UtshovSarga 56
56.1
सा तथा उक्ता तु वैदेही निर्भया शोक कर्शिता ।
तृणम् अन्तरतः कृत्वा रावणम् प्रति अभाषत ॥३-५६-१॥
Sa tatha ukta tu vaidehi nirbhaya shoka karshita
Trinam antaratah kritva ravanam prati abhashata
56.2
राजा दशरथो नाम धर्म सेतुः इव अचलः ।
सत्य सन्धः परिज्ञातो यस्य पुत्रः स राघवः ॥३-५६-२॥
Raja dasharatho nama dharma setuh iva achalah
Satya sandhah parigyato yasya putrah sa raghavah
56.3
रामो नाम स धर्मात्मा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
दीर्घ बाहुः विशालाक्षो दैवतम् स पतिः मम ॥३-५६-३॥
Ramo nama sa dharmatma trishu lokeshu vishrutah
Dirgha bahuh vishalaksho daivatam sa patih mama
56.4
इक्ष्वाकूणाम् कुले जातः सिंह स्कन्धो महाद्युतिः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा यः ते प्राणान् हरिष्यति ॥३-५६-४॥
Ikshvakunam kule jatah sinha skandho mahadyutih
Lakshmanena saha bhratra yah te pranan harishyati
56.5
प्रत्यक्षम् यदि अहम् तस्य त्वया स्याम् धर्षिता बलात् ।
शयिता त्वम् हतः संख्ये जनस्थाने यथा खरः ॥३-५६-५॥
Pratyaksham yadi aham tasya tvaya syam dharshita balat
Shayita tvam hatah sankhye janasthane yatha kharah
56.6
य एते राक्षसाः प्रोक्ता घोर रूपा महाबलाः ।
राघवे निर्विषाः सर्वे सुपर्णे पन्नगा यथा ॥३-५६-६॥
Ya ete rakshasah prokta ghora rupa mahabalah
Raghave nirvishah sarve suparne pannaga yatha
56.7
तस्य ज्या विप्रमुक्ताः ते शराः कांचन भूषणाः ।
शरीरम् विधमिष्यन्ति गंगा कूलम् इव ऊर्मयः ॥३-५६-७॥
Tasya jya vipramuktah te sharah kanchana bhushanah
Shariram vidhamishyanti ganga kulam iva urmayah
56.8
असुरैः वा सुरैः वा त्वम् यदि अवध्यो असि रावण ।
उत्पाद्य सुमहत् वैरम् जीवन् तस्य न मोक्ष्यसे ॥३-५६-८॥
Asuraih va suraih va tvam yadi avadhyo asi ravana
Utpadya sumahat vairam jivan tasya na mokshyase
56.9
स ते जीवित शेषस्य राघवो अन्त करो बली ।
पशोः यूप गतस्य इव जीवितम् तव दुर्लभम् ॥३-५६-९॥
Sa te jivita sheshasya raghavo anta karo bali
Pashoh yupa gatasya iva jivitam tava durlabham
56.10
यदि पश्येत् स रामः त्वाम् रोष दीप्तेन चक्षुषा ।
रक्षः त्वम् अद्य निर्दग्धो यथा रुद्रेण मन्मधः ॥३-५६-१०॥
Yadi pashyet sa ramah tvam rosha diptena chakshusha
Rakshah tvam adya nirdagdho yatha rudrena manmadhah
56.11
यः चन्द्रम् नभसो भूमौ पातयेन् नाशयेत वा ।
सागरम् शोषयेत् वा अपि स सीताम् मोचयेत् इह ॥३-५६-११॥
Yah chandram nabhaso bhumau patayen nashayeta va
Sagaram shoshayet va api sa sitam mochayet iha
56.12
गत आयुः त्वम् गत श्रीकः गत सत्त्वो गत इन्द्रियः ।
लंका वैधव्य संयुक्ता त्वत् कृतेन भविष्यति ॥३-५६-१२॥
Gata ayuh tvam gata shrikah gata sattvo gata indriyah
Lanka vaidhavya sanyukta tvat kritena bhavishyati
56.13
न ते पापम् इदम् कर्म सुख उदर्कम् भविष्यति ।
या अहम् नीता विना भावम् पति पार्श्वात् त्वया वनात् ॥३-५६-१३॥
Na te papam idam karma sukha udarkam bhavishyati
Ya aham nita vina bhavam pati parshvat tvaya vanat
56.14
स हि देवर - दैवत - संयुक्तो मम भर्ता महाद्युतिः ।
निर्भयो वीर्यम् आश्रित्य शून्ये वसति दण्डके ॥३-५६-१४॥
Sa hi devara - daivata - sanyukto mama bharta mahadyutih
Nirbhayo viryam ashritya shunye vasati dandake
56.15
स ते वीर्यम् दर्पम् बलम् उत्सेकम् च तथा विधम् ।
अपनेष्यति गात्रेभ्यः शर वर्षेण संयुगे ॥३-५६-१५॥
Sa te viryam darpam balam utsekam cha tatha vidham
Apaneshyati gatrebhyah shara varshena sanyuge
56.16
यदा विनाशो भूतानाम् दृश्यते काल चोदितः ।
तदा कार्ये प्रमाद्यन्ति नराः काल वशम् गताः ॥३-५६-१६॥
Yada vinasho bhutanam drishyate kala choditah
Tada karye pramadyanti narah kala vasham gatah
56.17
माम् प्रधृष्य स ते कालः प्राप्तो अयम् रक्षस अधम ।
आत्मनो राक्षसानाम् च वधाय अन्तः पुरस्य च ॥३-५६-१७॥
Mam pradhrishya sa te kalah prapto ayam rakshasa adhama
Atmano rakshasanam cha vadhaya antah purasya cha
56.18
न शक्या यज्ञ मध्यस्था वेदिः स्रुक् भाण्ड मण्डिता ।
द्विजाति मंत्र संपूता चण्डालेन अवमर्दितुम् ॥३-५६-१८॥
Na shakya yagya madhyastha vedih sruk bhanda mandita
Dvijati mantra samputa chandalena avamarditum
56.19
तथा अहम् धर्म नित्यस्य धर्म पत्नी दृढ व्रता ।
त्वया संप्रष्टुम् न शक्या अहम् राक्षसाधम पापिना ॥३-५६-१९॥
Tatha aham dharma nityasya dharma patni dridha vrata
Tvaya samprashtum na shakya aham rakshasadhama papina
56.20
क्रीडन्ती राज हंसेन पद्म षंडेषु नित्यशः ।
हंसी सा तृण षण्डस्थम् कथम् द्रक्षेत मद्गुकम् ॥३-५६-२०॥
Kridanti raja hansena padma shandeshu nityashah
Hansi sa trina shandastham katham draksheta madgukam
56.21
इदम् शरीरम् निःसंज्ञम् बन्ध वा घातयस्व वा ।
न इदम् शरीरम् रक्ष्यम् मे जीवितम् वा अपि राक्षस ॥३-५६-२१॥
Idam shariram nihsangyam bandha va ghatayasva va
Na idam shariram rakshyam me jivitam va api rakshasa
56.22
न तु शक्यामि उपक्रोशम् पृथिव्याम् धातुम् आत्मनः ।
एवम् उक्त्वा तु वैदेही क्रोद्धात् सु परुषम् वचः ॥३-५६-२२॥
Na tu shakyami upakrosham prithivyam dhatum atmanah
Evam uktva tu vaidehi kroddhat su parusham vachah
56.23
रावणम् मैथिली तत्र पुनः न उवाच किंचन ।
सीताया वचनम् श्रुत्वा परुषम् रोम हर्षणम् ॥३-५६-२३॥
Ravanam maithili tatra punah na uvacha kinchana
Sitaya vachanam shrutva parusham roma harshanam
56.24
प्रति उवाच ततः सीताम् भय संदर्शनम् वचः ।
शृणु मैथिलि मत् वाक्यम् मासान् द्वादश भामिनि ॥३-५६-२४॥
Prati uvacha tatah sitam bhaya sandarshanam vachah
Shrinu maithili mat vakyam masan dvadasha bhamini
56.25
कालेन अनेन न अभ्येषि यदि माम् चारु हासिनि ।
ततः त्वाम् प्रातः आशा अर्थम् सूदाः छेत्स्यन्ति लेशशः ॥३-५६-२५॥
Kalena anena na abhyeshi yadi mam charu hasini
Tatah tvam pratah asha artham sudah chhetsyanti leshashah
56.26
इति उक्त्वा परुषम् वाक्यम् रावणः शत्रु रावणः ।
राक्षसीः च ततः क्रुद्ध इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥३-५६-२६॥
Iti uktva parusham vakyam ravanah shatru ravanah
Rakshasih cha tatah kruddha idam vachanam abravit
56.27
शीघ्रम् एव हि राक्षस्यो विकृता घोर दर्शनाः ।
दर्पम् अस्या अपनेष्यन्तु मांस शोणित भोजनाः ॥३-५६-२७॥
Shighram eva hi rakshasyo vikrita ghora darshanah
Darpam asya apaneshyantu mansa shonita bhojanah
56.28
वचनात् एव ताः तस्य विकृता घोर दर्शनाः ।
कृत प्रांजलयो भूत्वा मैथिलीम् पर्यवारयन् ॥३-५६-२८॥
Vachanat eva tah tasya vikrita ghora darshanah
Krita pranjalayo bhutva maithilim paryavarayan
56.29
स ताः प्रोवाच राजा तु रावणो घोर दर्शनाः ।
प्रचाल्य चरण उत्कर्षैः दारयन् इव मेदिनीम् ॥३-५६-२९॥
Sa tah provacha raja tu ravano ghora darshanah
Prachalya charana utkarshaih darayan iva medinim
56.30
अशोक वनिका मध्ये मैथिली नीयताम् इति ।
तत्र इयम् रक्ष्यताम् गूढम् युष्माभिः परिवारिता ॥३-५६-३०॥
Ashoka vanika madhye maithili niyatam iti
Tatra iyam rakshyatam gudham yushmabhih parivarita
56.31
तत्र एनाम् तर्जनैः घोरैः पुनः सांत्वैः च मैथिलीम् ।
आनयध्वम् वशम् सर्वा वन्याम् गज वधूम् इव ॥३-५६-३१॥
Tatra enam tarjanaih ghoraih punah santvaih cha maithilim
Anayadhvam vasham sarva vanyam gaja vadhum iva
56.32
इति प्रति समादिष्टा राक्षस्यो रावणेन ताः ।
अशोक वनिकाम् जग्मुः मैथिलीम् परिगृह्य तु ॥३-५६-३२॥
Iti prati samadishta rakshasyo ravanena tah
Ashoka vanikam jagmuh maithilim parigrihya tu
56.33
सर्वकामफलैर्वृक्षैर्नानापुष्पफलैर्वृताम् - यद्वा -सर्व काम फलैः वृक्षैः नाना पुष्प फलैः वृताम् ।
सर्व काल मदैः च अपि द्विजैः समुपसेविताम् ॥३-५६-३३॥
Sarvakamaphalairvrikshairnanapushpaphalairvritam - yadva -sarva kama phalaih vrikshaih nana pushpa phalaih vritam
Sarva kala madaih cha api dvijaih samupasevitam
56.34
सा तु शोक परीत अंगी मैथिली जनकात्मजा ।
राक्षसी वशम् आपन्ना व्याघ्रीणाम् हरिणी यथा ॥३-५६-३४॥
Sa tu shoka parita angi maithili janakatmaja
Rakshasi vasham apanna vyaghrinam harini yatha
56.35
शोकेन महता ग्रस्ता मैथिली जनकात्मजा ।
न शर्म लभते भीरुः पाश बद्धा मृगी यथा ॥३-५६-३५॥
Shokena mahata grasta maithili janakatmaja
Na sharma labhate bhiruh pasha baddha mrigi yatha
56.36
न विन्दते तत्र तु शर्म मैथिलीविरूप नेत्राभिः अतीव तर्जिता ।
पतिम् स्मरन्ती दयितम् च देवरम्विचेतना अभूत् भय शोक पीडिता ॥३-५६-३६॥
Na vindate tatra tu sharma maithilivirupa netrabhih ativa tarjita
Patim smaranti dayitam cha devaramvichetana abhut bhaya shoka pidita