UtshovSarga 38
38.1
प्रतिगृह्य च तत् सर्वम् उपानयम् उपाहृतम् ।
वानरान् सान्त्वयित्वा च सर्वान् एव व्यसर्जयत् ॥४-३८-१॥
Pratigrihya cha tat sarvam upanayam upahritam
Vanaran santvayitva cha sarvan eva vyasarjayat
38.2
विसर्जयित्वा स हरीन् सहस्रान् तान् कृत कर्मणः ।
मेने कृतार्थम् आत्मानम् राघवम् च महाबलम् ॥४-३८-२॥
Visarjayitva sa harin sahasran tan krita karmanah
Mene kritartham atmanam raghavam cha mahabalam
38.3
स लक्ष्मणो भीम बलम् सर्व वानर सत्तमम् ।
अब्रवीत् प्रश्रितम् वाक्यम् सुग्रीवम् संप्रहर्षयन् ॥४-३८-३॥
Sa lakshmano bhima balam sarva vanara sattamam
Abravit prashritam vakyam sugrivam sampraharshayan
38.4
किष्किंधाया विनिष्क्राम यदि ते सौम्य रोचते ।
तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा लक्ष्मणस्य सुभाषितम् ॥४-३८-४॥
Kishkindhaya vinishkrama yadi te saumya rochate
Tasya tat vachanam shrutva lakshmanasya subhashitam
38.5
सुग्रीवः परम प्रीतो वाक्यम् एतत् उवाच ह ।
एवम् भवतु गच्छामः स्थेयम् त्वत् शासने मया ॥४-३८-५॥
Sugrivah parama prito vakyam etat uvacha ha
Evam bhavatu gachchhamah stheyam tvat shasane maya
38.6
तम् एवम् उक्त्वा सुग्रीवो लक्ष्मणम् शुभ लक्षणम् ।
विसर्जयामास तदा तारा अद्याः च एव योषितः ॥४-३८-६॥
Tam evam uktva sugrivo lakshmanam shubha lakshanam
Visarjayamasa tada tara adyah cha eva yoshitah
38.7
एहि इति उच्छैः हरि वरान् सुग्रीवः समुदाहरत् ।
तस्य तद् वचनम् श्रुत्वा हरयः शीघ्रम् आययुः ॥४-३८-७॥
Ehi iti uchchhaih hari varan sugrivah samudaharat
Tasya tad vachanam shrutva harayah shighram ayayuh
38.8
बद्ध अंजलि पुटाः सर्वे ये स्युः स्त्री दर्शन क्षमाः ।
तान् उवाच ततः प्राप्तान् राजा अर्क सदृश प्रभः ॥४-३८-८॥
Baddha anjali putah sarve ye syuh stri darshana kshamah
Tan uvacha tatah praptan raja arka sadrisha prabhah
38.9
उपस्थापयत क्षिप्रम् शिबिकाम् मम वानराः ।
श्रुत्वा तु वचनम् तस्य हरयः शीघ्र विक्रमाः ॥४-३८-९॥
Upasthapayata kshipram shibikam mama vanarah
Shrutva tu vachanam tasya harayah shighra vikramah
38.10
समुपस्थापयामासुः शिबिकाम् प्रिय दर्शनाम् ।
ताम् उपस्थापिताम् दृष्ट्वा शिबिकाम् वानराधिपः ॥४-३८-१०॥
Samupasthapayamasuh shibikam priya darshanam
Tam upasthapitam drishtva shibikam vanaradhipah
38.11
लक्ष्मण आरुह्यताम् शीघ्रम् इति सौमित्रिम् अब्रवीत् ।
इति उक्त्वा कांचनम् यानम् सुग्रीवः सूर्य सन्निभम् ॥४-३८-११॥
Lakshmana aruhyatam shighram iti saumitrim abravit
Iti uktva kanchanam yanam sugrivah surya sannibham
38.12
बहुभिः हरिभिः युक्तम् आरुरोह स लक्ष्मणः ।
पाण्डुरेण आतपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ॥४-३८-१२॥
Bahubhih haribhih yuktam aruroha sa lakshmanah
Pandurena atapatrena dhriyamanena murdhani
38.13
शुक्लैः च वाल व्यजनैः धूयमानैः समंततः ।
शंख भेरी निनादैः च वन्दिभिः च अभिवन्दितः ॥४-३८-१३॥
Shuklaih cha vala vyajanaih dhuyamanaih samantatah
Shankha bheri ninadaih cha vandibhih cha abhivanditah
38.14
निर्ययौ प्राप्य सुग्रीवो राज्य श्रियम् अनुत्तमाम् ।
स वानर शतैः तीष्क्णैः बहुभिः शस्त्र पाणिभिः ॥४-३८-१४॥
Niryayau prapya sugrivo rajya shriyam anuttamam
Sa vanara shataih tishknaih bahubhih shastra panibhih
38.15
परिकीर्णो ययौ तत्र यत्र रामो व्यवस्थितः ।
स तम् देशम् अनुप्राप्य श्रेष्ठम् राम निषेवितम् ॥४-३८-१५॥
Parikirno yayau tatra yatra ramo vyavasthitah
Sa tam desham anuprapya shreshtham rama nishevitam
38.16
अवातरत् महातेजाः शिबिकायाः स लक्ष्मणः ।
आसाद्य च ततो रामम् कृत अंजलि पुटो अभवत् ॥४-३८-१६॥
Avatarat mahatejah shibikayah sa lakshmanah
Asadya cha tato ramam krita anjali puto abhavat
38.17
कृत अंजलौ स्थिते तस्मिन् वानराः च अभवन् तथा ।
तटाकम् इव तम् दृष्ट्वा रामः कुड्मल पंकजम् ॥४-३८-१७॥
Krita anjalau sthite tasmin vanarah cha abhavan tatha
Tatakam iva tam drishtva ramah kudmala pankajam
38.18
वानराणाम् महत् सैन्यम् सुग्रीवे प्रीतिमान् अभूत् ।
पादयोः पतितम् मूर्ध्ना तम् उत्थाप्य हरीश्वरम् ॥४-३८-१८॥
Vanaranam mahat sainyam sugrive pritiman abhut
Padayoh patitam murdhna tam utthapya harishvaram
38.19
प्रेम्णा च बहुमानात् च राघवः परिषस्वजे ।
परिष्वज्य च धर्मात्मा निषीद इति ततो अब्रवीत् ॥४-३८-१९॥
Premna cha bahumanat cha raghavah parishasvaje
Parishvajya cha dharmatma nishida iti tato abravit
38.20
निषण्णम् तम् ततो दृष्ट्वा क्षितौ रामो अब्रवीत् ततः ।
धर्मम् अर्थम् च कामम् च काले यः तु निषेवते ॥४-३८-२०॥
Nishannam tam tato drishtva kshitau ramo abravit tatah
Dharmam artham cha kamam cha kale yah tu nishevate
38.21
विभज्य सततम् वीर स राजा हरिसत्तम ।
हित्वा धर्मम् तथा अर्थम् च कामम् यः तु निषेवते ॥४-३८-२१॥
Vibhajya satatam vira sa raja harisattama
Hitva dharmam tatha artham cha kamam yah tu nishevate
38.22
स वृक्ष अग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते ।
अमित्राणाम् वधे युक्तो मित्राणाम् संग्रहे रतः ॥४-३८-२२॥
Sa vriksha agre yatha suptah patitah pratibudhyate
Amitranam vadhe yukto mitranam sangrahe ratah
38.23
त्रिवर्ग फल भोक्ता च राजा धर्मेण युज्यते ।
उद्योग समयः तु एष प्राप्तः शत्रु निषूदन ॥४-३८-२३॥
Trivarga phala bhokta cha raja dharmena yujyate
Udyoga samayah tu esha praptah shatru nishudana
38.24
संचिंत्यताम् हि पिंगेश हरिभिः सह मंत्रिभिः ।
एवम् उक्तः तु सुग्रीवो रामम् वचनम् अब्रवीत् ॥४-३८-२४॥
Sanchintyatam hi pingesha haribhih saha mantribhih
Evam uktah tu sugrivo ramam vachanam abravit
38.25
प्रनष्टा श्रीः च कीर्तिः च कपि राज्यम् च शाश्वतम् ।
त्वत् प्रसादात् महाबाहो पुनः प्राप्तम् इदम् मया ॥४-३८-२५॥
Pranashta shrih cha kirtih cha kapi rajyam cha shashvatam
Tvat prasadat mahabaho punah praptam idam maya
38.26
तव देव प्रसदात् च भ्रातुः च जयताम् वर ।
कृतम् न प्रतिकुर्यात् यः पुरुषाणाम् स दूषकः ॥४-३८-२६॥
Tava deva prasadat cha bhratuh cha jayatam vara
Kritam na pratikuryat yah purushanam sa dushakah
38.27
एते वानर मुख्याः च शतशः शत्रु सूदन ।
प्राप्ताः च आदाय बलिनः पृथिव्याम् सर्व वानरान् ॥४-३८-२७॥
Ete vanara mukhyah cha shatashah shatru sudana
Praptah cha adaya balinah prithivyam sarva vanaran
38.28
ऋक्षाः च वानराः शूरा गोलांगूलाः च राघव ।
कांतार वन दुर्गाणाम् अभिज्ञा घोर दर्शनाः ॥४-३८-२८॥
Rikshah cha vanarah shura golangulah cha raghava
Kantara vana durganam abhigya ghora darshanah
38.29
देव गन्धर्व पुत्राः च वानराः काम रूपिणः ।
स्वैः स्वैः परिवृताः सैन्यैः वर्तन्ते पथि राघव ॥४-३८-२९॥
Deva gandharva putrah cha vanarah kama rupinah
Svaih svaih parivritah sainyaih vartante pathi raghava
38.30
शतैः शत सहस्रैः च कोटिभिः च प्लवंगमाः ।
अयुतैः च आवृता वीरा शंकुभिः च परंतप ॥४-३८-३०॥
Shataih shata sahasraih cha kotibhih cha plavangamah
Ayutaih cha avrita vira shankubhih cha parantapa
38.31
अर्बुदैः अर्बुद शतैः मध्यैः च अन्तैः च वानराः ।
समुद्राः च परार्धाः च हरयो हरि यूथपाः ॥४-३८-३१॥
Arbudaih arbuda shataih madhyaih cha antaih cha vanarah
Samudrah cha parardhah cha harayo hari yuthapah
38.32
आगमिष्यन्ति ते राजन् महेन्द्र सम विक्रमाः ।
मेघ पर्वत संकाशा मेरु विन्ध्य कृत आलयाः ॥४-३८-३२॥
Agamishyanti te rajan mahendra sama vikramah
Megha parvata sankasha meru vindhya krita alayah
38.33
ते त्वाम् अभिगमिष्यन्ति राक्षसम् योद्धुम् आहवे ।
निहत्य रावणम् युद्धे हि आनयिष्यन्ति मैथिलीम् ॥४-३८-३३॥
Te tvam abhigamishyanti rakshasam yoddhum ahave
Nihatya ravanam yuddhe hi anayishyanti maithilim
38.34
ततः समुद्योगम् अवेक्ष्य वीर्यवान्हरि प्रवीरस्य निदेश वर्तिनः ।
बभूव हर्षात् वसुधा अधिप आत्मजःप्रबुद्ध नील उत्पल तुल्य दर्शनः ॥४-३८-३४॥
Tatah samudyogam avekshya viryavanhari pravirasya nidesha vartinah
Babhuva harshat vasudha adhipa atmajahprabuddha nila utpala tulya darshanah