UtshovSarga 40
40.1
अथ राजा समृद्ध अर्थः सुग्रीवः प्लवगेश्वरः ।
उवाच नरशार्दूलम् रामम् परबलार्दनम् ॥४-४०-१॥
Atha raja samriddha arthah sugrivah plavageshvarah
Uvacha narashardulam ramam parabalardanam
40.2
आगता विनिविष्टाः च बलिनः कामरूपिणः ।
वानरेन्द्रा महेन्द्र आभा ये मत् विषय वासिनः ॥४-४०-२॥
Agata vinivishtah cha balinah kamarupinah
Vanarendra mahendra abha ye mat vishaya vasinah
40.3
त इमे बहु विक्रान्तैः बलिभिः भीम विक्रमैः ।
आगता वानरा घोरा दैत्य दानव संनिभाः ॥४-४०-३॥
Ta ime bahu vikrantaih balibhih bhima vikramaih
Agata vanara ghora daitya danava sannibhah
40.4
ख्यात कर्म अपदानाः च बलवन्तो जित क्लमाः ।
पराक्रमेषु विख्याता व्यवसायेषु च उत्तमाः ॥४-४०-४॥
Khyata karma apadanah cha balavanto jita klamah
Parakrameshu vikhyata vyavasayeshu cha uttamah
40.5
पृथिवि अंबु चरा राम नाना नग निवासिनः ।
कोटि ओघाः च इमे प्राप्ता वानराः तव किंकराः ॥४-४०-५॥
Prithivi ambu chara rama nana naga nivasinah
Koti oghah cha ime prapta vanarah tava kinkarah
40.6
निदेश वर्तिनः सर्वे सर्वे गुरु हिते स्थिताः ।
अभिप्रेतम् अनुष्ठातुम् तव शक्ष्यन्ति अरिंदम ॥४-४०-६॥
Nidesha vartinah sarve sarve guru hite sthitah
Abhipretam anushthatum tava shakshyanti arindama
40.7
त इमे बहु साहस्रैः अनेकैः बहु विक्रमैः ।
आगता वानरा घोरा दैत्य दानव संनिभाः ॥४-४०-७॥
Ta ime bahu sahasraih anekaih bahu vikramaih
Agata vanara ghora daitya danava sannibhah
40.8
यत् मन्यसे नरव्याघ्र प्राप्त कालम् तत् उच्यताम् ।
तत् सैन्यम् त्वत् वशे युक्तम् आज्ञापयितुम् अर्हसि ॥४-४०-८॥
Yat manyase naravyaghra prapta kalam tat uchyatam
Tat sainyam tvat vashe yuktam agyapayitum arhasi
40.9
कामम् एषाम् इदम् कार्यम् विदितम् मम तत्त्वतः ।
तथा अपि तु यथा युक्तम् आज्ञापयितुम् अर्हसि ॥४-४०-९॥
Kamam esham idam karyam viditam mama tattvatah
Tatha api tu yatha yuktam agyapayitum arhasi
40.10
तथा ब्रुवाणम् सुग्रीवम् रामो दशरथात्मजः ।
बाहुभ्याम् संपरिष्वज्य इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥४-४०-१०॥
Tatha bruvanam sugrivam ramo dasharathatmajah
Bahubhyam samparishvajya idam vachanam abravit
40.11
ज्ञायताम् सौम्य वैदेही यदि जीवति वा न वा ।
स च देशो महाप्राज्ञ यस्मिन् वसति रावणः ॥४-४०-११॥
Gyayatam saumya vaidehi yadi jivati va na va
Sa cha desho mahapragya yasmin vasati ravanah
40.12
अधिगम्य तु वैदेहीम् निलयम् रावणस्य च ।
प्राप्त कालम् विधास्यामि तस्मिन् काले सह त्वया ॥४-४०-१२॥
Adhigamya tu vaidehim nilayam ravanasya cha
Prapta kalam vidhasyami tasmin kale saha tvaya
40.13
न अहम् अस्मिन् प्रभुः कार्ये वानरेन्द्र न लक्ष्मणः ।
त्वम् अस्य हेतुः कार्यस्य प्रभुः च प्लवगेश्वर ॥४-४०-१३॥
Na aham asmin prabhuh karye vanarendra na lakshmanah
Tvam asya hetuh karyasya prabhuh cha plavageshvara
40.14
त्वम् एव आज्ञापय विभो मम कार्य विनिश्चयम् ।
त्वम् हि जानासि यत् कार्यम् मम वीर न संशयः ॥४-४०-१४॥
Tvam eva agyapaya vibho mama karya vinishchayam
Tvam hi janasi yat karyam mama vira na sanshayah
40.15
सुहृद् द्वितीयो विक्रान्तः प्राज्ञः काल विशेष वित् ।
भवान् अस्मत् हिते युक्तः सुहृद् आप्तो अर्थवित्तमः ॥४-४०-१५॥
Suhrid dvitiyo vikrantah pragyah kala vishesha vit
Bhavan asmat hite yuktah suhrid apto arthavittamah
40.16
एवम् उक्तः तु सुग्रीवो विनतम् नाम यूथपम् ।
अब्रवीत् राम सांनिध्ये लक्ष्मणस्य च धीमतः ॥४-४०-१६॥
Evam uktah tu sugrivo vinatam nama yuthapam
Abravit rama sannidhye lakshmanasya cha dhimatah
40.17
शैलाभम् मेघ निर्घोषम् ऊर्जितम् प्लवगेश्वरम् ।
सोम सूर्य निभैः सार्धम् वानरैः वानरोत्तम ॥४-४०-१७॥
Shailabham megha nirghosham urjitam plavageshvaram
Soma surya nibhaih sardham vanaraih vanarottama
40.18
देश काल नयैः युक्तः विज्ञः कार्य विनिश्चये ।
वृतः शत सहस्रेण वानराणाम् तरस्विनाम् ॥४-४०-१८॥
Desha kala nayaih yuktah vigyah karya vinishchaye
Vritah shata sahasrena vanaranam tarasvinam
40.19
अधिगच्छ दिशम् पूर्वाम् स शैल वन काननाम् ।
तत्र सीताम् च वैदेहीम् निलयम् रावणस्य च ॥४-४०-१९॥
Adhigachchha disham purvam sa shaila vana kananam
Tatra sitam cha vaidehim nilayam ravanasya cha
40.20
मार्गध्वम् गिरि दुर्गेषु वनेषु च नदीषु च ।
नदीम् भागीरथीम् रम्याम् सरयूम् कौशिकीम् तथा ॥४-४०-२०॥
Margadhvam giri durgeshu vaneshu cha nadishu cha
Nadim bhagirathim ramyam sarayum kaushikim tatha
40.21
कालिंदीम् यमुनाम् रम्याम् यामुनम् च महागिरिम् ।
सरस्वतीम् च सिंधुम् च शोणम् मणि निभ उदकम् ॥४-४०-२१॥
Kalindim yamunam ramyam yamunam cha mahagirim
Sarasvatim cha sindhum cha shonam mani nibha udakam
40.22
महीम् कालमहीम् चैव शैल कानन शोभिताम् ।
ब्रह्ममालान् विदेहान् च मालवान् काशि कोसलान् ॥४-४०-२२॥
Mahim kalamahim chaiva shaila kanana shobhitam
Brahmamalan videhan cha malavan kashi kosalan
40.23
मागधाम् च महाग्रामान् पुण्ड्रान् अंगाम् तथैव च ।
भूमिम् च कोशकाराणाम् भूमिम् च रजत आकराम् ॥४-४०-२३॥
Magadham cha mahagraman pundran angam tathaiva cha
Bhumim cha koshakaranam bhumim cha rajata akaram
40.24
सर्वम् च तत् विचेतव्यम् मार्गयद्भिः ततः ततः ।
रामस्य दयिताम् भार्याम् सीताम् दशरथः स्नुषाम् ॥४-४०-२४॥
Sarvam cha tat vichetavyam margayadbhih tatah tatah
Ramasya dayitam bharyam sitam dasharathah snusham
40.25
समुद्रम् अवगाढान् च पर्वतान् पत्तनानि च ।
मंदरस्य च ये कोटिम् संश्रिताः केचित् आलयाः ॥४-४०-२५॥
Samudram avagadhan cha parvatan pattanani cha
Mandarasya cha ye kotim sanshritah kechit alayah
40.26
कर्ण प्रावरणाः चैव तथा च अपि ओष्ठ कर्णकाः ।
घोर लोह मुखाः चैव जवनाः च एक पादकाः ॥४-४०-२६॥
Karna pravaranah chaiva tatha cha api oshtha karnakah
Ghora loha mukhah chaiva javanah cha eka padakah
40.27
अक्षया बलवंतः च तथैव पुरुष आदकाः ।
किराताः तीक्ष्ण चूडाः च हेमाभाः प्रिय दर्शनाः ॥४-४०-२७॥
Akshaya balavantah cha tathaiva purusha adakah
Kiratah tikshna chudah cha hemabhah priya darshanah
40.28
आम मीन अशनाः चापि किराता द्वीप वासिनः ।
अंतर् जल चरा घोरा नरव्याघ्रा इति स्मृताः ॥४-४०-२८॥
Ama mina ashanah chapi kirata dvipa vasinah
Antar jala chara ghora naravyaghra iti smritah
40.29
एतेषाम् आश्रयाः सर्वे विचेयाः कानन ओकसः ।
गिरिभिर् ये च गम्यन्ते प्लवनेन प्लवेन च ॥४-४०-२९॥
Etesham ashrayah sarve vicheyah kanana okasah
Giribhir ye cha gamyante plavanena plavena cha
40.30
यत्नवन्तो यव द्वीपम् सप्त राज्य उपशोभितम् ।
सुवर्ण रूप्यकम् द्वीपम् सुवर्ण आकर मण्डितम् ॥४-४०-३०॥
Yatnavanto yava dvipam sapta rajya upashobhitam
Suvarna rupyakam dvipam suvarna akara manditam
40.31
यव द्वीपम् अतिक्रम्य शिशिरो नाम पर्वतः ।
दिवम् स्पृशति शृन्गेण देव दानव सेवितः ॥४-४०-३१॥
Yava dvipam atikramya shishiro nama parvatah
Divam sprishati shringena deva danava sevitah
40.32
एतेषाम् गिरि दुर्गेषु प्रपातेषु वनेषु च ।
मार्गध्वम् सहिताः सर्वे राम पत्नीम् यशस्विनीम् ॥४-४०-३२॥
Etesham giri durgeshu prapateshu vaneshu cha
Margadhvam sahitah sarve rama patnim yashasvinim
40.33
ततो रक्त जलम् प्राप्य शोण आख्यम् शीघ्र वाहिनीम् ।
गत्वा पारम् समुद्रस्य सिद्ध चारण सेवितम् ॥४-४०-३३॥
Tato rakta jalam prapya shona akhyam shighra vahinim
Gatva param samudrasya siddha charana sevitam
40.34
तस्य तीर्थेषु रम्येषु विचित्रेषु वनेषु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः ॥४-४०-३४॥
Tasya tirtheshu ramyeshu vichitreshu vaneshu cha
Ravanah saha vaidehya margitavyah tatah tatah
40.35
पर्वत प्रभवा नद्यः सुभीम बहु निष्कुटाः ।
मार्गितव्या दरीमन्तः पर्वताः च वनानि च ॥४-४०-३५॥
Parvata prabhava nadyah subhima bahu nishkutah
Margitavya darimantah parvatah cha vanani cha
40.36
ततः समुद्र द्वीपान् च सुभीमान् द्रष्टुम् अर्हथ ।
ऊर्मिमंतम् महारौद्रम् क्रोशंतम् अनिल उद्धितम् ॥४-४०-३६॥
Tatah samudra dvipan cha subhiman drashtum arhatha
Urmimantam maharaudram kroshantam anila uddhitam
40.37
तत्र असुरा महाकायाः छायाम् गृह्णन्ति नित्यशः ।
ब्रह्मणा समनुज्ञाता दीर्घ कालम् बुभुक्षिताः ॥४-४०-३७॥
Tatra asura mahakayah chhayam grihnanti nityashah
Brahmana samanugyata dirgha kalam bubhukshitah
40.38
तम् काल मेघ प्रतिमम् महोरग निषेवितम् ।
अभिगम्य महानादम् तीर्थेन एव महोदधिम् ॥४-४०-३८॥
Tam kala megha pratimam mahoraga nishevitam
Abhigamya mahanadam tirthena eva mahodadhim
40.39
ततो रक्तजलम् भीमम् लोहितम् नाम सागरम् ।
गत्वा प्रेक्ष्यथ ताम् चैव बृहतीम् कूटशाल्मलीम् ॥४-४०-३९॥
Tato raktajalam bhimam lohitam nama sagaram
Gatva prekshyatha tam chaiva brihatim kutashalmalim
40.40
गृहम् च वैनतेयस्य नाना रत्न विभूषितम् ।
तत्र कैलास संकाशम् विहितम् विश्वकर्मणा ॥४-४०-४०॥
Griham cha vainateyasya nana ratna vibhushitam
Tatra kailasa sankasham vihitam vishvakarmana
40.41
तत्र शैल निभा भीमा मन्देहा नाम राक्षसाः ।
शैल शृंगेषु लंबन्ते नाना रूपा भयावहाः ॥४-४०-४१॥
Tatra shaila nibha bhima mandeha nama rakshasah
Shaila shringeshu lambante nana rupa bhayavahah
40.42
ते पतन्ति जले नित्यम् सूर्यस्य उदयनम् प्रति ।
अभितप्ताः च सूर्येण लंबन्ते स्म पुनः पुनः ॥४-४०-४२॥
Te patanti jale nityam suryasya udayanam prati
Abhitaptah cha suryena lambante sma punah punah
40.43
निहता ब्रह्म तेजोभिः अहनि अहनि राक्षसाः ।
ततः पाण्डुर मेघाभम् क्षीरौदम् नाम सागरम् ॥४-४०-४३॥
Nihata brahma tejobhih ahani ahani rakshasah
Tatah pandura meghabham kshiraudam nama sagaram
40.44
गत्वा द्रक्ष्यथ दुर्धर्षा मुक्ता हारम् इव ऊर्मिभिः ।
तस्य मध्ये महा श्वेतो ऋषभो नाम पर्वतः ॥४-४०-४४॥
Gatva drakshyatha durdharsha mukta haram iva urmibhih
Tasya madhye maha shveto rishabho nama parvatah
40.45
दिव्य गन्धैः कुसुमितै आचितैः च नगैः वृतः ।
सरः च राजतैः पद्मैः ज्वलितैः हेम केसरैः ॥४-४०-४५॥
Divya gandhaih kusumitai achitaih cha nagaih vritah
Sarah cha rajataih padmaih jvalitaih hema kesaraih
40.46
नाम्ना सुदर्शनम् नाम राजहंसैः समाकुलम् ।
विबुधाः चारणा यक्षाः किन्नराः स अप्सरो गणाः ॥४-४०-४६॥
Namna sudarshanam nama rajahansaih samakulam
Vibudhah charana yakshah kinnarah sa apsaro ganah
40.47
हृष्टाः समधिगच्छन्ति नलिनीम् ताम् रिरंसवः ।
क्षीरोदम् समतिक्रम्य ततो द्रक्ष्यथ वानराः ॥४-४०-४७॥
Hrishtah samadhigachchhanti nalinim tam riransavah
Kshirodam samatikramya tato drakshyatha vanarah
40.48
जलोदम् सागरम् शीघ्रम् सर्व भूत भयावहम् ।
तत्र तत् कोपजम् तेजः कृतम् हयमुखम् महत् ॥४-४०-४८॥
Jalodam sagaram shighram sarva bhuta bhayavaham
Tatra tat kopajam tejah kritam hayamukham mahat
40.49
अस्य आहुः तन् महावेगम् ओदनम् स चराचरम् ।
तत्र विक्रोशताम् नादो भूतानाम् सागर ओकसाम् ।श्रूयते च असमर्थानाम् दृष्ट्वा तत् वडवा मुखम् ॥४-४०-४९॥
Asya ahuh tan mahavegam odanam sa characharam
Tatra vikroshatam nado bhutanam sagara okasam, shruyate cha asamarthanam drishtva tat vadava mukham
40.50
स्वादु उदस्य उत्तरे देशे योजनानि त्रयोदश ।
जातरूप शिलो नाम सुमहान् कनक प्रभः ॥४-४०-५०॥
Svadu udasya uttare deshe yojanani trayodasha
Jatarupa shilo nama sumahan kanaka prabhah
40.51
तत्र चन्द्र प्रतीकाशम् पन्नगम् धरणी धरम् ।
पद्म पत्र विशालाक्षम् ततो द्रक्ष्यध वानराः ॥४-४०-५१॥
Tatra chandra pratikasham pannagam dharani dharam
Padma patra vishalaksham tato drakshyadha vanarah
40.52
आसीनम् पर्वतस्य अग्रे सर्व भूत नमस्कृतम् ।
सहस्र शिरसम् देवम् अनंतम् नील वाससम् ॥४-४०-५२॥
Asinam parvatasya agre sarva bhuta namaskritam
Sahasra shirasam devam anantam nila vasasam
40.53
त्रिशिराः कांचनः केतुः तालः तस्य महात्मनः ।
स्थापितः पर्वतस्य अग्रे विराजति स वेदिकः ॥४-४०-५३॥
Trishirah kanchanah ketuh talah tasya mahatmanah
Sthapitah parvatasya agre virajati sa vedikah
40.54
पूर्वस्याम् दिशि निर्माणम् कृतम् तत् त्रिदशेश्वरैः ।
ततः परम् हेममयः श्रीमान् उदय पर्वतः ॥४-४०-५४॥
Purvasyam dishi nirmanam kritam tat tridasheshvaraih
Tatah param hemamayah shriman udaya parvatah
40.55
तस्य कोटिः दिवम् स्पृष्ट्वा शत योजनम् आयता ।
जातरूपमयी दिव्या विराजति स वेदिका ॥४-४०-५५॥
Tasya kotih divam sprishtva shata yojanam ayata
Jatarupamayi divya virajati sa vedika
40.56
सालैः तालैः तमालैः च कर्णिकारैः च पुष्पितैः ।
जातरूपमयैः दिव्यैः शोभते सूर्य सन्निभैः ॥४-४०-५६॥
Salaih talaih tamalaih cha karnikaraih cha pushpitaih
Jatarupamayaih divyaih shobhate surya sannibhaih
40.57
तत्र योजन विस्तारम् उच्छ्रितम् दश योजनम् ।
शृंगम् सौमनसम् नाम जातरूपमयम् ध्रुवम् ॥४-४०-५७॥
Tatra yojana vistaram uchchhritam dasha yojanam
Shringam saumanasam nama jatarupamayam dhruvam
40.58
तत्र पूर्वम् पदम् कृत्वा पुरा विष्णुः त्रिविक्रमे ।
द्वितीयम् शिखरम् मेरोः चकार पुरुषोत्तमः ॥४-४०-५८॥
Tatra purvam padam kritva pura vishnuh trivikrame
Dvitiyam shikharam meroh chakara purushottamah
40.59
उत्तरेण परिक्रम्य जंबू द्वीपम् दिवाकरः ।
दृश्यो भवति भूयिष्ठम् शिखरम् तन् महोच्छ्रयम् ॥४-४०-५९॥
Uttarena parikramya jambu dvipam divakarah
Drishyo bhavati bhuyishtham shikharam tan mahochchhrayam
40.60
तत्र वैखानसा नाम वालखिल्या महर्षयः ।
प्रकाशमाना दृश्यन्ते सूर्य वर्णाः तपस्विनः ॥४-४०-६०॥
Tatra vaikhanasa nama valakhilya maharshayah
Prakashamana drishyante surya varnah tapasvinah
40.61
अयम् सुदर्शनो द्वीपः पुरो यस्य प्रकाशते ।
तस्मिन् तेजः च चक्षुः च सर्व प्राणभृताम् अपि ॥४-४०-६१॥
Ayam sudarshano dvipah puro yasya prakashate
Tasmin tejah cha chakshuh cha sarva pranabhritam api
40.62
शैलस्य तस्य पृष्ठेषु कंदरेषु वनेषु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः ॥४-४०-६२॥
Shailasya tasya prishtheshu kandareshu vaneshu cha
Ravanah saha vaidehya margitavyah tatah tatah
40.63
कांचनस्य च शैलस्य सूर्यस्य च महात्मनः ।
आविष्टा तेजसा संध्या पूर्वा रक्ता प्रकाशते ॥४-४०-६३॥
Kanchanasya cha shailasya suryasya cha mahatmanah
Avishta tejasa sandhya purva rakta prakashate
40.64
पूर्वम् एतत् कृतम् द्वारम् पृथिव्या भुवनस्य च ।
सूर्यस्य उदयनम् चैव पूर्वा हि एषा दिक् उच्यते ॥४-४०-६४॥
Purvam etat kritam dvaram prithivya bhuvanasya cha
Suryasya udayanam chaiva purva hi esha dik uchyate
40.65
तस्य शलस्य पृष्ठेषु निर्झरेषु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गतव्या ततः ततः ॥४-४०-६५॥
Tasya shalasya prishtheshu nirjhareshu guhasu cha
Ravanah saha vaidehya margatavya tatah tatah
40.66
ततः परम् अगम्या स्यात् दिक् पूर्वा त्रिदश आवृता ।
रहिता चन्द्र सूर्याभ्याम् अदृश्या तिमिर आवृता ॥४-४०-६६॥
Tatah param agamya syat dik purva tridasha avrita
Rahita chandra suryabhyam adrishya timira avrita
40.67
शैलेषु तेषु सर्वेषु कंदरेषु वनेषु च ।
ये च न उक्ता मयोद्देशा विचेया तेषु जानकी ॥४-४०-६७॥
Shaileshu teshu sarveshu kandareshu vaneshu cha
Ye cha na ukta mayoddesha vicheya teshu janaki
40.68
एतावत् वानरैः शक्यम् गन्तुम् वानर पुंगवाः ।
अभास्करम् अमर्यादम् न जानीमः ततः परम् ॥४-४०-६८॥
Etavat vanaraih shakyam gantum vanara pungavah
Abhaskaram amaryadam na janimah tatah param
40.69
अभिगम्य तु वैदेहीम् निलयम् रावणस्य च ।
मासे पूर्णे निवर्तध्वम् उदयम् प्राप्य पर्वतम् ॥४-४०-६९॥
Abhigamya tu vaidehim nilayam ravanasya cha
Mase purne nivartadhvam udayam prapya parvatam
40.70
ऊर्ध्वम् मासात् न वस्तव्यम् वसन् वध्यो भवेन् मम ।
सिद्ध अर्थाः संनिवर्तध्वम् अधिगम्य च मैथिलीम् ॥४-४०-७०॥
Urdhvam masat na vastavyam vasan vadhyo bhaven mama
Siddha arthah sannivartadhvam adhigamya cha maithilim
40.71
महेन्द्र कांताम् वन षण्ड मण्डिताम्दिशम् चरित्वा निपुणेन वानराः ।
अवाप्य सीताम् रघु वंशज प्रियाम्ततो निवृत्ताः सुखिनो भविष्यथ ॥४-४०-७१॥
Mahendra kantam vana shanda manditamdisham charitva nipunena vanarah
Avapya sitam raghu vanshaja priyamtato nivrittah sukhino bhavishyatha