UtshovSarga 71
71.1
पुरा राम महाबाहो महाबल पराक्रम ।
रूपम् आसीत् मम अचिंत्यम् त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥३-७१-१॥
Pura rama mahabaho mahabala parakrama
Rupam asit mama achintyam trishu lokeshu vishrutam
71.2
यथा सूर्यस्य सोमस्य शक्रस्य च यथा वपुः ।
सो अहम् रूपम् इदम् कृत्वा लोक वित्रासनम् महत् ॥३-७१-२॥
Yatha suryasya somasya shakrasya cha yatha vapuh
So aham rupam idam kritva loka vitrasanam mahat
71.3
ऋषीन् वन गतान् राम त्रासयामि ततः ततः ।
ततः स्थूलशिरा नाम महर्षिः कोपितो मया ॥३-७१-३॥
Rishin vana gatan rama trasayami tatah tatah
Tatah sthulashira nama maharshih kopito maya
71.4
संचिन्वन् विविधम् वन्यम् रूपेण अनेन धर्षितः ।
तेन अहम् उक्तः प्रेक्ष्य एवम् घोर शाप अभिधायिना ॥३-७१-४॥
Sanchinvan vividham vanyam rupena anena dharshitah
Tena aham uktah prekshya evam ghora shapa abhidhayina
71.5
एतत् एव नृशंसम् ते रूपम् अस्तु विगर्हितम् ।
स मया याचितः क्रुद्धः शापस्य अन्तो भवेत् इति ॥३-७१-५॥
Etat eva nrishansam te rupam astu vigarhitam
Sa maya yachitah kruddhah shapasya anto bhavet iti
71.6
अभिशाप कृतस्य इति तेन इदम् भाषितम् वचः ।
यदा छित्त्वा भुजौ रामः त्वाम् दहेत् विजने वने ॥३-७१-६॥
Abhishapa kritasya iti tena idam bhashitam vachah
Yada chhittva bhujau ramah tvam dahet vijane vane
71.7
तदा त्वम् प्राप्स्यसे रूपम् स्वम् एव विपुलम् शुभम् ।
श्रिया विराजितम् पुत्रम् दनोः त्वम् विद्धि लक्ष्मण ॥३-७१-७॥
Tada tvam prapsyase rupam svam eva vipulam shubham
Shriya virajitam putram danoh tvam viddhi lakshmana
71.8
इन्द्र कोपात् इदम् रूपम् प्राप्तम् एवम् रण आजिरे ।
अहम् हि तपसा उग्रेण पितामहम् अतोषयम् ॥३-७१-८॥
Indra kopat idam rupam praptam evam rana ajire
Aham hi tapasa ugrena pitamaham atoshayam
71.9
दीर्घम् आयुः स मे प्रादात् ततो माम् विभ्रमो अस्पृशत् ।
दीर्घम् आयुः मया प्राप्तम् किम् मे शक्रः करिष्यति ॥३-७१-९॥
Dirgham ayuh sa me pradat tato mam vibhramo asprishat
Dirgham ayuh maya praptam kim me shakrah karishyati
71.10
इति एवम् बुद्धिम् आस्थाय रणे शक्रम् अधर्षयम् ।
तस्य बाहु प्रमुक्तेन वज्रेण शत पर्वणा ॥३-७१-१०॥
Iti evam buddhim asthaya rane shakram adharshayam
Tasya bahu pramuktena vajrena shata parvana
71.11
सक्थिनी च शिरः चैव शरीरे संप्रवेशितम् ।
स मया याच्यमानः सन् न आनयत् यम सादनम् ॥३-७१-११॥
Sakthini cha shirah chaiva sharire sampraveshitam
Sa maya yachyamanah san na anayat yama sadanam
71.12
पितामह वचः सत्यम् तत् अस्ति इति मम अब्रवीत् ।
अनाहारः कथम् शक्तो भग्न सक्थि शिरो मुखः ॥३-७१-१२॥
Pitamaha vachah satyam tat asti iti mama abravit
Anaharah katham shakto bhagna sakthi shiro mukhah
71.13
वज्रेण अभिहतः कालम् सु दीर्घम् अपि जीवितुम् ।
स एवम् उक्तः मे शक्रो बाहू योजनम् आयतौ ॥३-७१-१३॥
Vajrena abhihatah kalam su dirgham api jivitum
Sa evam uktah me shakro bahu yojanam ayatau
71.14
तदा च आस्यम् च मे कुक्षौ तीक्ष्ण दंष्ट्रम् अकल्पयत् ।
सो अहम् भुजाभ्याम् दीर्घाभ्याम् संकृष्य अस्मिन् वने चरान् ॥३-७१-१४॥
Tada cha asyam cha me kukshau tikshna danshtram akalpayat
So aham bhujabhyam dirghabhyam sankrishya asmin vane charan
71.15
सिंह द्विपि मृग व्याघ्रान् भक्षयामि समंततः ।
स तु माम् अब्रवीत् इन्द्रो यदा रामः स लक्ष्मणः ॥३-७१-१५॥
Sinha dvipi mriga vyaghran bhakshayami samantatah
Sa tu mam abravit indro yada ramah sa lakshmanah
71.16
छेत्स्यते समरे बाहू तदा स्वर्गम् गमिष्यसि ।
अनेन वपुषा तात वने अस्मिन् राजसत्तम ॥३-७१-१६॥
Chhetsyate samare bahu tada svargam gamishyasi
Anena vapusha tata vane asmin rajasattama
71.17
यत् यत् पश्यामि सर्वस्य ग्रहणम् साधु रोचये ।
अवश्यम् ग्रहणम् रामो मन्ये अहम् समुपैष्यति ॥३-७१-१७॥
Yat yat pashyami sarvasya grahanam sadhu rochaye
Avashyam grahanam ramo manye aham samupaishyati
71.18
इमाम् बुद्धिम् पुरस्कृत्य देह न्यास कृत श्रमः ।
स त्वम् रामो असि भद्रम् ते न अहम् अन्येन राघव ॥३-७१-१८॥
Imam buddhim puraskritya deha nyasa krita shramah
Sa tvam ramo asi bhadram te na aham anyena raghava
71.19
शक्यो हन्तुम् यथा तत्त्वम् एवम् उक्तम् महर्षिणा ।
अहम् हि मति साचिव्यम् करिष्यामि नर ऋषभ ॥३-७१-१९॥
Shakyo hantum yatha tattvam evam uktam maharshina
Aham hi mati sachivyam karishyami nara rishabha
71.20
मित्रम् चैव उपदेक्ष्यामि युवाभ्याम् संस्कृतो अग्निना ।
एवम् उक्तः तु धर्मात्मा दनुना तेन राघवः ॥३-७१-२०॥
Mitram chaiva upadekshyami yuvabhyam sanskrito agnina
Evam uktah tu dharmatma danuna tena raghavah
71.21
इदम् जगाद वचनम् लक्ष्मणस्य उपशृण्वतः ।
रावणेन हृता सीता मम भार्या यशस्विनी ॥३-७१-२१॥
Idam jagada vachanam lakshmanasya upashrinvatah
Ravanena hrita sita mama bharya yashasvini
71.22
निष्क्रांतस्य जनस्थानात् सह भ्रात्रा यथा सुखम् ।
नाम मात्रम् तु जानामि न रूपम् तस्य रक्षसः ॥३-७१-२२॥
Nishkrantasya janasthanat saha bhratra yatha sukham
Nama matram tu janami na rupam tasya rakshasah
71.23
निवासम् वा प्रभावम् वा वयम् तस्य न विद्महे ।
शोक आर्तानाम् अनाथानाम् एवम् विपरिधावताम् ॥३-७१-२३॥
Nivasam va prabhavam va vayam tasya na vidmahe
Shoka artanam anathanam evam viparidhavatam
71.24
कारुण्यम् सदृशम् कर्तुम् उपकारे च वर्तताम् ।
काष्ठानि आनीय भग्नानि काले शुष्काणि कुंजरैः ॥३-७१-२४॥
Karunyam sadrisham kartum upakare cha vartatam
Kashthani aniya bhagnani kale shushkani kunjaraih
71.25
धक्ष्यामः त्वाम् वयम् वीर श्वभ्रे महति कल्पिते ।
स त्वम् सीताम् समाचक्ष्व येन वा यत्र वा हृता ॥३-७१-२५॥
Dhakshyamah tvam vayam vira shvabhre mahati kalpite
Sa tvam sitam samachakshva yena va yatra va hrita
71.26
कुरु कल्याणम् अत्यर्थम् यदि जानासि तत्त्वतः ।
एवम् उक्तः तु रामेण वाक्यम् दनुः अनुत्तमम् ॥३-७१-२६॥
Kuru kalyanam atyartham yadi janasi tattvatah
Evam uktah tu ramena vakyam danuh anuttamam
71.27
प्रोवाच कुशलो वक्तुम् वक्तारम् अपि राघवम् ।
दिव्यम् अस्ति न मे ज्ञानम् न अभिजानामि मैथिलीम् ॥३-७१-२७॥
Provacha kushalo vaktum vaktaram api raghavam
Divyam asti na me gyanam na abhijanami maithilim
71.28
यः ताम् ज्ञास्यति तम् वक्ष्ये दग्धः स्वम् रूपम् आस्थितः ।
यो अभिजानाति तद् रक्षः तद् वक्ष्ये राम तत् परम् ॥३-७१-२८॥
Yah tam gyasyati tam vakshye dagdhah svam rupam asthitah
Yo abhijanati tad rakshah tad vakshye rama tat param
71.29
अदग्धस्य हि विज्ञातुम् शक्तिः अस्ति न मे प्रभो ।
राक्षसम् तम् महावीर्यम् सीता येन हृता तव ॥३-७१-२९॥
Adagdhasya hi vigyatum shaktih asti na me prabho
Rakshasam tam mahaviryam sita yena hrita tava
71.30
विज्ञानम् हि महत् भ्रष्टम् शाप दोषेण राघव ।
स्वकृतेन मया प्राप्तम् रूपम् लोक विगर्हितम् ॥३-७१-३०॥
Vigyanam hi mahat bhrashtam shapa doshena raghava
Svakritena maya praptam rupam loka vigarhitam
71.31
किम् तु यावत् न याति अस्तम् सविता श्रान्त वाहनः ।
तावत् माम् अवटे क्षिप्त्वा दह राम यथा विधि ॥३-७१-३१॥
Kim tu yavat na yati astam savita shranta vahanah
Tavat mam avate kshiptva daha rama yatha vidhi
71.32
दग्धः त्वया अहम् अवटे न्यायेन रघुनंदन ।
वक्ष्यामि तम् महावीर यः तम् वेत्स्यति राक्षसम् ॥३-७१-३२॥
Dagdhah tvaya aham avate nyayena raghunandana
Vakshyami tam mahavira yah tam vetsyati rakshasam
71.33
तेन सख्यम् च कर्तव्यम् न्याय्य वृत्तेन राघव ।
कल्पयिष्यति ते प्रीतः साहाय्यम् लघु विक्रमः ॥३-७१-३३॥
Tena sakhyam cha kartavyam nyayya vrittena raghava
Kalpayishyati te pritah sahayyam laghu vikramah
71.34
न हि तस्य अस्ति अविज्ञातम् त्रिषु लोकेषु राघव ।
सर्वान् परिवृतो लोकान् पुरा वै कारण अन्तरे ॥३-७१-३४॥
Na hi tasya asti avigyatam trishu lokeshu raghava
Sarvan parivrito lokan pura vai karana antare