UtshovSarga 14
14.1
अथ पंचवटीम् गच्चन्न् अन्तरा रघुनन्दनः ।
आससाद महाकायम् गृध्रम् भीम पराक्रमम् ॥३-१४-१॥
Atha panchavatim gachchann antara raghunandanah
Asasada mahakayam gridhram bhima parakramam
14.2
तम् दृष्ट्वा तौ महाभागौ वनस्थम् राम लक्ष्मणौ ।
मेनाते राक्षसम् पक्षिम् ब्रुवाणौ को भवान् इति ॥३-१४-२॥
Tam drishtva tau mahabhagau vanastham rama lakshmanau
Menate rakshasam pakshim bruvanau ko bhavan iti
14.3
स तौ मधुरया वाचा सौम्यया प्रीणयन्न् इव ।
उवाच वत्स माम् विद्धि वयस्यम् पितुर् आत्मनः ॥३-१४-३॥
Sa tau madhuraya vacha saumyaya prinayann iva
Uvacha vatsa mam viddhi vayasyam pitur atmanah
14.4
स तम् पितृ सखम् मत्वा पूजयामास राघवः ।
स तस्य कुलम् अव्यग्रम् अथ पप्रच्छ नाम च ॥३-१४-४॥
Sa tam pitri sakham matva pujayamasa raghavah
Sa tasya kulam avyagram atha paprachchha nama cha
14.5
रामस्य वचनम् श्रुत्वा कुलम् आत्मानम् एव च ।
आचचक्षे द्विजः तस्मै सर्वभूत समुद्भवम् ॥३-१४-५॥
Ramasya vachanam shrutva kulam atmanam eva cha
Achachakshe dvijah tasmai sarvabhuta samudbhavam
14.6
पूर्वकाले महाबाहो ये प्रजापतयो अभवन् ।
तान् मे निगदतः सर्वान् आदितः शृणु राघव ॥३-१४-६॥
Purvakale mahabaho ye prajapatayo abhavan
Tan me nigadatah sarvan aditah shrinu raghava
14.7
कर्दमः प्रथमः तेषाम् विकृतः तद् अनन्तरम् ।
शेषः च संश्रयः चैव बहु पुत्रः च वीर्यवान् ॥३-१४-७॥
Kardamah prathamah tesham vikritah tad anantaram
Sheshah cha sanshrayah chaiva bahu putrah cha viryavan
14.8
स्थाणुर् मरीचिर् अत्रिः च क्रतुः चैव महाबलः ।
पुलस्त्यः च अंगिराः चैव प्रचेताः पुलहः तथा ॥३-१४-८॥
Sthanur marichir atrih cha kratuh chaiva mahabalah
Pulastyah cha angirah chaiva prachetah pulahah tatha
14.9
दक्षो विवस्वान् अपरो अरिष्टनेमिः च राघव ।
कश्यपः च महातेजाः तेषाम् आसीत् च पश्चिमः ॥३-१४-९॥
Daksho vivasvan aparo arishtanemih cha raghava
Kashyapah cha mahatejah tesham asit cha pashchimah
14.10
प्रजापतेः तु दक्षस्य बभूवुर् इति विश्रुतम् ।
षष्टिर् दुहितरो राम यशस्विन्यो महायशः ॥३-१४-१०॥
Prajapateh tu dakshasya babhuvur iti vishrutam
Shashtir duhitaro rama yashasvinyo mahayashah
14.11
कश्यपः प्रतिजग्राह तासाम् अष्टौ सुमध्यमाः ।
अदितिम् च दितिम् चैव दनूम् अपि च कालकाम् ॥३-१४-११॥
Kashyapah pratijagraha tasam ashtau sumadhyamah
Aditim cha ditim chaiva danum api cha kalakam
14.12
ताम्राम् क्रोध वशाम् चैव मनुम् च अप्य् अनलाम् अपि ।
ताः तु कन्याः ततः प्रीतः कश्यपः पुनर् अब्रवीत् ॥३-१४-१२॥
Tamram krodha vasham chaiva manum cha apy analam api
Tah tu kanyah tatah pritah kashyapah punar abravit
14.13
पुत्रामः त्रैलोक्य भर्तॄन् वै जनयिष्यथ मत् समान् ।
अदितिः तन् मना राम दितिः च दनुर् एव च ॥३-१४-१३॥
Putramah trailokya bhartrin vai janayishyatha mat saman
Aditih tan mana rama ditih cha danur eva cha
14.14
कालका च महाबाहो शेषाः तु अमनसो अभवन् ।
अदित्याम् जज्ञिरे देवाः त्रयः त्रिंशत् अरिंदम ॥३-१४-१४॥
Kalaka cha mahabaho sheshah tu amanaso abhavan
Adityam jagyire devah trayah trinshat arindama
14.15
आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च परंतप ।
दितिः तु अजनयत् पुत्रान् दैत्याम् तात यशस्विनः ॥३-१४-१५॥
Aditya vasavo rudra ashvinau cha parantapa
Ditih tu ajanayat putran daityam tata yashasvinah
14.16
तेषाम् इयम् वसुमती पुरा आसीत् स वन अर्णवा ।
दनुः तु अजनयत् पुत्रम् अश्वग्रीवम् अरिंदम ॥३-१४-१६॥
Tesham iyam vasumati pura asit sa vana arnava
Danuh tu ajanayat putram ashvagrivam arindama
14.17
नरकम् कालकम् चैव कालका अपि व्यजायत ।
क्रौन्चीम् भासीम् तथा श्येनीम् धृतराष्ट्रीम् तथा शुकीम् ॥३-१४-१७॥
Narakam kalakam chaiva kalaka api vyajayata
Kraunchim bhasim tatha shyenim dhritarashtrim tatha shukim
14.18
ताम्रा तु सुषुवे कन्याः पंच एता लोकविश्रुताः ।
उलूकान् जनयत् क्रौन्ची भासी भासान् व्यजायत ॥३-१४-१८॥
Tamra tu sushuve kanyah pancha eta lokavishrutah
Ulukan janayat kraunchi bhasi bhasan vyajayata
14.19
श्येनी श्येनाम् च गृध्राम च व्यजायत सुतेजसः ।
धृतराष्ट्री तु हंसाम् च कलहंसाम् च सर्वशः ॥३-१४-१९॥
Shyeni shyenam cha gridhrama cha vyajayata sutejasah
Dhritarashtri tu hansam cha kalahansam cha sarvashah
14.20
चक्रवाकाम् च भद्रम् ते विजज्ञे सा अपि भामिनी ।
शुकी नताम् विजज्ञे तु नताया विनता सुता ॥३-१४-२०॥
Chakravakam cha bhadram te vijagye sa api bhamini
Shuki natam vijagye tu nataya vinata suta
14.21
दश क्रोधवशा राम विजज्ञे अपि आत्मसंभवाः ।
मृगीम् च मृगमंदाम् च हरीम् भद्रमदाम् अपि ॥३-१४-२१॥
Dasha krodhavasha rama vijagye api atmasambhavah
Mrigim cha mrigamandam cha harim bhadramadam api
14.22
मातंगीम् अथ शार्दूलीम् श्वेताम् च सुरभीम् तथा ।
सर्व लक्षण संपन्नाम् सुरसाम् कद्रुकाम् अपि ॥३-१४-२२॥
Matangim atha shardulim shvetam cha surabhim tatha
Sarva lakshana sampannam surasam kadrukam api
14.23
अपत्यम् तु मृगाः सर्वे मृग्या नरवरोत्तम ।
ऋक्षाः च मृगमंदायाः सृमराः चमराः तथा ॥३-१४-२३॥
Apatyam tu mrigah sarve mrigya naravarottama
Rikshah cha mrigamandayah srimarah chamarah tatha
14.24
ततः तु इरावतीम् नाम जज्ञे भद्रमदा सुताम् ।
तस्याः तु ऐरावतः पुत्रो लोकनाथो महागजः ॥३-१४-२४॥
Tatah tu iravatim nama jagye bhadramada sutam
Tasyah tu airavatah putro lokanatho mahagajah
14.25
हर्याः च हरयो अपत्यम् वानराः च तपस्विनः ।
गोलांगूलाः च शार्दूली व्याघ्राम् च अजनयत् सुतान् ॥३-१४-२५॥
Haryah cha harayo apatyam vanarah cha tapasvinah
Golangulah cha sharduli vyaghram cha ajanayat sutan
14.26
मातंग्याः तु अथ मातन्गाअपत्यम् मनुज ऋषभ ।
दिशागजम् तु श्वेत काकुत्स्थ श्वेता व्यजनयत् सुतम् ॥३-१४-२६॥
Matangyah tu atha matangaapatyam manuja rishabha
Dishagajam tu shveta kakutstha shveta vyajanayat sutam
14.27
ततो दुहितरौ राम सुरभिर् द्वे वि अजायत ।
रोहिणीम् नाम भद्रम् ते गन्धर्वीम् च यशस्विनीम् ॥३-१४-२७॥
Tato duhitarau rama surabhir dve vi ajayata
Rohinim nama bhadram te gandharvim cha yashasvinim
14.28
रोहिणि अजनयद् गावो गन्धर्वी वाजिनः सुतान् ।
सुरसा अजनयन् नागान् राम कद्रूः च पन्नगान् ॥३-१४-२८॥
Rohini ajanayad gavo gandharvi vajinah sutan
Surasa ajanayan nagan rama kadruh cha pannagan
14.29
मनुर् मनुष्यान् जनयत् कश्यपस्य महात्मनः ।
ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्यान् शूद्राम् च मनुजर्षभ ॥३-१४-२९॥
Manur manushyan janayat kashyapasya mahatmanah
Brahmanan kshatriyan vaishyan shudram cha manujarshabha
14.30
मुखतो ब्राह्मणा जाता उरसः क्षत्रियाः तथा ।
ऊरुभ्याम् जज्ञिरे वैश्याः पद्भ्याम् शूद्रा इति श्रुतिः ॥३-१४-३०॥
Mukhato brahmana jata urasah kshatriyah tatha
Urubhyam jagyire vaishyah padbhyam shudra iti shrutih
14.31
सर्वान् पुण्य फलान् वृक्षान् अनला अपि व्यजायत ।
विनता च शुकी पौत्री कद्रूः च सुरसा स्वसा ॥३-१४-३१॥
Sarvan punya phalan vrikshan anala api vyajayata
Vinata cha shuki pautri kadruh cha surasa svasa
14.32
कद्रूर् नाग सहस्रम् तु विजज्ञे धरणीधरन् ।
द्वौ पुत्रौ विनतायाः तु गरुडो अरुण एव च ॥३-१४-३२॥
Kadrur naga sahasram tu vijagye dharanidharan
Dvau putrau vinatayah tu garudo aruna eva cha
14.33
तस्मात् जातो अहम् अरुणात् संपातिः च मम अग्रजः ।
जटायुर् इति माम् विद्धि श्येनी पुत्रम् अरिंदम ॥३-१४-३३॥
Tasmat jato aham arunat sampatih cha mama agrajah
Jatayur iti mam viddhi shyeni putram arindama
14.34
सो अहम् वास सहायः ते भविष्यामि यदि इच्छसि ।
इदम् दुर्गम् हि कान्तारम् मृग राक्षस सेवितम् सीताम् च तात रक्षिष्ये त्वयि याते सलक्ष्मणे ॥३-१४-३४॥
So aham vasa sahayah te bhavishyami yadi ichchhasi
Idam durgam hi kantaram mriga rakshasa sevitam sitam cha tata rakshishye tvayi yate salakshmane
14.35
जटायुषम् तु प्रतिपूज्य राघवो मुदा परिष्वज्य च सन्नतो अभवत् ।
पितुर् हि शुश्राव सखित्वम् आत्मवान् जटायुषा संकथितम् पुनः पुनः ॥३-१४-३५॥
Jatayusham tu pratipujya raghavo muda parishvajya cha sannato abhavat
Pitur hi shushrava sakhitvam atmavan jatayusha sankathitam punah punah
14.36
स तत्र सीताम् परिदाय मैथिलीम् सह एव तेन अतिबलेन पक्षिणा ।
जगाम ताम् पंचवटीम् सलक्ष्मणो रिपून् दिधक्षन् शलभान् इव अनलः ॥३-१४-३६॥
Sa tatra sitam paridaya maithilim saha eva tena atibalena pakshina
Jagama tam panchavatim salakshmano ripun didhakshan shalabhan iva analah