UtshovSarga 31
31.1
एवम् श्रुत्वा तु सम्वादम् लक्ष्मणः पूर्वमागतः ।
बाष्पपर्याकुलमुखः शोकम् सोढुमशक्नुवन् ॥२-३१-१॥
Evam shrutva tu samvadam lakshmanah purvamagatah
Bashpaparyakulamukhah shokam sodhumashaknuvan
31.2
स भ्रातुश्चरणौ गाढम् निपीड्य रघुनन्दनः ।
सीतामुवाचातियशाम् राघवम् च महाव्रतम् ॥२-३१-२॥
Sa bhratushcharanau gadham nipidya raghunandanah
Sitamuvachatiyasham raghavam cha mahavratam
31.3
यदि गन्तुम् कृता बुद्धिर्वनम् मृगगजायुतम् ।
अहम् त्वानुगमिष्यामि वनमद्रे धनुर्धरः ॥२-३१-३॥
Yadi gantum krita buddhirvanam mrigagajayutam
Aham tvanugamishyami vanamadre dhanurdharah
31.4
मया समेतोऽरण्यानि बहूनि विचरिष्यसि ।
पक्षिभिर्मृगयूथैश्च सम्घुष्टानि समन्ततः ॥२-३१-४॥
Maya sametoranyani bahuni vicharishyasi
Pakshibhirmrigayuthaishcha samghushtani samantatah
31.5
न देवलोकाक्रमणम् नामरत्वमहम् वृणे ।
ऐश्वर्यम् वापि लोकानाम् कामये न त्वया विना ॥२-३१-५॥
Na devalokakramanam namaratvamaham vrine
Aishvaryam vapi lokanam kamaye na tvaya vina
31.6
एवम् ब्रुवाणः सौमित्रिर्विनवासाय निश्चितः ।
रामेण बहुभिः सान्वैर्निषिद्धः पुनरब्रवीत् ॥२-३१-६॥
Evam bruvanah saumitrirvinavasaya nishchitah
Ramena bahubhih sanvairnishiddhah punarabravit
31.7
अनुज्ञातश्च भवता पूर्वमेव यदस्म्यहम् ।
किमिदानीम् पुनरिदम् क्रियते मे निवारणम् ॥२-३१-७॥
Anugyatashcha bhavata purvameva yadasmyaham
Kimidanim punaridam kriyate me nivaranam
31.8
यदर्थम् प्रतिषेधो मे क्रियते गन्तुमिच्छतः ।
एतदिच्छामि विज्ञातुम् सम्शयो हि ममानघ ॥२-३१-८॥
Yadartham pratishedho me kriyate gantumichchhatah
Etadichchhami vigyatum samshayo hi mamanagha
31.9
ततः अब्रवीन् महा तेजा रामः लक्ष्मणम् अग्रतः ।
स्थितम् प्राग् गामिनम् वीरम् याचमानम् कृत अन्जलिम् ॥२-३१-९॥
Tatah abravin maha teja ramah lakshmanam agratah
Sthitam prag gaminam viram yachamanam krita anjalim
31.10
स्निग्धो धर्मरतो वीरस्सततम् सत्पथे स्थितः ।
प्रियः प्राणसमो वशो भ्राता चापि सखा च मे ॥२-३१-१०॥
Snigdho dharmarato virassatatam satpathe sthitah
Priyah pranasamo vasho bhrata chapi sakha cha me
31.11
मया अद्य सह सौमित्रे त्वयि गच्चति तत् वनम् ।
को भरिष्यति कौसल्याम् सुमित्राम् वा यशस्विनीम् ॥२-३१-११॥
Maya adya saha saumitre tvayi gachchati tat vanam
Ko bharishyati kausalyam sumitram va yashasvinim
31.12
अभिवर्षति कामैः यः पर्जन्यः पृथिवीम् इव ।
स काम पाश पर्यस्तः महा तेजा मही पतिः ॥२-३१-१२॥
Abhivarshati kamaih yah parjanyah prithivim iva
Sa kama pasha paryastah maha teja mahi patih
31.13
सा हि राज्यम् इदम् प्राप्य नृपस्य अश्व पतेः सुता ।
दुह्खितानाम् सपत्नीनाम् न करिष्यति शोभनम् ॥२-३१-१३॥
Sa hi rajyam idam prapya nripasya ashva pateh suta
Duhkhitanam sapatninam na karishyati shobhanam
31.14
न स्मरिष्यति कौसल्याम् सुमित्राम् च सुदुःखिताम् ।
भरतो राज्यमासाद्य कैकेय्याम् पर्यवस्थितः ॥२-३१-१४॥
Na smarishyati kausalyam sumitram cha suduhkhitam
Bharato rajyamasadya kaikeyyam paryavasthitah
31.15
तामार्याम् स्वयमेवेह राजाऽनुग्रहणेन वा ।
सौमित्रे भर कौसल्या मुक्तमर्थमिमम् चर ॥२-३१-१५॥
Tamaryam svayameveha rajanugrahanena va
Saumitre bhara kausalya muktamarthamimam chara
31.16
एवम् मम च ते भक्तिर्भविष्यति सुदर्शिता ।
धर्मज्ञ गुरुपूजायाम् धर्मश्चाप्यतुलो महान् ॥२-३१-१६॥
Evam mama cha te bhaktirbhavishyati sudarshita
Dharmagya gurupujayam dharmashchapyatulo mahan
31.17
एवम् कुरुष्व सौमित्रे मत्क्R^ते रघुनन्दन ।
अस्माभिर्विप्रहीनाया मातुर्नो न भवेत्सुखम् ॥२-३१-१७॥
Evam kurushva saumitre matkR^te raghunandana
Asmabhirviprahinaya maturno na bhavetsukham
31.18
एवम् उक्तः तु रामेण लक्ष्मणः श्लक्ष्णया गिरा ।
प्रत्युवाच तदा रामम् वाक्यज्ञो वाक्य कोविदम् ॥२-३१-१८॥
Evam uktah tu ramena lakshmanah shlakshnaya gira
Pratyuvacha tada ramam vakyagyo vakya kovidam
31.19
तव एव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति ।
कौसल्याम् च सुमित्राम् च प्रयतः न अत्र सम्शयः ॥२-३१-१९॥
Tava eva tejasa vira bharatah pujayishyati
Kausalyam cha sumitram cha prayatah na atra samshayah
31.20
कौसल्या बिभृयात् आर्या सहस्रम् अपि मद् विधान् ।
यस्याः सहस्रम् ग्रामाणाम् सम्प्राप्तम् उपजीवनम् ॥२-३१-२०॥
Kausalya bibhriyat arya sahasram api mad vidhan
Yasyah sahasram gramanam sampraptam upajivanam
31.21
तदात्मभरणे चैव मम मातुस्तथैव च ।
पर्याप्ता मद्विधानाम् च भरणाय यशस्विनी ॥२-३१-२१॥
Tadatmabharane chaiva mama matustathaiva cha
Paryapta madvidhanam cha bharanaya yashasvini
31.22
कुरुष्व मामनुचरम् वैधर्म्यम् नेह विद्यते ।
कृतार्थोऽहम् भविष्यामि तव चार्थः प्रकल्पते ॥२-३१-२२॥
Kurushva mamanucharam vaidharmyam neha vidyate
Kritarthoham bhavishyami tava charthah prakalpate
31.23
धनुर् आदाय सशरम् खनित्र पिटका धरः ।
अग्रतः ते गमिष्यामि पन्थानम् अनुदर्शयन् ॥२-३१-२३॥
Dhanur adaya sasharam khanitra pitaka dharah
Agratah te gamishyami panthanam anudarshayan
31.24
आहरिष्यामि ते नित्यम् मूलानि च फलानि च ।
वन्यानि यानि च अन्यानि स्वाहाराणि तपस्विनाम् ॥२-३१-२४॥
Aharishyami te nityam mulani cha phalani cha
Vanyani yani cha anyani svaharani tapasvinam
31.25
भवाम्स् तु सह वैदेह्या गिरि सानुषु रम्स्यते ।
अहम् सर्वम् करिष्यामि जाग्रतः स्वपतः च ते ॥२-३१-२५॥
Bhavams tu saha vaidehya giri sanushu ramsyate
Aham sarvam karishyami jagratah svapatah cha te
31.26
रामः तु अनेन वाक्येन सुप्रीतः प्रत्युवाच तम् ।
व्रज आपृच्चस्व सौमित्रे सर्वम् एव सुहृज् जनम् ॥२-३१-२६॥
Ramah tu anena vakyena supritah pratyuvacha tam
Vraja aprichchasva saumitre sarvam eva suhrij janam
31.27
ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुणः स्वयम् ।
जनकस्य महा यज्ञे धनुषी रौद्र दर्शने ॥२-३१-२७॥
Ye cha ragyo dadau divye mahatma varunah svayam
Janakasya maha yagye dhanushi raudra darshane
31.28
अभेद्य कवचे दिव्ये तूणी च अक्षय सायकौ ।
आदित्य विमलौ च उभौ खड्गौ हेम परिष्कृतौ ॥२-३१-२८॥
Abhedya kavache divye tuni cha akshaya sayakau
Aditya vimalau cha ubhau khadgau hema parishkritau
31.29
सत्कृत्य निहितम् सर्वम् एतत् आचार्य सद्मनि ।
स त्वम् आयुधम् आदाय क्षिप्रम् आव्रज लक्ष्मण ॥२-३१-२९॥
Satkritya nihitam sarvam etat acharya sadmani
Sa tvam ayudham adaya kshipram avraja lakshmana
31.30
स सुहृज् जनम् आमन्त्र्य वन वासाय निश्चितः ।
इष्क्वाकु गुरुम् आमन्त्र्य जग्राह आयुधम् उत्तमम् ॥२-३१-३०॥
Sa suhrij janam amantrya vana vasaya nishchitah
Ishkvaku gurum amantrya jagraha ayudham uttamam
31.31
तत् दिव्यम् राज शार्दूलः सत्कृतम् माल्य भूषितम् ।
रामाय दर्शयाम् आस सौमित्रिः सर्वम् आयुधम् ॥२-३१-३१॥
Tat divyam raja shardulah satkritam malya bhushitam
Ramaya darshayam asa saumitrih sarvam ayudham
31.32
तम् उवाच आत्मवान् रामः प्रीत्या लक्ष्मणम् आगतम् ।
काले त्वम् आगतः सौम्य कान्क्षिते मम लक्ष्मण ॥२-३१-३२॥
Tam uvacha atmavan ramah pritya lakshmanam agatam
Kale tvam agatah saumya kankshite mama lakshmana
31.33
अहम् प्रदातुम् इच्चामि यद् इदम् मामकम् धनम् ।
ब्राह्मणेभ्यः तपस्विभ्यः त्वया सह परम्तप ॥२-३१-३३॥
Aham pradatum ichchami yad idam mamakam dhanam
Brahmanebhyah tapasvibhyah tvaya saha paramtapa
31.34
वसन्ति इह दृढम् भक्त्या गुरुषु द्विज सत्तमाः ।
तेषाम् अपि च मे भूयः सर्वेषाम् च उपजीविनाम् ॥२-३१-३४॥
Vasanti iha dridham bhaktya gurushu dvija sattamah
Tesham api cha me bhuyah sarvesham cha upajivinam
31.35
वसिष्ठ पुत्रम् तु सुयज्ञम् आर्यम् ।
त्वम् आनय आशु प्रवरम् द्विजानाम् ।अभिप्रयास्यामि वनम् समस्तान् ।अभ्यर्च्य शिष्टान् अपरान् द्विजातीन् ॥२-३१-३५॥
Vasishtha putram tu suyagyam aryam
Tvam anaya ashu pravaram dvijanam, abhiprayasyami vanam samastan, abhyarchya shishtan aparan dvijatin