UtshovSarga 82
82.1
ताम् आर्य गण सम्पूर्णाम् भरतः प्रग्रहाम् सभाम् ।
ददर्श बुद्धि सम्पन्नः पूर्ण चन्द्राम् निशाम् इव ॥२-८२-१॥
Tam arya gana sampurnam bharatah pragraham sabham
Dadarsha buddhi sampannah purna chandram nisham iva
82.2
आसनानि यथा न्यायम् आर्याणाम् विशताम् तदा ।
अदृश्यत घन अपाये पूर्ण चन्द्रा इव शर्वरी ॥२-८२-२॥
Asanani yatha nyayam aryanam vishatam tada
Adrishyata ghana apaye purna chandra iva sharvari
82.3
सा विद्वज्जनसम्पूर्णा सभा सुरुचिरा तदा ।
अदृश्यत घनापाये पूर्णचन्द्रेव शर्वरी ॥२-८२-३॥
Sa vidvajjanasampurna sabha suruchira tada
Adrishyata ghanapaye purnachandreva sharvari
82.4
राज्ञः तु प्रकृतीः सर्वाः समग्राः प्रेक्ष्य धर्मवित् ।
इदम् पुरोहितः वाक्यम् भरतम् मृदु च अब्रवीत् ॥२-८२-४॥
Ragyah tu prakritih sarvah samagrah prekshya dharmavit
Idam purohitah vakyam bharatam mridu cha abravit
82.5
तात राजा दशरथः स्वर् गतः धर्मम् आचरन् ।
धन धान्यवतीम् स्फीताम् प्रदाय पृथिवीम् तव ॥२-८२-५॥
Tata raja dasharathah svar gatah dharmam acharan
Dhana dhanyavatim sphitam pradaya prithivim tava
82.6
रामः तथा सत्य धृतिः सताम् धर्मम् अनुस्मरन् ।
न अजहात् पितुर् आदेशम् शशी ज्योत्स्नाम् इव उदितः ॥२-८२-६॥
Ramah tatha satya dhritih satam dharmam anusmaran
Na ajahat pitur adesham shashi jyotsnam iva uditah
82.7
पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तम् राज्यम् निहत कण्टकम् ।
तत् भुन्क्ष्व मुदित अमात्यः क्षिप्रम् एव अभिषेचय ॥२-८२-७॥
Pitra bhratra cha te dattam rajyam nihata kantakam
Tat bhunkshva mudita amatyah kshipram eva abhishechaya
82.8
उदीच्याः च प्रतीच्याः च दाक्षिणात्याः च केवलाः ।
कोट्या अपर अन्ताः सामुद्रा रत्नानि अभिहरन्तु ते ॥२-८२-८॥
Udichyah cha pratichyah cha dakshinatyah cha kevalah
Kotya apara antah samudra ratnani abhiharantu te
82.9
तत् श्रुत्वा भरतः वाक्यम् शोकेन अभिपरिप्लुतः ।
जगाम मनसा रामम् धर्मज्ञो धर्म कान्क्षया ॥२-८२-९॥
Tat shrutva bharatah vakyam shokena abhipariplutah
Jagama manasa ramam dharmagyo dharma kankshaya
82.10
स बाष्प कलया वाचा कल हम्स स्वरः युवा ।
विललाप सभा मध्ये जगर्हे च पुरोहितम् ॥२-८२-१०॥
Sa bashpa kalaya vacha kala hamsa svarah yuva
Vilalapa sabha madhye jagarhe cha purohitam
82.11
चरित ब्रह्मचर्यस्य विद्या स्नातस्य धीमतः ।
धर्मे प्रयतमानस्य को राज्यम् मद्विधो हरेत् ॥२-८२-११॥
Charita brahmacharyasya vidya snatasya dhimatah
Dharme prayatamanasya ko rajyam madvidho haret
82.12
कथम् दशरथाज् जातः भवेद् राज्य अपहारकः ।
राज्यम् च अहम् च रामस्य धर्मम् वक्तुम् इह अर्हसि ॥२-८२-१२॥
Katham dasharathaj jatah bhaved rajya apaharakah
Rajyam cha aham cha ramasya dharmam vaktum iha arhasi
82.13
ज्येष्ठः श्रेष्ठः च धर्म आत्मा दिलीप नहुष उपमः ।
लब्धुम् अर्हति काकुत्स्थो राज्यम् दशरथो यथा ॥२-८२-१३॥
Jyeshthah shreshthah cha dharma atma dilipa nahusha upamah
Labdhum arhati kakutstho rajyam dasharatho yatha
82.14
अनार्य जुष्टम् अस्वर्ग्यम् कुर्याम् पापम् अहम् यदि ।
इक्ष्वाकूणाम् अहम् लोके भवेयम् कुल पाम्सनः ॥२-८२-१४॥
Anarya jushtam asvargyam kuryam papam aham yadi
Ikshvakunam aham loke bhaveyam kula pamsanah
82.15
यद्द् हि मात्रा कृतम् पापम् न अहम् तत् अभिरोचये ।
इहस्थो वन दुर्गस्थम् नमस्यामि कृत अन्जलिः ॥२-८२-१५॥
Yadd hi matra kritam papam na aham tat abhirochaye
Ihastho vana durgastham namasyami krita anjalih
82.16
रामम् एव अनुगच्चामि स राजा द्विपदाम् वरः ।
त्रयाणाम् अपि लोकानाम् राघवो राज्यम् अर्हति ॥२-८२-१६॥
Ramam eva anugachchami sa raja dvipadam varah
Trayanam api lokanam raghavo rajyam arhati
82.17
तत् वाक्यम् धर्म सम्युक्तम् श्रुत्वा सर्वे सभासदः ।
हर्षान् मुमुचुर् अश्रूणि रामे निहित चेतसः ॥२-८२-१७॥
Tat vakyam dharma samyuktam shrutva sarve sabhasadah
Harshan mumuchur ashruni rame nihita chetasah
82.18
यदि तु आर्यम् न शक्ष्यामि विनिवर्तयितुम् वनात् ।
वने तत्र एव वत्स्यामि यथा आर्यो लक्ष्मणः तथा ॥२-८२-१८॥
Yadi tu aryam na shakshyami vinivartayitum vanat
Vane tatra eva vatsyami yatha aryo lakshmanah tatha
82.19
सर्व उपायम् तु वर्तिष्ये विनिवर्तयितुम् बलात् ।
समक्षम् आर्य मिश्राणाम् साधूनाम् गुण वर्तिनाम् ॥२-८२-१९॥
Sarva upayam tu vartishye vinivartayitum balat
Samaksham arya mishranam sadhunam guna vartinam
82.20
विष्टिकर्मान्तिकाः सर्वे मार्गशोधनरक्षकाः ।
प्रस्थापिता मया पूर्वम् यात्रापि मम रोचते ॥२-८२-२०॥
Vishtikarmantikah sarve margashodhanarakshakah
Prasthapita maya purvam yatrapi mama rochate
82.21
एवम् उक्त्वा तु धर्म आत्मा भरतः भ्रातृ वत्सलः ।
समीपस्थम् उवाच इदम् सुमन्त्रम् मन्त्र कोविदम् ॥२-८२-२१॥
Evam uktva tu dharma atma bharatah bhratri vatsalah
Samipastham uvacha idam sumantram mantra kovidam
82.22
तूर्णम् उत्थाय गच्च त्वम् सुमन्त्र मम शासनात् ।
यात्राम् आज्ञापय क्षिप्रम् बलम् चैव समानय ॥२-८२-२२॥
Turnam utthaya gachcha tvam sumantra mama shasanat
Yatram agyapaya kshipram balam chaiva samanaya
82.23
एवम् उक्तः सुमन्त्रः तु भरतेन महात्मना ।
हृष्टः सो अदिशत् सर्वम् यथा सम्दिष्टम् इष्टवत् ॥२-८२-२३॥
Evam uktah sumantrah tu bharatena mahatmana
Hrishtah so adishat sarvam yatha samdishtam ishtavat
82.24
ताः प्रहृष्टाः प्रकृतयो बल अध्यक्षा बलस्य च ।
श्रुत्वा यात्राम् समाज्ञप्ताम् राघवस्य निवर्तने ॥२-८२-२४॥
Tah prahrishtah prakritayo bala adhyaksha balasya cha
Shrutva yatram samagyaptam raghavasya nivartane
82.25
ततः योध अन्गनाः सर्वा भर्तृऋन् सर्वान् गृहे गृहे ।
यात्रा गमनम् आज्ञाय त्वरयन्ति स्म हर्षिताः ॥२-८२-२५॥
Tatah yodha anganah sarva bhartririn sarvan grihe grihe
Yatra gamanam agyaya tvarayanti sma harshitah
82.26
ते हयैः गो रथैः शीघ्रैः स्यन्दनैः च मनो जवैः ।
सह योधैः बल अध्यक्षा बलम् सर्वम् अचोदयन् ॥२-८२-२६॥
Te hayaih go rathaih shighraih syandanaih cha mano javaih
Saha yodhaih bala adhyaksha balam sarvam achodayan
82.27
सज्जम् तु तत् बलम् दृष्ट्वा भरतः गुरु सम्निधौ ।
रथम् मे त्वरयस्व इति सुमन्त्रम् पार्श्वतः अब्रवीत् ॥२-८२-२७॥
Sajjam tu tat balam drishtva bharatah guru samnidhau
Ratham me tvarayasva iti sumantram parshvatah abravit
82.28
भरतस्य तु तस्य आज्ञाम् प्रतिगृह्य प्रहर्षितः ।
रथम् गृहीत्वा प्रययौ युक्तम् परम वाजिभिः ॥२-८२-२८॥
Bharatasya tu tasya agyam pratigrihya praharshitah
Ratham grihitva prayayau yuktam parama vajibhih
82.29
स राघवः सत्य धृतिः प्रतापवान् ।
ब्रुवन् सुयुक्तम् दृढ सत्य विक्रमः ।गुरुम् महा अरण्य गतम् यशस्विनम् ।प्रसादयिष्यन् भरतः अब्रवीत् तदा ॥२-८२-२९॥
Sa raghavah satya dhritih pratapavan
Bruvan suyuktam dridha satya vikramah, gurum maha aranya gatam yashasvinam, prasadayishyan bharatah abravit tada
82.30
तूण समुत्थाय सुमन्त्र गच्च ।
बलस्य योगाय बल प्रधानान् ।आनेतुम् इच्चामि हि तम् वनस्थम् ।प्रसाद्य रामम् जगतः हिताय ॥२-८२-३०॥
Tuna samutthaya sumantra gachcha
Balasya yogaya bala pradhanan, anetum ichchami hi tam vanastham, prasadya ramam jagatah hitaya
82.31
स सूत पुत्रः भरतेन सम्यग् ।
आज्ञापितः सम्परिपूर्ण कामः ।शशास सर्वान् प्रकृति प्रधानान् ।बलस्य मुख्यामः च सुहृज् जनम् च ॥२-८२-३१॥
Sa suta putrah bharatena samyag
Agyapitah samparipurna kamah, shashasa sarvan prakriti pradhanan, balasya mukhyamah cha suhrij janam cha
82.32
ततः समुत्थाय कुले कुले ते ।
राजन्य वैश्या वृषलाः च विप्राः ।अयूयुजन्न् उष्ट्र रथान् खरामः च।नागान् हयामः चैव कुल प्रसूतान् ॥२-८२-३२॥
Tatah samutthaya kule kule te
Rajanya vaishya vrishalah cha viprah, ayuyujann ushtra rathan kharamah cha, nagan hayamah chaiva kula prasutan