UtshovSarga 12
12.1
एतच् च वचनम् श्रुत्वा सुग्रीवस्य सुभाषितम् ।
प्रत्ययार्थम् महातेजा रामो जग्राह कार्मुकम् ॥४-१२-१॥
Etach cha vachanam shrutva sugrivasya subhashitam
Pratyayartham mahateja ramo jagraha karmukam
12.2
स गृहीत्वा धनुर् घोरम् शरम् एकम् च मानदः ।
सालम् उद्दिश्य चिक्षेप पूरयन् स रवैः दिशः ॥४-१२-२॥
Sa grihitva dhanur ghoram sharam ekam cha manadah
Salam uddishya chikshepa purayan sa ravaih dishah
12.3
स विसृष्टो बलवता बाणः स्वर्ण परिष्कृतः ।
भित्त्वा सालान् गिरि प्रस्थम् सप्त भूमिम् विवेश ह ॥४-१२-३॥
Sa visrishto balavata banah svarna parishkritah
Bhittva salan giri prastham sapta bhumim vivesha ha
12.4
सायकः तु मुहूर्तेन सालान् भित्त्वा महाजवः ।
निष्पत्य च पुनः तूर्णम् तम् एव प्रविवेश ह ॥४-१२-४॥
Sayakah tu muhurtena salan bhittva mahajavah
Nishpatya cha punah turnam tam eva pravivesha ha
12.5
तान् दृष्ट्वा सप्त निर्भिन्नान् सालान् वानरपुंगवः ।
रामस्य शर वेगेन विस्मयम् परमम् गतः ॥४-१२-५॥
Tan drishtva sapta nirbhinnan salan vanarapungavah
Ramasya shara vegena vismayam paramam gatah
12.6
स मूर्ध्ना न्यपतत् भूमौ प्रलंबीकृत भूषणः ।
सुग्रीवः परम प्रीतो राघवाय कृतांजलिः ॥४-१२-६॥
Sa murdhna nyapatat bhumau pralambikrita bhushanah
Sugrivah parama prito raghavaya kritanjalih
12.7
इदम् च उवाच धर्मज्ञम् कर्मणा तेन हर्षितः ।
रामम् सर्व अस्त्र विदुषाम् श्रेष्ठम् शूरम् अवस्थितम् ॥४-१२-७॥
Idam cha uvacha dharmagyam karmana tena harshitah
Ramam sarva astra vidusham shreshtham shuram avasthitam
12.8
स इन्द्रान् अपि सुरान् सर्वाम् त्वम् बाणैः पुरुषर्षभ ।
समर्थः समरे हन्तुम् किम् पुनर् वालिनम् प्रभो ॥४-१२-८॥
Sa indran api suran sarvam tvam banaih purusharshabha
Samarthah samare hantum kim punar valinam prabho
12.9
येन सप्त महा साला गिरिर् भूमिः च दारिताः ।
बाणेन एकेन काकुत्स्थ स्थाता ते को रण अग्रतः ॥४-१२-९॥
Yena sapta maha sala girir bhumih cha daritah
Banena ekena kakutstha sthata te ko rana agratah
12.10
अद्य मे विगतः शोकः प्रीतिर् अद्य परा मम ।
सुहृदम् त्वाम् समासाद्य महेन्द्र वरुणोपमम् ॥४-१२-१०॥
Adya me vigatah shokah pritir adya para mama
Suhridam tvam samasadya mahendra varunopamam
12.11
तम् अद्य एव प्रियार्थम् मे वैरिणम् भ्रातृ रूपिणम् ।
वालिनम् जहि काकुत्स्थ मया बद्धो अयम् अंजलिः ॥४-१२-११॥
Tam adya eva priyartham me vairinam bhratri rupinam
Valinam jahi kakutstha maya baddho ayam anjalih
12.12
ततो रामः परिष्वज्य सुग्रीवम् प्रिय दर्शनम् ।
प्रत्युवाच महाप्राज्ञो लक्ष्मणानुगतम् वचः ॥४-१२-१२॥
Tato ramah parishvajya sugrivam priya darshanam
Pratyuvacha mahapragyo lakshmananugatam vachah
12.13
अस्माद् गच्छाम किष्किन्धाम् क्षिप्रम् गच्छ त्वम् अग्रतः ।
गत्वा च आह्वय सुग्रीव वालिनम् भ्रातृ गन्धिनम् ॥४-१२-१३॥
Asmad gachchhama kishkindham kshipram gachchha tvam agratah
Gatva cha ahvaya sugriva valinam bhratri gandhinam
12.14
सर्वे ते त्वरितम् गत्वा किष्किन्धाम् वालिनः पुरीम् ।
वृक्षैः आत्मानम् आवृत्य हि अतिष्ठन् गहने वने ॥४-१२-१४॥
Sarve te tvaritam gatva kishkindham valinah purim
Vrikshaih atmanam avritya hi atishthan gahane vane
12.15
सुग्रीवो अपि व्यनदद् घोरम् वालिनो ह्वान कारणात् ।
गाढम् परिहितो वेगान् नादैः भिन्दन् इव अंबरम् ॥४-१२-१५॥
Sugrivo api vyanadad ghoram valino hvana karanat
Gadham parihito vegan nadaih bhindan iva ambaram
12.16
तम् श्रुत्वा निनदम् भ्रातुः क्रुद्धो वाली महाबलः ।
निष्पपात सुसंरब्धो भास्करो अस्त तटात् इव ॥४-१२-१६॥
Tam shrutva ninadam bhratuh kruddho vali mahabalah
Nishpapata susanrabdho bhaskaro asta tatat iva
12.17
ततः सुतुमुलम् युद्धम् वालि सुग्रीवयोः अभूत् ।
गगने ग्रहयोः घोरम् बुध अंगारकयोः इव ॥४-१२-१७॥
Tatah sutumulam yuddham vali sugrivayoh abhut
Gagane grahayoh ghoram budha angarakayoh iva
12.18
तलैः अशनि कल्पैः च वज्र कल्पैः च मुष्टिभिः ।
जघ्नतुः समरे अन्योन्यम् भ्रातरौ क्रोध मूर्च्छितौ ॥४-१२-१८॥
Talaih ashani kalpaih cha vajra kalpaih cha mushtibhih
Jaghnatuh samare anyonyam bhratarau krodha murchchhitau
12.19
ततो रामो धनुष् पाणिः तौ उभौ समुदैक्षत ।
अन्योन्य सदृशौ वीरौ उभौ देवौ इव अश्विनौ ॥४-१२-१९॥
Tato ramo dhanush panih tau ubhau samudaikshata
Anyonya sadrishau virau ubhau devau iva ashvinau
12.20
यत् न अवगच्छत् सुग्रीवम् वालिनम् वा अपि राघवः ।
ततो न कृतवान् बुद्धिम् मोक्तुम् अन्तकरम् शरम् ॥४-१२-२०॥
Yat na avagachchhat sugrivam valinam va api raghavah
Tato na kritavan buddhim moktum antakaram sharam
12.21
एतस्मिन् अन्तरे भग्नः सुग्रीवः तेन वालिना ।
अपश्यन् राघवम् नाथम् ऋश्यमूकम् प्रदुद्रुवे ॥४-१२-२१॥
Etasmin antare bhagnah sugrivah tena valina
Apashyan raghavam natham rishyamukam pradudruve
12.22
क्लान्तो रुधिर सिक्त अंगो प्रहारैः जर्जरी कृतः ।
वालिना अभिद्रुतः क्रोधात् प्रविवेश महावनम् ॥४-१२-२२॥
Klanto rudhira sikta ango praharaih jarjari kritah
Valina abhidrutah krodhat pravivesha mahavanam
12.23
तम् प्रविष्टम् वनम् दृष्ट्वा वाली शाप भयात् ततः ।
मुक्तो हि असि त्वम् इति उक्त्वा स निवृत्तो महाबलः ॥४-१२-२३॥
Tam pravishtam vanam drishtva vali shapa bhayat tatah
Mukto hi asi tvam iti uktva sa nivritto mahabalah
12.24
राघवो अपि सह भ्रात्रा सह चैव हनूमता ।
तदेव वनम् आगच्छत् सुग्रीवो यत्र वानरः ॥४-१२-२४॥
Raghavo api saha bhratra saha chaiva hanumata
Tadeva vanam agachchhat sugrivo yatra vanarah
12.25
तम् समीक्ष्य आगतम् रामम् सुग्रीवः सह लक्ष्मणम् ।
ह्रीमान् दीनम् उवाच इदम् वसुधाम् अवलोकयन् ॥४-१२-२५॥
Tam samikshya agatam ramam sugrivah saha lakshmanam
Hriman dinam uvacha idam vasudham avalokayan
12.26
आह्वयस्व इति माम् उक्त्वा दर्शयित्वा च विक्रमम् ।
वैरिणा घातयित्वा च किम् इदानीम् त्वया कृतम् ॥४-१२-२६॥
Ahvayasva iti mam uktva darshayitva cha vikramam
Vairina ghatayitva cha kim idanim tvaya kritam
12.27
ताम् एव वेलाम् वक्तव्यम् त्वया राघव तत्त्वतः ।
वालिनम् न निहन्मि इति ततो न अहम् इतो व्रजे ॥४-१२-२७॥
Tam eva velam vaktavyam tvaya raghava tattvatah
Valinam na nihanmi iti tato na aham ito vraje
12.28
तस्य च एवम् ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
करुणम् दीनया वाचा राघवः पुनर् अब्रवीत् ॥४-१२-२८॥
Tasya cha evam bruvanasya sugrivasya mahatmanah
Karunam dinaya vacha raghavah punar abravit
12.29
सुग्रीव श्रूयताम् तात क्रोधः च व्यपनीयताम् ।
कारणम् येन बाणो अयम् स मया न विसर्जितः ॥४-१२-२९॥
Sugriva shruyatam tata krodhah cha vyapaniyatam
Karanam yena bano ayam sa maya na visarjitah
12.30
अलंकारेण वेषेण प्रमाणेन गतेन च ।
त्वम् च सुग्रीव वाली च सदृशौ स्थः परस्परम् ॥४-१२-३०॥
Alankarena veshena pramanena gatena cha
Tvam cha sugriva vali cha sadrishau sthah parasparam
12.31
स्वरेण वर्चसा च एव प्रेक्षितेन च वानर ।
विक्रमेण च वाक्यैः च व्यक्तिम् वाम् न उपलक्षये ॥४-१२-३१॥
Svarena varchasa cha eva prekshitena cha vanara
Vikramena cha vakyaih cha vyaktim vam na upalakshaye
12.32
ततो अहम् रूप सादृश्यात् मोहितो वानरोत्तम ।
न उत्सृजामि महावेगम् शरम् शत्रु निबर्हणम् ॥४-१२-३२॥
Tato aham rupa sadrishyat mohito vanarottama
Na utsrijami mahavegam sharam shatru nibarhanam
12.33
जीवित अन्तकरम् घोरम् सादृश्यात् तु विशंकितः ।
मूलघातो न नौ स्याद्धि द्वयोः इति कृतो मया ॥४-१२-३३॥
Jivita antakaram ghoram sadrishyat tu vishankitah
Mulaghato na nau syaddhi dvayoh iti krito maya
12.34
त्वयि वीर विपन्ने हि अज्ञान् लाघवान् मया ।
मौढ्यम् च मम बाल्यम् च ख्यापितम् स्यात् कपीस्वर ॥४-१२-३४॥
Tvayi vira vipanne hi agyan laghavan maya
Maudhyam cha mama balyam cha khyapitam syat kapisvara
12.35
दत्त अभय वधो नाम पातकम् महत् अद्भुतम् ।
अहम् च लक्ष्मणः च एव सीत च वरवर्णिनी ॥४-१२-३५॥
Datta abhaya vadho nama patakam mahat adbhutam
Aham cha lakshmanah cha eva sita cha varavarnini
12.36
त्वत् अधीना वयम् सर्वे वने अस्मिन् शरणम् भवान् ।
तस्मात् युध्यस्व भूयस्त्वम् मा शंकी च वानर ॥४-१२-३६॥
Tvat adhina vayam sarve vane asmin sharanam bhavan
Tasmat yudhyasva bhuyastvam ma shanki cha vanara
12.37
एतन् मुहूर्ते तु मया पश्य वालिनम् आहवे ।
निरस्तम् इषुणा एकेन वेष्टमानम् महीतले ॥४-१२-३७॥
Etan muhurte tu maya pashya valinam ahave
Nirastam ishuna ekena veshtamanam mahitale
12.38
अभिज्ञानम् कुरुष्व त्वम् आत्मनो वानरेश्वर ।
येन त्वाम् अभिजानीयाम् द्वन्द्व युद्धम् उपागतम् ॥४-१२-३८॥
Abhigyanam kurushva tvam atmano vanareshvara
Yena tvam abhijaniyam dvandva yuddham upagatam
12.39
गज पुष्पीम् इमाम् फुल्लाम् उत्पाट्य शुभ लक्षणाम् ।
कुरु लक्ष्मण कण्ठे अस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥४-१२-३९॥
Gaja pushpim imam phullam utpatya shubha lakshanam
Kuru lakshmana kanthe asya sugrivasya mahatmanah
12.40
ततो गिरि तटे जाताम् उत्पाट्य कुसुमायुताम् ।
लक्ष्मणो गज पुष्पीम् ताम् तस्य कण्ठे व्यसर्जयत् ॥४-१२-४०॥
Tato giri tate jatam utpatya kusumayutam
Lakshmano gaja pushpim tam tasya kanthe vyasarjayat
12.41
स तथा शुशुभे श्रीमान् लतया कण्ठ सक्तया ।
मालया इव बलाकानाम् ससंध्य इव तोयदः ॥४-१२-४१॥
Sa tatha shushubhe shriman lataya kantha saktaya
Malaya iva balakanam sasandhya iva toyadah
12.42
विभ्राजमानो वपुषा राम वाक्य समाहितः ।
जगाम सह रामेण किष्किंधाम् पुनराप सः ॥४-१२-४२॥
Vibhrajamano vapusha rama vakya samahitah
Jagama saha ramena kishkindham punarapa sah