UtshovSarga 40
40.1
मारीचस्य तु तत् वाक्यम् क्षमम् युक्तम् च रावणः ।
उक्तो न प्रतिजग्राह मर्तु काम इव औषधम् ॥३-४०-१॥
Marichasya tu tat vakyam kshamam yuktam cha ravanah
Ukto na pratijagraha martu kama iva aushadham
40.2
तम् पथ्य हित वक्तारम् मारीचम् राक्षसाधिपः ।
अब्रवीत् परुषम् वाक्यम् अयुक्तम् काल चोदितः ॥३-४०-२॥
Tam pathya hita vaktaram maricham rakshasadhipah
Abravit parusham vakyam ayuktam kala choditah
40.3
यत् किल एतत् अयुक्तार्थम् मारीच मयि कथ्यते ।
वाक्यम् निष्फलम् अत्यर्थम् बीजम् उप्तम् इव ऊषरे ॥३-४०-३॥
Yat kila etat ayuktartham maricha mayi kathyate
Vakyam nishphalam atyartham bijam uptam iva ushare
40.4
त्वत् वाक्यैः न तु माम् शक्यम् - भेतुम् - भेत्तुम् रामस्य संयुगे ।
पाप शीलस्य मूर्खस्य मानुषस्य विशेषतः ॥३-४०-४॥
Tvat vakyaih na tu mam shakyam - bhetum - bhettum ramasya sanyuge
Papa shilasya murkhasya manushasya visheshatah
40.5
यः त्यक्त्वा सुहृदो राज्यम् मातरम् पितरम् तथा ।
स्त्री वाक्यम् प्राकृतम् श्रुत्वा वनम् एक पदे गतः ॥३-४०-५॥
Yah tyaktva suhrido rajyam mataram pitaram tatha
Stri vakyam prakritam shrutva vanam eka pade gatah
40.6
अवश्यम् तु मया तस्य संयुगे खर घातिनः ।
प्राणैः प्रियतरा सीता हर्तव्या तव संनिधौ ॥३-४०-६॥
Avashyam tu maya tasya sanyuge khara ghatinah
Pranaih priyatara sita hartavya tava sannidhau
40.7
एवम् मे निश्चिता बुद्धिः हृदि मारीच विद्यते ।
न व्यावर्तयितुम् शक्या स इन्द्रैः अपि सुर असुरैः ॥३-४०-७॥
Evam me nishchita buddhih hridi maricha vidyate
Na vyavartayitum shakya sa indraih api sura asuraih
40.8
दोषम् गुणम् वा संपृष्टः त्वम् एवम् वक्तुम् अर्हसि ।
अपायम् वा अपि उपायम् वा कार्यस्य अस्य विनिश्चये ॥३-४०-८॥
Dosham gunam va samprishtah tvam evam vaktum arhasi
Apayam va api upayam va karyasya asya vinishchaye
40.9
संपृष्टेन तु वक्तव्यम् सचिवेन विपश्चिता ।
उद्यत अंजलिना राज्ञे य इच्छेत् भूतिम् आत्मनः ॥३-४०-९॥
Samprishtena tu vaktavyam sachivena vipashchita
Udyata anjalina ragye ya ichchhet bhutim atmanah
40.10
वाक्यम् अप्रतिकूलम् तु मृदु पूर्वम् शुभम् हितम् ।
उपचारेण युक्तम् च वक्तव्यो वसुधा अधिपः ॥३-४०-१०॥
Vakyam apratikulam tu mridu purvam shubham hitam
Upacharena yuktam cha vaktavyo vasudha adhipah
40.11
स अवमर्दम् तु यत् वाक्यम् अथवा मारीच हितम् उच्यते ।
न अभिनंदति तत् राजा मानार्थी मान वर्जितम् ॥३-४०-११॥
Sa avamardam tu yat vakyam athava maricha hitam uchyate
Na abhinandati tat raja manarthi mana varjitam
40.12
पंच रूपाणि राजानो धारयन्ति अमित ओजसः ।
अग्नेः इन्द्रस्य सोमस्य यमस्य वरुणस्य च ॥३-४०-१२॥
Pancha rupani rajano dharayanti amita ojasah
Agneh indrasya somasya yamasya varunasya cha
40.13
औष्ण्यम् तथा विक्रमम् च सौम्यम् दण्डम् प्रसन्नताम् ।
धारयन्ति महाताम्नो राजानः क्षणदाचर ॥३-४०-१३॥
Aushnyam tatha vikramam cha saumyam dandam prasannatam
Dharayanti mahatamno rajanah kshanadachara
40.14
तस्मात् सर्वासु अवस्थासु मान्याः पूज्याः च पार्थिवाः ।
त्वम् तु धर्मम् अविज्ञाय केवलम् मोहम् आश्रितः ॥३-४०-१४॥
Tasmat sarvasu avasthasu manyah pujyah cha parthivah
Tvam tu dharmam avigyaya kevalam moham ashritah
40.15
अभ्यागतम् माम् दौरात्म्यात् परुषम् वदसि ईदृशम् ।
गुण दोषौ न पृच्छामि क्षमम् च आत्मनि राक्षस ॥३-४०-१५॥
Abhyagatam mam dauratmyat parusham vadasi idrisham
Guna doshau na prichchhami kshamam cha atmani rakshasa
40.16
मया उक्तम् अपि च एतावत् त्वाम् प्रति अमितविक्रम ।
अस्मिन् तु स भवान् कृत्ये साहाय्यम् कर्तुम् अर्हसि ॥३-४०-१६॥
Maya uktam api cha etavat tvam prati amitavikrama
Asmin tu sa bhavan kritye sahayyam kartum arhasi
40.17
श्रुणु तत् कर्म साहाय्ये यत् कार्यम् वचनात् मम ।
सौवर्णः त्वम् मृगो भूत्वा चित्रो रजत बिन्दुभिः ॥३-४०-१७॥
Shrunu tat karma sahayye yat karyam vachanat mama
Sauvarnah tvam mrigo bhutva chitro rajata bindubhih
40.18
आश्रमे तस्य रामस्य सीतायाः प्रमुखे चर ।
प्रलोभयित्वा वैदेहीम् यथा इष्टम् गन्तुम् अर्हसि ॥३-४०-१८॥
Ashrame tasya ramasya sitayah pramukhe chara
Pralobhayitva vaidehim yatha ishtam gantum arhasi
40.19
त्वाम् हि माया मयम् दृष्ट्वा कांचनम् जात विस्मया ।
आनय एनम् इति क्षिप्रम् रामम् वक्ष्यति मैथिली ॥३-४०-१९॥
Tvam hi maya mayam drishtva kanchanam jata vismaya
Anaya enam iti kshipram ramam vakshyati maithili
40.20
अपक्रान्ते च काकुत्स्थे दूरम् च यात्वा अपि उदाहर ।
हा सीते लक्ष्मणे इति एवम् राम वाक्य अनुरूपकम् ॥३-४०-२०॥
Apakrante cha kakutsthe duram cha yatva api udahara
Ha site lakshmane iti evam rama vakya anurupakam
40.21
तत् श्रुत्वा राम पदवीम् सीताया च प्रचोदितः ।
अनुगच्छति संभ्रांतम् सौमित्रिः अपि सौहृदात् ॥३-४०-२१॥
Tat shrutva rama padavim sitaya cha prachoditah
Anugachchhati sambhrantam saumitrih api sauhridat
40.22
अपक्रान्ते च काकुत्स्थे लक्ष्मण च यथा सुखम् ।
आहरिष्यामि वैदेहीम् सहस्राक्षः शचीम् इव ॥३-४०-२२॥
Apakrante cha kakutsthe lakshmana cha yatha sukham
Aharishyami vaidehim sahasrakshah shachim iva
40.23
एवम् कृत्वा तु इदम् कार्यम् यथा इष्टम् गच्छ राक्षस ।
राज्यस्य अर्धम् प्रदास्यामि मारीच तव सुव्रत ॥३-४०-२३॥
Evam kritva tu idam karyam yatha ishtam gachchha rakshasa
Rajyasya ardham pradasyami maricha tava suvrata
40.24
गच्छ सौम्य शिवम् मार्गम् कार्यस्य अस्य विवृद्धये ।
अहम् तु अनुगमिष्यामि स रथो दण्डका वनम् ॥३-४०-२४॥
Gachchha saumya shivam margam karyasya asya vivriddhaye
Aham tu anugamishyami sa ratho dandaka vanam
40.25
प्राप्य सीताम् अयुद्धेन वंचयित्वा तु राघवम् ।
लंकाम् प्रति गमिष्यामि कृत कार्यः सह त्वया ॥३-४०-२५॥
Prapya sitam ayuddhena vanchayitva tu raghavam
Lankam prati gamishyami krita karyah saha tvaya
40.26
नो चेत् करोषि मारीच हन्मि त्वाम् अहम् अद्य वै ।
एतत् कार्यम् अवश्यम् मे बलाद् अपि करिष्यसि ।राज्ञो हि प्रतिकूलस्थो न जातु सुखम् एधते ॥३-४०-२६॥
No chet karoshi maricha hanmi tvam aham adya vai
Etat karyam avashyam me balad api karishyasi, ragyo hi pratikulastho na jatu sukham edhate
40.27
आसाद्या तम् जीवित सम्शयः तेमृत्युर् ध्रुवो हि अद्य मया विरुध्यतः ।
एतत् यथावत् परिगृह्य बुद्ध्यायत् अत्र पथ्यम् कुरु तत् तथा त्वम् ॥३-४०-२७॥
Asadya tam jivita samshayah temrityur dhruvo hi adya maya virudhyatah
Etat yathavat parigrihya buddhyayat atra pathyam kuru tat tatha tvam