UtshovSarga 50
50.1
सह तारा अंगदाभ्याम् तु संगम्य हनुमान् कपिः ।
विचिनोति च विन्ध्यस्य गुहाः च गहनानि च ॥४-५०-१॥
Saha tara angadabhyam tu sangamya hanuman kapih
Vichinoti cha vindhyasya guhah cha gahanani cha
50.2
सिंह शार्दूल जुष्टाः च गुहाः च परितः तथा ।
विषमेषु नग इन्द्रस्य महा प्रस्रवणेषु च ॥४-५०-२॥
Sinha shardula jushtah cha guhah cha paritah tatha
Vishameshu naga indrasya maha prasravaneshu cha
50.3
आसेदुः तस्य शैलस्य कोटिम् दक्षिण पस्चिमाम् ।
तेषाम् तत्र एव वसताम् स कालो व्यत्यवर्तत ॥४-५०-३॥
Aseduh tasya shailasya kotim dakshina paschimam
Tesham tatra eva vasatam sa kalo vyatyavartata
50.4
स हि देशो दुरन्वेष्यो गुहा गहनवान् महान् ।
तत्र वायु सुतः सर्वम् विचिनोति स्म पर्वतम् ॥४-५०-४॥
Sa hi desho duranveshyo guha gahanavan mahan
Tatra vayu sutah sarvam vichinoti sma parvatam
50.5
परस्परेण रहिता अन्योन्यस्य अविदूरतः ।
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥४-५०-५॥
Parasparena rahita anyonyasya aviduratah
Gajo gavaksho gavayah sharabho gandhamadanah
50.6
मैन्दः च द्विविदः चैव हनुमान् जांबवान् अपि ।
अंगदो युव राजः च तारः च वनगोचरः ॥४-५०-६॥
Maindah cha dvividah chaiva hanuman jambavan api
Angado yuva rajah cha tarah cha vanagocharah
50.7
गिरि जाल आवृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणाम् दिशम् ।
विचिन्वन्तः ततः तत्र ददृशुः विवृतम् बिलम् ॥४-५०-७॥
Giri jala avritan deshan margitva dakshinam disham
Vichinvantah tatah tatra dadrishuh vivritam bilam
50.8
दुर्गम् ऋक्ष बिलम् नाम दानवेन अभिरक्षितम् ।
क्षुत् पिपासा परीताः तु श्रान्ताः तु सलिल अर्थिनः ॥४-५०-८॥
Durgam riksha bilam nama danavena abhirakshitam
Kshut pipasa paritah tu shrantah tu salila arthinah
50.9
अवकीर्णम् लता वृक्षैः ददृशुः ते महा बिलम् ।
तत्र क्रौन्चाः च हंसाः च सारसाः च अपि निष्क्रमन् ॥४-५०-९॥
Avakirnam lata vrikshaih dadrishuh te maha bilam
Tatra kraunchah cha hansah cha sarasah cha api nishkraman
50.10
जल आर्द्राः चक्रवाकाः च रक्त अंगाः पद्म रेणुभिः ।
ततः तत् बिलम् आसाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम् ॥४-५०-१०॥
Jala ardrah chakravakah cha rakta angah padma renubhih
Tatah tat bilam asadya sugandhi duratikramam
50.11
विस्मय व्यग्र मनसो बभूवुः वानरर्षभाः ।
संजात परिशंकाः ते तत् बिलम् प्लवग उत्तमाः ॥४-५०-११॥
Vismaya vyagra manaso babhuvuh vanararshabhah
Sanjata parishankah te tat bilam plavaga uttamah
50.12
अभ्यपद्यन्त संहृष्टाः तेजोवन्तो महाबलाः ।
नाना सत्त्व समाकीर्णाम् दैत्य इन्द्र निलय उपमम् ॥४-५०-१२॥
Abhyapadyanta sanhrishtah tejovanto mahabalah
Nana sattva samakirnam daitya indra nilaya upamam
50.13
दुर्दर्शम् इव घोरम् च दुर्विगाह्यम् च सर्वशः ।
ततः पर्वत कूट आभो हनुमान् मारुत आत्मजः ॥४-५०-१३॥
Durdarsham iva ghoram cha durvigahyam cha sarvashah
Tatah parvata kuta abho hanuman maruta atmajah
50.14
अब्रवीत् वानरान् घोरान् कान्तार वन कोविदः ।
गिरि जाल आवृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणाम् दिशम् ॥४-५०-१४॥
Abravit vanaran ghoran kantara vana kovidah
Giri jala avritan deshan margitva dakshinam disham
50.15
वयम् सर्वे परिश्रांता न च पश्याम मैथिलीम् ।
अस्मात् च अपि बिलात् हंसाः क्रौन्चाः च सह सारसैः ॥४-५०-१५॥
Vayam sarve parishranta na cha pashyama maithilim
Asmat cha api bilat hansah kraunchah cha saha sarasaih
50.16
जल आर्द्राः चक्रवाकाः च निष्पतन्ति स्म सर्वशः ।
नूनम् सलिलवान् अत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः ॥४-५०-१६॥
Jala ardrah chakravakah cha nishpatanti sma sarvashah
Nunam salilavan atra kupo va yadi va hradah
50.17
तथा च इमे बिल द्वारे स्निग्धाः तिष्ठन्ति पादपाः ।
इति उक्ताः तत् बिलम् सर्वे विविशुः तिमिर आवृतम् ॥४-५०-१७॥
Tatha cha ime bila dvare snigdhah tishthanti padapah
Iti uktah tat bilam sarve vivishuh timira avritam
50.18
अचन्द्र सूर्यम् हरयो ददृशू रोम हर्षणम् ।
निशम्य तस्मात् सिंहाः च तान् तान् च मृग पक्षिणः ॥४-५०-१८॥
Achandra suryam harayo dadrishu roma harshanam
Nishamya tasmat sinhah cha tan tan cha mriga pakshinah
50.19
प्रविष्टा हरि शार्दूला बिलम् तिमिर आवृतम् ।
न तेषाम् सज्जते दृष्टिः न तेजः न पराक्रमः ॥४-५०-१९॥
Pravishta hari shardula bilam timira avritam
Na tesham sajjate drishtih na tejah na parakramah
50.20
वायोः इव गतिः तेषाम् दृष्टिः तम् अपि वर्तते ।
ते प्रविष्टाः तु वेगेन तत् बिलम् कपि कुंजराः ॥४-५०-२०॥
Vayoh iva gatih tesham drishtih tam api vartate
Te pravishtah tu vegena tat bilam kapi kunjarah
50.21
प्रकाशम् च अभिरामम् च ददृशुः देशम् उत्तमम् ।
ततः तस्मिन् बिले भीमे नाना पादप संकुले ॥४-५०-२१॥
Prakasham cha abhiramam cha dadrishuh desham uttamam
Tatah tasmin bile bhime nana padapa sankule
50.22
अन्योन्यम् संपरिष्वज्य जग्मुर् योजनम् अंतरम् ।
ते नष्ट संज्ञाः तृषिताः संभ्रांताः सलिल अर्थिनः ॥४-५०-२२॥
Anyonyam samparishvajya jagmur yojanam antaram
Te nashta sangyah trishitah sambhrantah salila arthinah
50.23
परिपेतुर् बिले तस्मिन् कंचित् कालम् अतन्द्रिताः ।
ते कृशा दीन वदनाः परिश्रान्ताः प्लवंगमाः ॥४-५०-२३॥
Paripetur bile tasmin kanchit kalam atandritah
Te krisha dina vadanah parishrantah plavangamah
50.24
आलोकम् ददृशुः वीरा निराशा जीविते यदा ।
ततः तम् देशम् आगम्य सौम्याः वितिमिरम् वनम् ॥४-५०-२४॥
Alokam dadrishuh vira nirasha jivite yada
Tatah tam desham agamya saumyah vitimiram vanam
50.25
ददृशुः कान्चनान् वृक्षान् दीप्त वैश्वानर प्रभान् ।
सालान् तालान् तमालान् च पुन्नागान् वंजुलान् धवान् ॥४-५०-२५॥
Dadrishuh kanchanan vrikshan dipta vaishvanara prabhan
Salan talan tamalan cha punnagan vanjulan dhavan
50.26
चंपकान् नाग वृक्षान् च कर्णिकारान् च पुष्पितान् ।
स्तबकैः कांचनैः चित्रैः रक्तैः किसलयैः तथा ॥४-५०-२६॥
Champakan naga vrikshan cha karnikaran cha pushpitan
Stabakaih kanchanaih chitraih raktaih kisalayaih tatha
50.27
आपीडैः च लताभिः च हेम आभरण भूषितैः ।
तरुण आदित्य संकाशान् वैदूर्यमय वेदिकान् ॥४-५०-२७॥
Apidaih cha latabhih cha hema abharana bhushitaih
Taruna aditya sankashan vaiduryamaya vedikan
50.28
विभ्राजमानान् वपुषा पादपान् च हिरण्मयान् ।
नील वैदूर्य वर्णाः च पद्मिनीः पतगैः आवृताः ॥४-५०-२८॥
Vibhrajamanan vapusha padapan cha hiranmayan
Nila vaidurya varnah cha padminih patagaih avritah
50.29
महद्भिः कांचनैः वृक्षैः वृता बाल अर्क संनिभैः ।
जातरूपमयैः मत्स्यैः महद्भिः च अथ पन्कजैः ॥४-५०-२९॥
Mahadbhih kanchanaih vrikshaih vrita bala arka sannibhaih
Jatarupamayaih matsyaih mahadbhih cha atha pankajaih
50.30
नलिनीः तत्र ददृशुः प्रसन्न सलिल आयुताः ।
कांचनानि विमानानि राजतानि तथा एव च ॥४-५०-३०॥
Nalinih tatra dadrishuh prasanna salila ayutah
Kanchanani vimanani rajatani tatha eva cha
50.31
तपनीय गवाक्षाणि मुक्ता जाल आवृतानि च ।
हैम राजत भौमानि वैदूर्य मणिमन्ति च ॥४-५०-३१॥
Tapaniya gavakshani mukta jala avritani cha
Haima rajata bhaumani vaidurya manimanti cha
50.32
ददृशुः तत्र हरयो गृह मुख्यानि सर्वशः ।
पुष्पितान् फलिनो वृक्षान् प्रवाल मणि संनिभान् ॥४-५०-३२॥
Dadrishuh tatra harayo griha mukhyani sarvashah
Pushpitan phalino vrikshan pravala mani sannibhan
50.33
कांचन भ्रमरान् चैव मधूनि च समन्ततः ।
मणि कांचन चित्राणि शयनानि आसनानि च ॥४-५०-३३॥
Kanchana bhramaran chaiva madhuni cha samantatah
Mani kanchana chitrani shayanani asanani cha
50.34
विविधानि विशालानि ददृशुः ते समन्ततः ।
हेम रजत कांस्यानाम् भाजनानाम् च राशयः ॥४-५०-३४॥
Vividhani vishalani dadrishuh te samantatah
Hema rajata kansyanam bhajananam cha rashayah
50.35
अगुरूणाम् च दिव्यानाम् चंदनानाम् च संचयम् ।
शुचीनि अभ्यवहाराणि मूलानि च फलानि च ॥४-५०-३५॥
Agurunam cha divyanam chandananam cha sanchayam
Shuchini abhyavaharani mulani cha phalani cha
50.36
महा अर्हाणि च पानानि मधूनि रसवन्ति च ।
दिव्यानाम् अम्बराणाम् च महा अर्हाणाम् च संचयान् ॥४-५०-३६॥
Maha arhani cha panani madhuni rasavanti cha
Divyanam ambaranam cha maha arhanam cha sanchayan
50.37
कंबलानाम् च चित्राणाम् अजिनानाम् च संचयान् ।
तत्र तत्र विन्यस्तान् दीप्तान् वैश्वानर प्रभान् ॥४-५०-३७॥
Kambalanam cha chitranam ajinanam cha sanchayan
Tatra tatra vinyastan diptan vaishvanara prabhan
50.38
ददृशुः वानराः शुभ्रान् जातरूपस्य संचयान् ।
तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तत्र महा प्रभाः ॥४-५०-३८॥
Dadrishuh vanarah shubhran jatarupasya sanchayan
Tatra tatra vichinvanto bile tatra maha prabhah
50.39
ददृशुः वानराः शूराः स्त्रियम् कांचित् अदूरतः ।
ताम् च ते ददृशुः तत्र चीर कृष्ण अजिन अम्बराम् ॥४-५०-३९॥
Dadrishuh vanarah shurah striyam kanchit aduratah
Tam cha te dadrishuh tatra chira krishna ajina ambaram
50.40
तापसीम् नियत आहाराम् ज्वलंतीम् इव तेजसा ।
विस्मिता हरयः तत्र व्यवतिष्टन्त सर्वशः ।प्रपच्छ हनुमान् तत्र का असि त्वम् कस्य वा बिलम् ॥४-५०-४०॥
Tapasim niyata aharam jvalantim iva tejasa
Vismita harayah tatra vyavatishtanta sarvashah, prapachchha hanuman tatra ka asi tvam kasya va bilam
50.41
ततो हनूमान् गिरि सन्निकाशःकृत अंजलिः ताम् अभिवाद्य वृद्धाम् ।
पप्रच्छ का त्वम् भवनम् बिलम् चरत्नानि च इमानि वदस्व कस्य ॥४-५०-४१॥
Tato hanuman giri sannikashahkrita anjalih tam abhivadya vriddham
Paprachchha ka tvam bhavanam bilam charatnani cha imani vadasva kasya