67.48
ऋषिभित्राससंभ्रान्तैस्त्यज्यमानश्शिलोच्चयः - यद्वा -ऋषिभिः त्रास संभ्रांतैः त्यज्यमानः शिला उच्चयः ।
सीदन् महति कांतारे सार्थ हीन इव अध्व गः ॥४-६७-४८॥
Rishibhitrasasambhrantaistyajyamanashshilochchayah - yadva -rishibhih trasa sambhrantaih tyajyamanah shila uchchayah
Sidan mahati kantare sartha hina iva adhva gah
67.49
स वेगवान् वेग समाहित आत्माहरि प्रवीरः पर वीर हन्ता ।
मनः समाधाय महाअनुभावोजगाम लंकाम् मनसा मनस्वी ॥४-६७-४९॥
Sa vegavan vega samahita atmahari pravirah para vira hanta
Manah samadhaya mahaanubhavojagama lankam manasa manasvi