UtshovSarga 1
1.1
स ताम् पुष्करिणीम् गत्वा पद्म उत्पल झषाकुलाम् ।
रामः सौमित्रि सहितो विललाप अकुलेन्द्रियः ॥४-१-१॥
Sa tam pushkarinim gatva padma utpala jhashakulam
Ramah saumitri sahito vilalapa akulendriyah
1.2
तत्र दृष्ट्वैवा ताम् हर्षात् इन्द्रियाणि चकम्पिरे ।
स कामवशम् आपन्नः सौमित्रिम् इदम् अब्रवीत् ॥४-१-२॥
Tatra drishtvaiva tam harshat indriyani chakampire
Sa kamavasham apannah saumitrim idam abravit
1.3
सौमित्रे शोभते पम्पा वैदूर्य विमल उदका ।
फुल्ल पद्म उत्पलवती शोभिता विविधैः द्रुमैः ॥४-१-३॥
Saumitre shobhate pampa vaidurya vimala udaka
Phulla padma utpalavati shobhita vividhaih drumaih
1.4
सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननम् शुभ दर्शनम् ।
यत्र राजन्ति शैला वा द्रुमाः स शिखरा इव ॥४-१-४॥
Saumitre pashya pampayah kananam shubha darshanam
Yatra rajanti shaila va drumah sa shikhara iva
1.5
माम् तु शोकाभि सन्तप्तम् आधयः पीडयन्ति वै ।
भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च ॥४-१-५॥
Mam tu shokabhi santaptam adhayah pidayanti vai
Bharatasya cha duhkhena vaidehya haranena cha
1.6
शोकार्तस्य अपि मे पम्पा शोभते चित्र कानना ।
व्यवकीर्णा बहु विधैः पुष्पैः शीतोदका शिवा ॥४-१-६॥
Shokartasya api me pampa shobhate chitra kanana
Vyavakirna bahu vidhaih pushpaih shitodaka shiva
1.7
नलिनैः अपि संछन्ना हि अत्यर्थ शुभ दर्शना ।
सर्प व्याल अनुचरिता मृग द्विज समाकुला ॥४-१-७॥
Nalinaih api sanchhanna hi atyartha shubha darshana
Sarpa vyala anucharita mriga dvija samakula
1.8
अधिकम् प्रविभाति एतत् नील पीतम् तु शाद्वलम् ।
द्रुमाणाम् विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैः इव अर्पितम् ॥४-१-८॥
Adhikam pravibhati etat nila pitam tu shadvalam
Drumanam vividhaih pushpaih paristomaih iva arpitam
1.9
पुष्प भार समृद्धानि शिखराणि समन्ततः ।
लताभिः पुष्पित अग्राभिः उपगूढानि सर्वतः ॥४-१-९॥
Pushpa bhara samriddhani shikharani samantatah
Latabhih pushpita agrabhih upagudhani sarvatah
1.10
सुख अनिलोऽयम् सौमित्रे कालः प्रचुर मन्मथः ।
गन्धवान् सुरभिर् मासो जात पुष्प फल द्रुमः ॥४-१-१०॥
Sukha aniloyam saumitre kalah prachura manmathah
Gandhavan surabhir maso jata pushpa phala drumah
1.11
पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानाम् पुष्प शालिनाम् ।
सृजताम् पुष्प वर्षाणि वर्षम् तोयमुचाम् इव ॥४-१-११॥
Pashya rupani saumitre vananam pushpa shalinam
Srijatam pushpa varshani varsham toyamucham iva
1.12
प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः कानन द्रुमाः ।
वायु वेग प्रचलिताः पुष्पैः अवकिरन्ति गाम् ॥४-१-१२॥
Prastareshu cha ramyeshu vividhah kanana drumah
Vayu vega prachalitah pushpaih avakiranti gam
1.13
पतितैः पतमानैः च पादपस्थैः च मारुतः ।
कुसुमैः पश्य सौमित्रे क्रीडतीव समन्ततः ॥४-१-१३॥
Patitaih patamanaih cha padapasthaih cha marutah
Kusumaih pashya saumitre kridativa samantatah
1.14
विक्षिपन् विविधाः शाखा नगानाम् कुसुमोत्कटाः ।
मारुतः चलित स्थानैः षट्पदैः अनुगीयते ॥४-१-१४॥
Vikshipan vividhah shakha naganam kusumotkatah
Marutah chalita sthanaih shatpadaih anugiyate
1.15
मत्त कोकिल सन्नादैः नर्तयन् इव पादपान् ।
शैल कन्दर निष्क्रान्तः प्रगीत इव च अनिलः ॥४-१-१५॥
Matta kokila sannadaih nartayan iva padapan
Shaila kandara nishkrantah pragita iva cha anilah
1.16
तेन विक्षिपता अत्यर्थम् पवनेन समन्ततः ।
अमी संसक्त शाखाग्रा ग्रथिता इव पादपाः ॥४-१-१६॥
Tena vikshipata atyartham pavanena samantatah
Ami sansakta shakhagra grathita iva padapah
1.17
स एव सुख संस्पर्शो वाति चन्दन शीतलः ।
गन्धम् अभ्यवहन् पुण्यम् श्रम अपनयो अनिलः ॥४-१-१७॥
Sa eva sukha sansparsho vati chandana shitalah
Gandham abhyavahan punyam shrama apanayo anilah
1.18
अमी पवन विक्षिप्ता विनन्दन्ती इव पादपाः ।
षट्पदैः अनुकूजद्भिः वनेषु मधु गन्धिषु ॥४-१-१८॥
Ami pavana vikshipta vinandanti iva padapah
Shatpadaih anukujadbhih vaneshu madhu gandhishu
1.19
गिरि प्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिः मनोरमैः ।
संसक्त शिखरा शैला विराजन्ति महाद्रुमैः ॥४-१-१९॥
Giri prastheshu ramyeshu pushpavadbhih manoramaih
Sansakta shikhara shaila virajanti mahadrumaih
1.20
पुष्प संछन्न शिखरा मारुतः उत्क्षेप चंचला ।
अमी मधुकरोत्तंसाः प्रगीत इव पादपाः ॥४-१-२०॥
Pushpa sanchhanna shikhara marutah utkshepa chanchala
Ami madhukarottansah pragita iva padapah
1.21
सुपुष्पितांस्तु पश्य एतान् कर्णिकारान् समन्ततः ।
हाटक प्रति संच्छन्नान् नरान् पीतांबरान् इव ॥४-१-२१॥
Supushpitanstu pashya etan karnikaran samantatah
Hataka prati sanchchhannan naran pitambaran iva
1.22
अयम् वसन्तः सौमित्रे नाना विहग नादितः ।
सीतया विप्रहीणस्य शोक सन्दीपनो मम ॥४-१-२२॥
Ayam vasantah saumitre nana vihaga naditah
Sitaya viprahinasya shoka sandipano mama
1.23
माम् हि शोक समाक्रान्तम् संतापयति मन्मथः ।
हृष्टम् प्रवदमानश्च समाह्वयति कोकिलः ॥४-१-२३॥
Mam hi shoka samakrantam santapayati manmathah
Hrishtam pravadamanashcha samahvayati kokilah
1.24
एष दाअत्यूहको हृष्टो रम्ये माम् वन निर्झरे ।
प्रणदन् मन्मथाविष्टम् शोचयिष्यति लक्ष्मण ॥४-१-२४॥
Esha daatyuhako hrishto ramye mam vana nirjhare
Pranadan manmathavishtam shochayishyati lakshmana
1.25
श्रुत्वा एतस्य पुरा शब्दम् आश्रमस्था मम प्रिया ।
माम् आहूय प्रमुदिता परमम् प्रत्यनन्दत ॥४-१-२५॥
Shrutva etasya pura shabdam ashramastha mama priya
Mam ahuya pramudita paramam pratyanandata
1.26
एवम् विचित्राः पतगा नाना राव विराविणः ।
वृक्ष गुल्म लताः पश्य संपतन्ति समन्ततः ॥४-१-२६॥
Evam vichitrah pataga nana rava viravinah
Vriksha gulma latah pashya sampatanti samantatah
1.27
विमिश्रा विहगाः पुंभिः आत्म व्यूह अभिनन्दिताः ।
भृङ्गराज प्रमुदिताः सौमित्रे मधुर स्वराः ॥४-१-२७॥
Vimishra vihagah pumbhih atma vyuha abhinanditah
Bhringaraja pramuditah saumitre madhura svarah
1.28
अस्याः कूले प्रमुदिताः संघशः शकुनास्त्विह ।
दात्यूहरति विक्रन्दैः पुंस्कोकिल रुतैः अपि ॥४-१-२८॥
Asyah kule pramuditah sanghashah shakunastviha
Datyuharati vikrandaih punskokila rutaih api
1.29
स्वनन्ति पादपाः च इमे माम् अनङ्ग प्रदीपकाः ।
अशोक स्तबक अङ्गारः षट्पद स्वन निस्वनः ॥४-१-२९॥
Svananti padapah cha ime mam ananga pradipakah
Ashoka stabaka angarah shatpada svana nisvanah
1.30
माम् हि पल्लव ताम्रार्चिः वसन्ताग्निः प्रधक्ष्यति ।
न हि ताम् सूक्ष्मपक्ष्माक्षीम् सुकेशीम् मृदु भाषिणीम् ॥४-१-३०॥
Mam hi pallava tamrarchih vasantagnih pradhakshyati
Na hi tam sukshmapakshmakshim sukeshim mridu bhashinim
1.31
अपश्यतो मे सौउमित्रे जीवितेऽस्ति प्रयोजनम् ।
अयम् हि रुचिरः तस्याः कालो रुचिर काननः ॥४-१-३१॥
Apashyato me sauumitre jivitesti prayojanam
Ayam hi ruchirah tasyah kalo ruchira kananah
1.32
कोकिलाकुल सीमान्तः दयिताया मम अनघः ।
मन्मध आयास संभूतो वसन्त गुण वर्धितः ॥४-१-३२॥
Kokilakula simantah dayitaya mama anaghah
Manmadha ayasa sambhuto vasanta guna vardhitah
1.33
अयम् माम् धक्ष्यति क्षिप्रम् शोकाग्निः न चिरादिव ।
अपश्यत ताम् वनिताम् पश्यतो रुचिर द्रुमान् ॥४-१-३३॥
Ayam mam dhakshyati kshipram shokagnih na chiradiva
Apashyata tam vanitam pashyato ruchira druman
1.34
मम अयम् आत्मप्रभवो भूयस्त्वम् उपयास्यति ।
अदृश्यमाना वैदेही शोकम् वर्धयती इह मे ॥४-१-३४॥
Mama ayam atmaprabhavo bhuyastvam upayasyati
Adrishyamana vaidehi shokam vardhayati iha me
1.35
दृश्यमानो वसन्तः च स्वेद संसर्ग दूषकः ।
माम् हि सा मृगशाबाक्षी चिन्ता शोक बलात्कृतम् ॥४-१-३५॥
Drishyamano vasantah cha sveda sansarga dushakah
Mam hi sa mrigashabakshi chinta shoka balatkritam
1.36
संतापयति सौमित्रे कृइरः चैत्र वनानिलः ।
अमी मयूराः शोभन्ते प्रनृत्यन्तः ततः ततः ॥४-१-३६॥
Santapayati saumitre kriirah chaitra vananilah
Ami mayurah shobhante pranrityantah tatah tatah
1.37
स्त्वैः पक्षैः पवन उद्धूतैः गवाक्षैः स्फाटिकैः इव ।
शिखिनीभिः परिवृतास्त एते मद मूर्छिताः ॥४-१-३७॥
Stvaih pakshaih pavana uddhutaih gavakshaih sphatikaih iva
Shikhinibhih parivritasta ete mada murchhitah
1.38
मन्मथ अभिपरीतस्य मम मन्मथ वर्धनाः ।
पश्य लक्ष्णम नृत्यन्तम् मयूरम् उपनृत्यति ॥४-१-३८॥
Manmatha abhiparitasya mama manmatha vardhanah
Pashya lakshnama nrityantam mayuram upanrityati
1.39
शिखिनी मन्मथ आर्तैः एषा भर्तारम् गिरि सानुनि ।
ताम् एव मनसा रामाम् मयुरोऽपि अनुधावति ॥४-१-३९॥
Shikhini manmatha artaih esha bhartaram giri sanuni
Tam eva manasa ramam mayuropi anudhavati
1.40
वितत्य रुचिरौ पक्षौ रुतैः उपहसन् इव ।
मयूरस्य वने नूनम् रक्षसा न हृता प्रिया ॥४-१-४०॥
Vitatya ruchirau pakshau rutaih upahasan iva
Mayurasya vane nunam rakshasa na hrita priya
1.41
तस्मात् नृत्यति रम्येषु वनेषु सह कान्तया ।
मम त्वयम् विना वासः पुष्पमासे सुदुःसहः ॥४-१-४१॥
Tasmat nrityati ramyeshu vaneshu saha kantaya
Mama tvayam vina vasah pushpamase suduhsahah
1.42
पश्य लक्ष्मण संरागः तिर्यक् योनिगतेषु अपि ।
यदेषा शिखिनी कामात् भर्तारम् अभिवर्तते ॥४-१-४२॥
Pashya lakshmana sanragah tiryak yonigateshu api
Yadesha shikhini kamat bhartaram abhivartate
1.43
माम् अपि एवम् विशालाक्षी जानकी जात संभ्रमा ।
मदनेन अभिवर्तेत यदि न अपहृता भवेत् ॥४-१-४३॥
Mam api evam vishalakshi janaki jata sambhrama
Madanena abhivarteta yadi na apahrita bhavet
1.44
पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे ।
पुष्प भार समृद्धानाम् वनानाम् शिशिरात्यये ॥४-१-४४॥
Pashya lakshmana pushpani nishphalani bhavanti me
Pushpa bhara samriddhanam vananam shishiratyaye
1.45
रुचिराणि अपि पुष्पाणि पादपानाम् अतिश्रिया ।
निष्फलानि महीम् यान्ति समम् मधुकरोत्करैः ॥४-१-४५॥
Ruchirani api pushpani padapanam atishriya
Nishphalani mahim yanti samam madhukarotkaraih
1.46
नदन्ति कावम् मुदिताः शकुना सङ्घशः कलम् ।
आह्वयन्त इव अन्योन्यम् काम उन्मादकरा मम ॥४-१-४६॥
Nadanti kavam muditah shakuna sanghashah kalam
Ahvayanta iva anyonyam kama unmadakara mama
1.47
वसन्तो यदि तत्र अपि यत्र मे वसति प्रिया ।
नूनम् परवशा सीता सा अपि शोच्यति अहम् यथा ॥४-१-४७॥
Vasanto yadi tatra api yatra me vasati priya
Nunam paravasha sita sa api shochyati aham yatha
1.48
नूनम् न तु वसन्तः तम् देशम् स्पृशति यत्र सा ।
कथम् हि असित पद्माक्षी वर्तयेत् सा मया विना ॥४-१-४८॥
Nunam na tu vasantah tam desham sprishati yatra sa
Katham hi asita padmakshi vartayet sa maya vina
1.49
अथवा वर्तते तत्र वसन्तो यत्र मे प्रिया ।
किम् करिष्यति सुश्रोणी सा तु निर् भर्त्सिता परैः ॥४-१-४९॥
Athava vartate tatra vasanto yatra me priya
Kim karishyati sushroni sa tu nir bhartsita paraih
1.50
श्यामा पद्म पलाशाक्षी मृदु भाषा च मेम् प्रिया ।
नूनम् वसन्तम् आसाद्य परित्यक्ष्यति जीवितम् ॥४-१-५०॥
Shyama padma palashakshi mridu bhasha cha mem priya
Nunam vasantam asadya parityakshyati jivitam
1.51
दृढम् हि हृदये बुधिः मम संप्रतिवर्तते ।
न अलम् वर्तयितुम् सीता साध्वी मत् विरहम् गता ॥४-१-५१॥
Dridham hi hridaye budhih mama samprativartate
Na alam vartayitum sita sadhvi mat viraham gata
1.52
मयि भावो हि वैदेह्याः तत्त्वतो विनिवेशितः ।
मम अपि भावः सीतायाम् सर्वधा विनिवेशितः ॥४-१-५२॥
Mayi bhavo hi vaidehyah tattvato viniveshitah
Mama api bhavah sitayam sarvadha viniveshitah
1.53
एष पुष्पवहो वायुः सुख स्पर्शो हिमावहः ।
ताम् विचिन्तयतः कान्ताम् पावक प्रतिमो मम ॥४-१-५३॥
Esha pushpavaho vayuh sukha sparsho himavahah
Tam vichintayatah kantam pavaka pratimo mama
1.54
सदा सुखम् अहम् मन्ये यम् पुरा सह सीताया ।
मारुतः स विना सीताम् शोक संजनओ मम ॥४-१-५४॥
Sada sukham aham manye yam pura saha sitaya
Marutah sa vina sitam shoka sanjanao mama
1.55
ताम् विन अथ विहङ्गो असौ पक्षी प्रणदितः तदा ।
वायसः पादपगतः प्रहृष्टम् अभि कूजति ॥४-१-५५॥
Tam vina atha vihango asau pakshi pranaditah tada
Vayasah padapagatah prahrishtam abhi kujati
1.56
एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः ।
पक्षी माम् तु विशालाक्ष्याः समीपम् उपनेष्यति ॥४-१-५६॥
Esha vai tatra vaidehya vihagah pratiharakah
Pakshi mam tu vishalakshyah samipam upaneshyati
1.57
पश्य लक्ष्मण संनादम् वने मद विवर्धनम् ।
पुष्पित अग्रेषु वृक्षेषु द्विजानाम् अवकूजताम् ॥४-१-५७॥
Pashya lakshmana sannadam vane mada vivardhanam
Pushpita agreshu vriksheshu dvijanam avakujatam
1.58
विक्षिप्ताम् पवनेन एताम् असौ तिलक मञ्जरीम् ।
षट्पदः सहसा अभ्येति मद उद्धूताम् इव प्रियाम् ॥४-१-५८॥
Vikshiptam pavanena etam asau tilaka manjarim
Shatpadah sahasa abhyeti mada uddhutam iva priyam
1.59
कामिनाम् अयम् अत्यन्तम् अशोकः शोक वर्धनः ।
स्तबकैः पवन उत्क्षिप्तैः तर्जयन् इव माम् स्थितः ॥४-१-५९॥
Kaminam ayam atyantam ashokah shoka vardhanah
Stabakaih pavana utkshiptaih tarjayan iva mam sthitah
1.60
अमी लक्ष्मण दृश्यन्ते चूताः कुसुम शालिनः ।
विभ्रम उत्सिक्त मनसः स अङ्गरागा नरा इव ॥४-१-६०॥
Ami lakshmana drishyante chutah kusuma shalinah
Vibhrama utsikta manasah sa angaraga nara iva
1.61
सौमित्रे पश्य पम्पायाः चित्रासु वन राजिषु ।
किंनरा नरशार्दूल विचरन्ति ततः ततः ॥४-१-६१॥
Saumitre pashya pampayah chitrasu vana rajishu
Kinnara narashardula vicharanti tatah tatah
1.62
इमानि शुभ गन्धीनि पश्य लक्ष्मण सर्वशः ।
नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुण सूर्य वत् ॥४-१-६२॥
Imani shubha gandhini pashya lakshmana sarvashah
Nalinani prakashante jale taruna surya vat
1.63
एषा प्रसन्न सलिला पद्म नील उत्पलायुता ।
हंस कारण्डव आकीर्णा पम्पा सौगन्धिका युता ॥४-१-६३॥
Esha prasanna salila padma nila utpalayuta
Hansa karandava akirna pampa saugandhika yuta
1.64
जले तरुण सूर्याभैः षट्पद आहत केसरैः ।
पन्कजैः शोभते पम्पा समन्तात् अभिसंवृता ॥४-१-६४॥
Jale taruna suryabhaih shatpada ahata kesaraih
Pankajaih shobhate pampa samantat abhisanvrita
1.65
चक्रवाक युता नित्यम् चित्र प्रस्थ वनान्तरा ।
मातंग मृग यूथैः च शोभते सलिल अर्थिभिः ॥४-१-६५॥
Chakravaka yuta nityam chitra prastha vanantara
Matanga mriga yuthaih cha shobhate salila arthibhih
1.66
पवन आहत वेगाभिः ऊर्मिभिः विमले अंभसि ।
पन्कजानि विराजन्ते ताड्यमानानि लक्ष्मण ॥४-१-६६॥
Pavana ahata vegabhih urmibhih vimale ambhasi
Pankajani virajante tadyamanani lakshmana
1.67
पद्म पत्र विशालाक्षीम् सततम् प्रिय पन्कजाम् ।
अपश्यतो मे वैदेहीम् जीवितम् न अभिरोचते ॥४-१-६७॥
Padma patra vishalakshim satatam priya pankajam
Apashyato me vaidehim jivitam na abhirochate
1.68
अहो कामस्य वामत्वम् यो गताम् अपि दुर्लभाम् ।
स्मारयिष्यति कल्याणीम् कल्याण तर वादिनीम् ॥४-१-६८॥
Aho kamasya vamatvam yo gatam api durlabham
Smarayishyati kalyanim kalyana tara vadinim
1.69
शक्यो धारयितुम् कामो भवेत् अभ्यागतो मया ।
यदि भूयो वसन्तो माम् न हन्यात् पुष्पित द्रुमः ॥४-१-६९॥
Shakyo dharayitum kamo bhavet abhyagato maya
Yadi bhuyo vasanto mam na hanyat pushpita drumah
1.70
यानि स्म रमणीयानि तया सह भवन्ति मे ।
तानि एव अरमणीयानि जायन्ते मे तया विना ॥४-१-७०॥
Yani sma ramaniyani taya saha bhavanti me
Tani eva aramaniyani jayante me taya vina
1.71
पद्मकोश पलाशानि द्रष्टुम् दृष्टिः हि मन्यते ।
सीताया नेत्र कोशाभ्याम् सदृशान् इति लक्ष्मण ॥४-१-७१॥
Padmakosha palashani drashtum drishtih hi manyate
Sitaya netra koshabhyam sadrishan iti lakshmana
1.72
पद्म केसर संसृष्टो वृक्षान्तर विनिःसृतः ।
निःश्वास इव सीताया वाति वायुः मनोहरः ॥४-१-७२॥
Padma kesara sansrishto vrikshantara vinihsritah
Nihshvasa iva sitaya vati vayuh manoharah
1.73
सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरि सानुषु ।
पुष्पितान् कर्णिकारस्य यष्टिम् परम शोभिताम् ॥४-१-७३॥
Saumitre pashya pampaya dakshine giri sanushu
Pushpitan karnikarasya yashtim parama shobhitam
1.74
अधिकम् शैल राजोऽयम् धातुभिः तु विभूषितः ।
विचित्रम् सृजते रेणुम् वायु वेग विघट्टितम् ॥४-१-७४॥
Adhikam shaila rajoyam dhatubhih tu vibhushitah
Vichitram srijate renum vayu vega vighattitam
1.75
गिरि प्रस्थास्तु सौमित्रे सर्वतः संप्रपुष्पितैः ।
निष्पत्रैः सर्वतो रम्यैः प्रदीप्ता इव किंशुकैः ॥४-१-७५॥
Giri prasthastu saumitre sarvatah samprapushpitaih
Nishpatraih sarvato ramyaih pradipta iva kinshukaih
1.76
पम्पा तीर रुहाः च इमे संसक्ता मधु गन्धिनः ।
मालती मल्लिका पद्म करवीराः च पुष्पिताः ॥४-१-७६॥
Pampa tira ruhah cha ime sansakta madhu gandhinah
Malati mallika padma karavirah cha pushpitah
1.77
केतक्यः सिन्धुवाराः च वासन्त्यः च सुपुष्पिताः ।
माधव्यो गन्धपूर्णाः च कुंदगुल्माः च सर्वशः ॥४-१-७७॥
Ketakyah sindhuvarah cha vasantyah cha supushpitah
Madhavyo gandhapurnah cha kundagulmah cha sarvashah
1.78
चिरिबिल्वा मधूकाः च वञ्जुला वकुलाः तथा ।
चम्पकाः तिलकाः च एव नागवृक्षाः च पुष्पिताः ॥४-१-७८॥
Chiribilva madhukah cha vanjula vakulah tatha
Champakah tilakah cha eva nagavrikshah cha pushpitah
1.79
पद्मकाः च एव शोभन्ते नील अशोकाः ।
च पुष्पिताःलोध्राः च गिरि पृष्ठेषु सिंह केसर पिन्जराः ॥४-१-७९॥
Padmakah cha eva shobhante nila ashokah
Cha pushpitahlodhrah cha giri prishtheshu sinha kesara pinjarah
1.80
अन्कोलाः च कुरण्टाः च पूर्णकाः पारिभद्रकाः ।
चूताः पाटलयः च अपि कोविदाराः च पुष्पिताः ॥४-१-८०॥
Ankolah cha kurantah cha purnakah paribhadrakah
Chutah patalayah cha api kovidarah cha pushpitah
1.81
मुचुकुंद अर्जुनाः च एव दृश्यन्ते गिरिसानुषुकेतक उद्दालकाः ।
च एव शिरीषाः शिंशुपा धवाः ॥४-१-८१॥
Muchukunda arjunah cha eva drishyante girisanushuketaka uddalakah
Cha eva shirishah shinshupa dhavah
1.82
शाल्मल्यः किंशुकाः च एव रक्ताः कुरवकाः तथा ।
तिनिशा नक्तमालाः च चंदनाः स्यंदनाः तथा ॥४-१-८२॥
Shalmalyah kinshukah cha eva raktah kuravakah tatha
Tinisha naktamalah cha chandanah syandanah tatha
1.83
हिन्तालः तिलकाः च एव नाग वृक्षाः च पुष्पिताः ।
पुष्पितान् पुष्पित अग्राभिः लताभिः परिवेष्टितान् ॥४-१-८३॥
Hintalah tilakah cha eva naga vrikshah cha pushpitah
Pushpitan pushpita agrabhih latabhih pariveshtitan
1.84
द्रुमान् पश्य इह सौमित्रे पम्पाया रुचिरान् बहून् ।
वात विक्षिप्त विटपान् यथा आसन्नान् द्रुमान् इमान् ॥४-१-८४॥
Druman pashya iha saumitre pampaya ruchiran bahun
Vata vikshipta vitapan yatha asannan druman iman
1.85
लताः समनुवर्तन्ते मत्ता इव वर स्त्रियः ।
पादपात् पादपम् गच्छन् शैलात् शैलम् वनात् वनम् ॥४-१-८५॥
Latah samanuvartante matta iva vara striyah
Padapat padapam gachchhan shailat shailam vanat vanam
1.86
वाति न एक रस आस्वाद सम्मोदित इव अनिलः ।
केचित् पर्याप्त कुसुमाः पादपा मधु गन्धिनः ॥४-१-८६॥
Vati na eka rasa asvada sammodita iva anilah
Kechit paryapta kusumah padapa madhu gandhinah
1.87
केचित् मुकुल संवीताः श्याम वर्णा इव आबभुः ।
इदम् मृष्टम् इदम् स्वादु प्रफुल्लम् इदम् इत्यपि ॥४-१-८७॥
Kechit mukula sanvitah shyama varna iva ababhuh
Idam mrishtam idam svadu praphullam idam ityapi
1.88
राग युक्तो मधुकरः कुसुमेषु आवलीयते।
निलीय पुनर् उत्पत्य सहसा अन्यत्र गच्छति ।मधु लुब्धो मधुकरः पंपा तीर द्रुमेषु असौ ॥४-१-८८॥
Raga yukto madhukarah kusumeshu avaliyate
Niliya punar utpatya sahasa anyatra gachchhati, madhu lubdho madhukarah pampa tira drumeshu asau
1.89
इयम् कुसुम सन्घातैः उपस्तीर्णा सुखा कृता ।
स्वयम् निपतितैः भूमिः शयन प्रस्तरैः इव ॥४-१-८९॥
Iyam kusuma sanghataih upastirna sukha krita
Svayam nipatitaih bhumih shayana prastaraih iva
1.90
विविधा विविधैः पुष्पैः तैः एव नगसानुषु ।
विस्तेएर्णाः पीत रक्ताभा सौमित्रे प्रस्तराः कृताः ॥४-१-९०॥
Vividha vividhaih pushpaih taih eva nagasanushu
Visteernah pita raktabha saumitre prastarah kritah
1.91
हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणाम् पुष्प संभवम् ।
पुष्प मासे हि तरवः संघर्षात् इव पुष्पिताः ॥४-१-९१॥
Himante pashya saumitre vrikshanam pushpa sambhavam
Pushpa mase hi taravah sangharshat iva pushpitah
1.92
आह्वयन्त इव अन्योन्यम् नगाः षट्पद नादिताः ।
कुसुमोत्तंस विटपाः शोभन्ते बहु लक्ष्मण ॥४-१-९२॥
Ahvayanta iva anyonyam nagah shatpada naditah
Kusumottansa vitapah shobhante bahu lakshmana
1.93
एष कारण्डवः पक्षी विगाह्या सलिलम् शुभम् ।
रमते कान्ताया सार्थम् कामम् उद्दीपयन् इव ॥४-१-९३॥
Esha karandavah pakshi vigahya salilam shubham
Ramate kantaya sartham kamam uddipayan iva
1.94
मंदकिन्यास्तु यदिदम् रूपम् एतन् मनोररम् ।
स्थाने जगति विख्याता गुणाः तस्या मनोरमाः ॥४-१-९४॥
Mandakinyastu yadidam rupam etan manoraram
Sthane jagati vikhyata gunah tasya manoramah
1.95
यदि दृश्येत सा साध्वी यदि च इह वसेम हि ।
स्पृहयेयम् न शक्राय न अयोध्यायै रघूत्तम ॥४-१-९५॥
Yadi drishyeta sa sadhvi yadi cha iha vasema hi
Sprihayeyam na shakraya na ayodhyayai raghuttama
1.96
न हि एवम् रमणीयेषु शाद्वलेषु तया सह ।
रमतो मे भवेत् चिन्ता न स्पृहा अन्येषु वा भवेत् ॥४-१-९६॥
Na hi evam ramaniyeshu shadvaleshu taya saha
Ramato me bhavet chinta na spriha anyeshu va bhavet
1.97
अमी हि विविधैः पुष्पैः तरवो रुचिर च्छदाः ।
कानने अस्मिन् विना कान्ताम् चित्तम् उत्पादयन्ति मे ॥४-१-९७॥
Ami hi vividhaih pushpaih taravo ruchira chchhadah
Kanane asmin vina kantam chittam utpadayanti me
1.98
पश्य शीत जलाम् च इमाम् सौमित्रे पुष्कर आयुताम् ।
चक्रवाक अनुचरिताम् कारण्डव निषेविताम् ॥४-१-९८॥
Pashya shita jalam cha imam saumitre pushkara ayutam
Chakravaka anucharitam karandava nishevitam
1.99
प्लवैः क्रौञ्चैः च संपूर्णाम् महा मृग निषेविताम् ।
अधिकम् शोभते पम्पा विकूजद्भिः विहङ्गमैः ॥४-१-९९॥
Plavaih kraunchaih cha sampurnam maha mriga nishevitam
Adhikam shobhate pampa vikujadbhih vihangamaih
1.100
दीपयन्ती इव मे कामम् विविधा मुदिता द्विजाः ।
श्यामाम् चन्द्र मुखीम् स्मृत्वा प्रियाम् पद्म निभ ईक्षणाम् ॥४-१-१००॥
Dipayanti iva me kamam vividha mudita dvijah
Shyamam chandra mukhim smritva priyam padma nibha ikshanam
1.101
पश्य सानुषु चित्रेषु मृगीभिः सहितान् मृगान् ।
माम् पुनः मृग शबाक्षी वैदेह्या विरहीकृतम् ।व्यधयन्तीव मे चित्तम् संचरन्तः ततः ततः ॥४-१-१०१॥
Pashya sanushu chitreshu mrigibhih sahitan mrigan
Mam punah mriga shabakshi vaidehya virahikritam, vyadhayantiva me chittam sancharantah tatah tatah
1.102
अस्मिन् सानुनि रम्ये हि मत्त द्विज गणाकुले ।
पश्य अयम् यदि ताम् कन्ताम् ततः स्वस्ति भवेत् मम ॥४-१-१०२॥
Asmin sanuni ramye hi matta dvija ganakule
Pashya ayam yadi tam kantam tatah svasti bhavet mama
1.103
जीवेयम् खलु सौमित्रे मया सह सुमध्यमा ।
सेवेत यदि वैदेही पम्पायाः पवनम् शुभम् ॥४-१-१०३॥
Jiveyam khalu saumitre maya saha sumadhyama
Seveta yadi vaidehi pampayah pavanam shubham
1.104
पद्म सौगन्धिक वहम् शिवम् शोक विनाशनम् ।
धन्या लक्ष्मण सेवन्ते पम्पाया वन मरुतम् ॥४-१-१०४॥
Padma saugandhika vaham shivam shoka vinashanam
Dhanya lakshmana sevante pampaya vana marutam
1.105
श्यमा पद्म पलाशाक्षी प्रिया विरहिता मया ।
कथम् धरयति प्राणान् विवशा जनकात्मजा ॥४-१-१०५॥
Shyama padma palashakshi priya virahita maya
Katham dharayati pranan vivasha janakatmaja
1.106
किम् नु वक्ष्यामि धर्मज्ञम् राजानम् सत्य वादिनम् ।
जनकम् पृष्ट सीतम् तम् कुशलम् जन संसदि ॥४-१-१०६॥
Kim nu vakshyami dharmagyam rajanam satya vadinam
Janakam prishta sitam tam kushalam jana sansadi
1.107
या मम् अनुगता मन्दम् पित्रा प्रस्थापितुम् वनम् ।
सीता धर्मम् समास्थय क्व नु सा वर्तते प्रिया ॥४-१-१०७॥
Ya mam anugata mandam pitra prasthapitum vanam
Sita dharmam samasthaya kva nu sa vartate priya
1.108
तया विहीनः कृपणः कथम् लक्ष्मण धारये ।
य माम् अनुगता रज्यात् भ्रष्टम् विहत चेतसम् ॥४-१-१०८॥
Taya vihinah kripanah katham lakshmana dharaye
Ya mam anugata rajyat bhrashtam vihata chetasam
1.109
तत् चारु अञ्चित पद्माक्षम् सुगन्धि शुभम् अव्रणम् ।
अपश्यतो मुखम् तस्याः सीदति इव मतिः मम ॥४-१-१०९॥
Tat charu anchita padmaksham sugandhi shubham avranam
Apashyato mukham tasyah sidati iva matih mama
1.110
स्मित हास्यान्तर युतम् गुणवत् मधुरम् हितम् ।
वैदेह्याः वाक्यम् अतुलम् कदा श्रोष्यामि लक्ष्मण ॥४-१-११०॥
Smita hasyantara yutam gunavat madhuram hitam
Vaidehyah vakyam atulam kada shroshyami lakshmana
1.111
प्राप्य दुःखम् वने श्यामा माम् मन्मध विकर्शितम् ।
नष्ट दुःखेव हृष्टेव साध्वी साधु अभ्यभाषत ॥४-१-१११॥
Prapya duhkham vane shyama mam manmadha vikarshitam
Nashta duhkheva hrishteva sadhvi sadhu abhyabhashata
1.112
किम् नु वक्ष्यामि अयोध्यायाम् कौसल्याम् हि नृपात्मज ।
क्व सा स्नुषा इति पृच्छन्तीम् कथम् च अति मनस्विनीम् ॥४-१-११२॥
Kim nu vakshyami ayodhyayam kausalyam hi nripatmaja
Kva sa snusha iti prichchhantim katham cha ati manasvinim
1.113
गच्छ लक्ष्मण पश्य त्वम् भरतम् भ्रातृउ वत्सलम् ।
न हि अहम् जीवितुम् शक्तः ताम् ऋते जनकात्मजम् ॥४-१-११३॥
Gachchha lakshmana pashya tvam bharatam bhratriu vatsalam
Na hi aham jivitum shaktah tam rite janakatmajam
1.114
इति रामम् महात्मानम् विलपन्तम् अनाथ वत् ।
उवाच लक्ष्मणो भ्राता वचनम् युक्तम् अव्ययम् ॥४-१-११४॥
Iti ramam mahatmanam vilapantam anatha vat
Uvacha lakshmano bhrata vachanam yuktam avyayam
1.115
संस्थम्भ राम भद्रम् ते मा शुचः पुरुषोत्तम ।
न ईदृइशानाम् मतिः मन्दा भवति अकलुषात्मनाम् ॥४-१-११५॥
Sansthambha rama bhadram te ma shuchah purushottama
Na idriishanam matih manda bhavati akalushatmanam
1.116
स्मृत्वा वियोगजम् दुःखम् त्यज स्नेहम् प्रिये जने ।
अति स्नेह परिष्वन्गात् वर्तिः अर्द्रा अपि दह्यते ॥४-१-११६॥
Smritva viyogajam duhkham tyaja sneham priye jane
Ati sneha parishvangat vartih ardra api dahyate
1.117
यदि गच्छति पतालम् ततो अभ्यऽधिकम् एव वा ।
सर्वधा रावणः तात न भविष्यति राघव ॥४-१-११७॥
Yadi gachchhati patalam tato abhyadhikam eva va
Sarvadha ravanah tata na bhavishyati raghava
1.118
प्रवृत्तिः लभ्यताम् तावत् तस्य पापस्य रक्षसः ।
ततः हास्यति वा सीताम् निधनम् वा गमिष्यति ॥४-१-११८॥
Pravrittih labhyatam tavat tasya papasya rakshasah
Tatah hasyati va sitam nidhanam va gamishyati
1.119
यदि याति दितेः गर्भम् रावणः सह सीताया ।
तत्र अपि एनम् हनिष्यामि न चेत् दास्यति मैथिलीम् ॥४-१-११९॥
Yadi yati diteh garbham ravanah saha sitaya
Tatra api enam hanishyami na chet dasyati maithilim
1.120
स्वास्थ्यम् भद्रम् भजस्व आर्यः त्यजताम् कृपणा मतिः ।
अर्थो हि नष्ट कार्यार्थैः न अयत्ने न अधिगम्यते ॥४-१-१२०॥
Svasthyam bhadram bhajasva aryah tyajatam kripana matih
Artho hi nashta karyarthaih na ayatne na adhigamyate
1.121
उत्साहो बलवान् आर्य नास्ति उत्साहात् परम् बलम् ।
सः उत्साहस्य हि लोकेषु न किंचित् अपि दुर्लभम् ॥४-१-१२१॥
Utsaho balavan arya nasti utsahat param balam
Sah utsahasya hi lokeshu na kinchit api durlabham
1.122
उत्साहवन्तः पुरुषा न अवसीदन्ति कर्मसु ।
उत्साह मत्रम् आश्रित्य सीताम् प्रतिलप्स्याम् जनकीम् ॥४-१-१२२॥
Utsahavantah purusha na avasidanti karmasu
Utsaha matram ashritya sitam pratilapsyam janakim
1.123
त्यज्य काम वृत्तत्वम् शोकम् सम् न्यस्य पृष्टतः ।
महात्मानम् कृतात्मानम् आत्मानम् न अवबुध्यसे ॥४-१-१२३॥
Tyajya kama vrittatvam shokam sam nyasya prishtatah
Mahatmanam kritatmanam atmanam na avabudhyase
1.124
एवम् संबोधितः तेन शोकोपहत चेतनः ।
त्य्ज्य शोकम् च मोहम् च रामो धैर्यम् उपागमत् ॥४-१-१२४॥
Evam sambodhitah tena shokopahata chetanah
Tyjya shokam cha moham cha ramo dhairyam upagamat
1.125
सोऽभ्य अतिक्रामत् अव्यग्रः ताम् अचिन्त्य पराक्रमः ।
रामः पम्पाम् सु रुचिराम् रम्याम् पारिप्लव द्रुमान् ॥४-१-१२५॥
Sobhya atikramat avyagrah tam achintya parakramah
Ramah pampam su ruchiram ramyam pariplava druman
1.126
निरीक्षमाणः सहसा महात्मा सर्वम् वनम् निर्झर कन्दराम् च ।
उद्विग्न चेताः सह लक्ष्मणेन विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे ॥४-१-१२६॥
Nirikshamanah sahasa mahatma sarvam vanam nirjhara kandaram cha
Udvigna chetah saha lakshmanena vicharya duhkhopahatah pratasthe
1.127
तम् मत्त मातङ्ग विलास गामी गच्छन्तम् अव्यग्र मनाः महात्मा ।
स लक्ष्मणो राघवम् अप्रमत्तो ररक्ष धर्मेण बलेन च एव ॥४-१-१२७॥
Tam matta matanga vilasa gami gachchhantam avyagra manah mahatma
Sa lakshmano raghavam apramatto raraksha dharmena balena cha eva
1.128
तौ ऋष्यमूकस्य समीप चारी चरन् ददर्श अद्भुत दर्शनीयौ ।
शाखा मृगाणाम् अधिपः तरस्वी वितत्रसे नैव चिचेष्ट चेष्टाम् ॥४-१-१२८॥
Tau rishyamukasya samipa chari charan dadarsha adbhuta darshaniyau
Shakha mriganam adhipah tarasvi vitatrase naiva chicheshta cheshtam
1.129
स तौ महात्मा गज मन्द गामि शखा मृगः तत्र चिरन् चरन्तौ ।
दृष्ट्वा विषादम् परमम् जगाम चिन्ता परीतो भय भार मग्नः ॥४-१-१२९॥
Sa tau mahatma gaja manda gami shakha mrigah tatra chiran charantau
Drishtva vishadam paramam jagama chinta parito bhaya bhara magnah
1.130
तम् आश्रमम् पुण्य सुखम् शरण्यम् सदैव शाखा मृग सेवितान्तम् ।
त्रस्ताः च दृष्ट्वा हरयोः अभिजग्मुः महौजसौ राघव लक्ष्मणौ तौ ॥४-१-१३०॥
Tam ashramam punya sukham sharanyam sadaiva shakha mriga sevitantam
Trastah cha drishtva harayoh abhijagmuh mahaujasau raghava lakshmanau tau