UtshovSarga 3
3.1
वचो विज्ञाय हनुमान् सुग्रीवस्य महात्मनः ।
पर्वतात् ऋष्यमूकात् तु पुप्लुवे यत्र राघवौ ॥४-३-१॥
Vacho vigyaya hanuman sugrivasya mahatmanah
Parvatat rishyamukat tu pupluve yatra raghavau
3.2
कपि रूपम् परित्यज्य हनुमान् मारुतात्मजः ।
भिक्षु रूपम् ततो भेजे शठबुद्धितया कपिः ॥४-३-२॥
Kapi rupam parityajya hanuman marutatmajah
Bhikshu rupam tato bheje shathabuddhitaya kapih
3.3
ततः च हनुमान् वाचा श्लक्ष्णया सुमनोज्ञया ।
विनीतवत् उपागम्य राघवौ प्रणिपत्य च ॥४-३-३॥
Tatah cha hanuman vacha shlakshnaya sumanogyaya
Vinitavat upagamya raghavau pranipatya cha
3.4
अबभाषे च तौ वीरौ यथावत् प्रशशंस च ।
संपूज्य विधिवद् वीरौ हनुमान् वानरोत्तमः ॥४-३-४॥
Ababhashe cha tau virau yathavat prashashansa cha
Sampujya vidhivad virau hanuman vanarottamah
3.5
उवाच कामतो वाक्यम् मृदु सत्य पराक्रमौ ।
राजर्षि देव प्रतिमौ तापसौ संशित व्रतौ ॥४-३-५॥
Uvacha kamato vakyam mridu satya parakramau
Rajarshi deva pratimau tapasau sanshita vratau
3.6
देशम् कथम् इमम् प्राप्तौ भवन्तौ वर वर्णिनौ ।
त्रासयन्तौ मृग गणान् अन्याम् च वन चारिणः ॥४-३-६॥
Desham katham imam praptau bhavantau vara varninau
Trasayantau mriga ganan anyam cha vana charinah
3.7
पम्पा तीर रुहान् वृक्षान् वीक्षमाणौ समंततः ।
इमाम् नदीम् शुभ जलाम् शोभयन्तौ तरस्विनौ ॥४-३-७॥
Pampa tira ruhan vrikshan vikshamanau samantatah
Imam nadim shubha jalam shobhayantau tarasvinau
3.8
धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ कौ युवाम् चीर वाससौ ।
निःश्वसन्तौ वर भुजौ पीडयन्तौ इमाः प्रजाः ॥४-३-८॥
Dhairyavantau suvarnabhau kau yuvam chira vasasau
Nihshvasantau vara bhujau pidayantau imah prajah
3.9
सिंह विप्रेक्षितौ वीरौ महाबल पराक्रमौ ।
शक्र चाप निभे चापे गृहीत्वा शत्रु नाशनौ ॥४-३-९॥
Sinha viprekshitau virau mahabala parakramau
Shakra chapa nibhe chape grihitva shatru nashanau
3.10
श्रीमन्तौ रूप संपन्नौ वृषभ श्रेष्ठ विक्रमौ ।
हस्ति हस्त उपम भुजौ द्युतिमन्तौ नरर्षभौ ॥४-३-१०॥
Shrimantau rupa sampannau vrishabha shreshtha vikramau
Hasti hasta upama bhujau dyutimantau nararshabhau
3.11
प्रभया पर्वत इन्द्रः असौ युवयोः अवभासितः ।
राज्य अर्हौ अमर प्रख्यौ कथम् देशम् इह आगतौ ॥४-३-११॥
Prabhaya parvata indrah asau yuvayoh avabhasitah
Rajya arhau amara prakhyau katham desham iha agatau
3.12
पद्म पत्र ईक्षणौ वीरौ जटा मण्डल धारिणौ ।
अन्योन्य सदृशौ वीरौ देव लोकात् इह आगतौ ॥४-३-१२॥
Padma patra ikshanau virau jata mandala dharinau
Anyonya sadrishau virau deva lokat iha agatau
3.13
यदृच्छयेव संप्राप्तौ चन्द्र सूर्यौ वसुंधराम् ।
विशाल वक्षसौ वीरौ मानुषौ देव रूपिणौ ॥४-३-१३॥
Yadrichchhayeva sampraptau chandra suryau vasundharam
Vishala vakshasau virau manushau deva rupinau
3.14
सिंह स्कन्धौ महा उत्साहौ समदौ इव गोवृषौ ।
आयताः च सुवृत्ताः च बाहवः परिघोपमाः ॥४-३-१४॥
Sinha skandhau maha utsahau samadau iva govrishau
Ayatah cha suvrittah cha bahavah parighopamah
3.15
सर्व भूषण भूषार्हाः किम् अर्थम् न विभूषिताः ।
उभौ योग्यौ अहम् मन्ये रक्षितुम् पृथिवीम् इमाम् ॥४-३-१५॥
Sarva bhushana bhusharhah kim artham na vibhushitah
Ubhau yogyau aham manye rakshitum prithivim imam
3.16
स सागर वनाम् कृत्स्नाम् विन्ध्य मेरु विभूषिताम् ।
इमे च धनुषी चित्रे श्लक्ष्णे चित्र अनुलेपने ॥४-३-१६॥
Sa sagara vanam kritsnam vindhya meru vibhushitam
Ime cha dhanushi chitre shlakshne chitra anulepane
3.17
प्रकाशेते यथा इन्द्रस्य वज्रे हेम विभूषिते ।
संपूर्णाः च शितैः बाणैः तूणाः च शुभ दर्शनाः ॥४-३-१७॥
Prakashete yatha indrasya vajre hema vibhushite
Sampurnah cha shitaih banaih tunah cha shubha darshanah
3.18
जीवित अन्तकरैः घोरैः ज्वलद्भिः इव पन्नगैः ।
महा प्रमाणौ विपुलौ तप्त हाटक भूषणौ ॥४-३-१८॥
Jivita antakaraih ghoraih jvaladbhih iva pannagaih
Maha pramanau vipulau tapta hataka bhushanau
3.19
खड्गौ एतौ विराजेते निर्मुक्त भुजगौ इव ।
एवम् माम् परिभाषन्तम् कस्माद् वै न अभि भाषतः ॥४-३-१९॥
Khadgau etau virajete nirmukta bhujagau iva
Evam mam paribhashantam kasmad vai na abhi bhashatah
3.20
सुग्रीवो नाम धर्मात्मा कश्चित् वानर पुंगवः ।
वीरो विनिकृतो भ्रात्रा जगत् भ्रमति दुःखितः ॥४-३-२०॥
Sugrivo nama dharmatma kashchit vanara pungavah
Viro vinikrito bhratra jagat bhramati duhkhitah
3.21
प्राप्तः अहम् प्रेषितः तेन सुग्रीवेण महात्मना ।
राज्ञा वानर मुख्यानाम् हनुमान् नाम वानरः ॥४-३-२१॥
Praptah aham preshitah tena sugrivena mahatmana
Ragya vanara mukhyanam hanuman nama vanarah
3.22
युवाभ्याम् स हि धर्मात्मा सुग्रीवः सख्यम् इच्छति ।
तस्य माम् सचिवम् वित्तम् वानरम् पवनात्मजम् ॥४-३-२२॥
Yuvabhyam sa hi dharmatma sugrivah sakhyam ichchhati
Tasya mam sachivam vittam vanaram pavanatmajam
3.23
भिक्षु रूप प्रति च्छन्नम् सुग्रीव प्रिय कारणात् ।
ऋश्यमूकात् इह प्राप्तम् कामगम् कामचारिणम् ॥४-३-२३॥
Bhikshu rupa prati chchhannam sugriva priya karanat
Rishyamukat iha praptam kamagam kamacharinam
3.24
एवम् उक्त्वा तु हनुमाम् तौ वीरौ राम लक्ष्मणौ ।
वाक्यज्ञो वाक्य कुशलः पुनः न उवाच किंचन ॥४-३-२४॥
Evam uktva tu hanumam tau virau rama lakshmanau
Vakyagyo vakya kushalah punah na uvacha kinchana
3.25
एतत् श्रुत्वा वचः तस्य रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ।
प्रहृष्ट वदनः श्रीमान् भ्रातरम् पार्श्वतः स्थितम् ॥४-३-२५॥
Etat shrutva vachah tasya ramo lakshmanam abravit
Prahrishta vadanah shriman bhrataram parshvatah sthitam
3.26
सचिवो अयम् कपीन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
तम् एव काङ्क्षमाणस्य मम अन्तिकम् इह आगतः ॥४-३-२६॥
Sachivo ayam kapindrasya sugrivasya mahatmanah
Tam eva kankshamanasya mama antikam iha agatah
3.27
तम् अभ्यभाष सौमित्रे सुग्रीव सचिवम् कपिम् ।
वाक्यज्ञम् मधुरैः वाक्यैः स्नेह युक्तम् अरिन्दम ॥४-३-२७॥
Tam abhyabhasha saumitre sugriva sachivam kapim
Vakyagyam madhuraih vakyaih sneha yuktam arindama
3.28
न अन् ऋग्वेद विनीतस्य न अ\-\-यजुर्वेद धारिणः ।
न अ\-\-साम वेद विदुषः शक्यम् एवम् विभाषितुम् ॥४-३-२८॥
Na an rigveda vinitasya na a\-\-yajurveda dharinah
Na a\-\-sama veda vidushah shakyam evam vibhashitum
3.29
नूनम् व्यकरणम् कृत्स्नम् अनेन बहुधा श्रुतम् ।
बहु व्याहरता अनेन न किंचित् अप शब्दितम् ॥४-३-२९॥
Nunam vyakaranam kritsnam anena bahudha shrutam
Bahu vyaharata anena na kinchit apa shabditam
3.30
न मुखे नेत्रयोः च अपि ललाटे च भ्रुवोः तथा ।
अन्येषु अपि च सर्वेषु दोषः संविदितः क्वचित् ॥४-३-३०॥
Na mukhe netrayoh cha api lalate cha bhruvoh tatha
Anyeshu api cha sarveshu doshah sanviditah kvachit
3.31
अविस्तरम् असंदिग्धम् अविलम्बितम् अव्यथम् ।
उरःस्थम् कण्ठगम् वाक्यम् वर्तते मध्यमे स्वरम् ॥४-३-३१॥
Avistaram asandigdham avilambitam avyatham
Urahstham kanthagam vakyam vartate madhyame svaram
3.32
संस्कार क्रम संपन्नाम् अद्भुताम् अविलम्बिताम् ।
उच्चारयति कल्याणीम् वाचम् हृदय हर्षिणीम् ॥४-३-३२॥
Sanskara krama sampannam adbhutam avilambitam
Uchcharayati kalyanim vacham hridaya harshinim
3.33
अनया चित्रया वाचा त्रिस्थान व्यंजनस्थयाः ।
कस्य न आराध्यते चित्तम् उद्यत् असे अरेः अपि ॥४-३-३३॥
Anaya chitraya vacha tristhana vyanjanasthayah
Kasya na aradhyate chittam udyat ase areh api
3.34
एवम् विधो यस्य दूतो न भवेत् पार्थिवस्य तु ।
सिद्ध्यन्ति हि कथम् तस्य कार्याणाम् गतयोऽनघ ॥४-३-३४॥
Evam vidho yasya duto na bhavet parthivasya tu
Siddhyanti hi katham tasya karyanam gatayonagha
3.35
एवम् गुण गणैर् युक्ता यस्य स्युः कार्य साधकाः ।
तस्य सिद्ध्यन्ति सर्वेऽर्था दूत वाक्य प्रचोदिताः ॥४-३-३५॥
Evam guna ganair yukta yasya syuh karya sadhakah
Tasya siddhyanti sarvertha duta vakya prachoditah
3.36
एवम् उक्तः तु सोउमित्रिः सुग्रीव सचिवम् कपिम् ।
अभ्यभाषत वाक्यज्ञो वाक्यज्ञम् पवनात्मजम् ॥४-३-३६॥
Evam uktah tu soumitrih sugriva sachivam kapim
Abhyabhashata vakyagyo vakyagyam pavanatmajam
3.37
विदिता नौ गुणा विद्वन् सुग्रीवस्य महात्मनः ।
तम् एव च अवाम् मार्गावः सुग्रीवम् प्लवगेश्वरम् ॥४-३-३७॥
Vidita nau guna vidvan sugrivasya mahatmanah
Tam eva cha avam margavah sugrivam plavageshvaram
3.38
यथा ब्रवीषि हनुमान् सुग्रीव वचनाद् इह ।
तत् तथा हि करिष्यावो वचनात् तव सत्तम ॥४-३-३८॥
Yatha bravishi hanuman sugriva vachanad iha
Tat tatha hi karishyavo vachanat tava sattama
3.39
तत् तस्य वाक्यम् निपुणम् निशम्यप्रहृष्ट रूपः पवनात्मजः कपिः ।
मनः समाधाय जय उपपत्तौसख्यम् तदा कर्तुम् इयेष ताभ्याम् ॥४-३-३९॥
Tat tasya vakyam nipunam nishamyaprahrishta rupah pavanatmajah kapih
Manah samadhaya jaya upapattausakhyam tada kartum iyesha tabhyam