UtshovSarga 30
30.1
सान्त्व्यमाना तु रामेण मैथिली जनक आत्मजा ।
वन वास निमित्ताय भर्तारम् इदम् अब्रवीत् ॥२-३०-१॥
Santvyamana tu ramena maithili janaka atmaja
Vana vasa nimittaya bhartaram idam abravit
30.2
सा तम् उत्तम सम्विग्ना सीता विपुल वक्षसम् ।
प्रणयाच् च अभिमानाच् च परिचिक्षेप राघवम् ॥२-३०-२॥
Sa tam uttama samvigna sita vipula vakshasam
Pranayach cha abhimanach cha parichikshepa raghavam
30.3
किम् त्वा अमन्यत वैदेहः पिता मे मिथिला अधिपः ।
राम जामातरम् प्राप्य स्त्रियम् पुरुष विग्रहम् ॥२-३०-३॥
Kim tva amanyata vaidehah pita me mithila adhipah
Rama jamataram prapya striyam purusha vigraham
30.4
अनृतम् बल लोको अयम् अज्ञानात् यद्द् हि वक्ष्यति ।
तेजो न अस्ति परम् रामे तपति इव दिवा करे ॥२-३०-४॥
Anritam bala loko ayam agyanat yadd hi vakshyati
Tejo na asti param rame tapati iva diva kare
30.5
किम् हि कृत्वा विषण्णः त्वम् कुतः वा भयम् अस्ति ते ।
यत् परित्यक्तु कामः त्वम् माम् अनन्य परायणाम् ॥२-३०-५॥
Kim hi kritva vishannah tvam kutah va bhayam asti te
Yat parityaktu kamah tvam mam ananya parayanam
30.6
द्युमत्सेन सुतम् वीर सत्यवन्तम् अनुव्रताम् ।
सावित्रीम् इव माम् विद्धि त्वम् आत्म वश वर्तिनीम् ॥२-३०-६॥
Dyumatsena sutam vira satyavantam anuvratam
Savitrim iva mam viddhi tvam atma vasha vartinim
30.7
न तु अहम् मनसा अपि अन्यम् द्रष्टा अस्मि त्वद् ऋते अनघ ।
त्वया राघव गच्चेयम् यथा अन्या कुल पाम्सनी ॥२-३०-७॥
Na tu aham manasa api anyam drashta asmi tvad rite anagha
Tvaya raghava gachcheyam yatha anya kula pamsani
30.8
स्वयम् तु भार्याम् कौमारीम् चिरम् अध्युषिताम् सतीम् ।
शैलूषैव माम् राम परेभ्यो दातुम् इच्चसि ॥२-३०-८॥
Svayam tu bharyam kaumarim chiram adhyushitam satim
Shailushaiva mam rama parebhyo datum ichchasi
30.9
यस्य पथ्यम् च रामात्थ यस्य चार्थेऽवरुध्यसे ।
त्वम् तस्य भव वश्यश्च विधेयश्छ सदानघ ॥२-३०-९॥
Yasya pathyam cha ramattha yasya charthevarudhyase
Tvam tasya bhava vashyashcha vidheyashchha sadanagha
30.10
स माम् अनादाय वनम् न त्वम् प्रस्थातुम् अर्हसि ।
तपो वा यदि वा अरण्यम् स्वर्गो वा स्यात् सह त्वया ॥२-३०-१०॥
Sa mam anadaya vanam na tvam prasthatum arhasi
Tapo va yadi va aranyam svargo va syat saha tvaya
30.11
न च मे भविता तत्र कश्चित् पथि परिश्रमः ।
पृष्ठतः तव गच्चन्त्या विहार शयनेष्व् अपि ॥२-३०-११॥
Na cha me bhavita tatra kashchit pathi parishramah
Prishthatah tava gachchantya vihara shayaneshv api
30.12
कुश काश शर इषीका ये च कण्टकिनो द्रुमाः ।
तूल अजिन सम स्पर्शा मार्गे मम सह त्वया ॥२-३०-१२॥
Kusha kasha shara ishika ye cha kantakino drumah
Tula ajina sama sparsha marge mama saha tvaya
30.13
महा वात समुद्धूतम् यन् माम् अवकरिष्यति ।
रजो रमण तन् मन्ये पर अर्ध्यम् इव चन्दनम् ॥२-३०-१३॥
Maha vata samuddhutam yan mam avakarishyati
Rajo ramana tan manye para ardhyam iva chandanam
30.14
शाद्वलेषु यद् आसिष्ये वन अन्ते वन गोरचा ।
कुथा आस्तरण तल्पेषु किम् स्यात् सुखतरम् ततः ॥२-३०-१४॥
Shadvaleshu yad asishye vana ante vana goracha
Kutha astarana talpeshu kim syat sukhataram tatah
30.15
पत्रम् मूलम् फलम् यत् त्वम् अल्पम् वा यदि वा बहु ।
दास्यसि स्वयम् आहृत्य तन् मे अमृत रस उपमम् ॥२-३०-१५॥
Patram mulam phalam yat tvam alpam va yadi va bahu
Dasyasi svayam ahritya tan me amrita rasa upamam
30.16
न मातुर् न पितुस् तत्र स्मरिष्यामि न वेश्मनः ।
आर्तवानि उपभुन्जाना पुष्पाणि च फलानि च ॥२-३०-१६॥
Na matur na pitus tatra smarishyami na veshmanah
Artavani upabhunjana pushpani cha phalani cha
30.17
न च तत्र गतः किम्चित् द्रष्टुम् अर्हसि विप्रियम् ।
मत् कृते न च ते शोको न भविष्यामि दुर्भरा ॥२-३०-१७॥
Na cha tatra gatah kimchit drashtum arhasi vipriyam
Mat krite na cha te shoko na bhavishyami durbhara
30.18
यः त्वया सह स स्वर्गो निरयो यः त्वया विना ।
इति जानन् पराम् प्रीतिम् गच्च राम मया सह ॥२-३०-१८॥
Yah tvaya saha sa svargo nirayo yah tvaya vina
Iti janan param pritim gachcha rama maya saha
30.19
अथ माम् एवम् अव्यग्राम् वनम् न एव नयिष्यसि ।
विषम् अद्य एव पास्यामि मा विशम् द्विषताम् वशम् ॥२-३०-१९॥
Atha mam evam avyagram vanam na eva nayishyasi
Visham adya eva pasyami ma visham dvishatam vasham
30.20
पश्चात् अपि हि दुह्खेन मम न एव अस्ति जीवितम् ।
उज्झितायाः त्वया नाथ तदा एव मरणम् वरम् ॥२-३०-२०॥
Pashchat api hi duhkhena mama na eva asti jivitam
Ujjhitayah tvaya natha tada eva maranam varam
30.21
इदम् हि सहितुम् शोकम् मुहूर्तम् अपि न उत्सहे ।
किम् पुनर् दश वर्षाणि त्रीणि च एकम् च दुह्खिता ॥२-३०-२१॥
Idam hi sahitum shokam muhurtam api na utsahe
Kim punar dasha varshani trini cha ekam cha duhkhita
30.22
इति सा शोक सम्तप्ता विलप्य करुणम् बहु ।
चुक्रोश पतिम् आयस्ता भृशम् आलिन्ग्य सस्वरम् ॥२-३०-२२॥
Iti sa shoka samtapta vilapya karunam bahu
Chukrosha patim ayasta bhrisham alingya sasvaram
30.23
सा विद्धा बहुभिर् वाक्यैः दिग्धैः इव गज अन्गना ।
चिर सम्नियतम् बाष्पम् मुमोच अग्निम् इव अरणिः ॥२-३०-२३॥
Sa viddha bahubhir vakyaih digdhaih iva gaja angana
Chira samniyatam bashpam mumocha agnim iva aranih
30.24
तस्याः स्फटिक सम्काशम् वारि सम्ताप सम्भवम् ।
नेत्राभ्याम् परिसुस्राव पन्कजाभ्याम् इव उदकम् ॥२-३०-२४॥
Tasyah sphatika samkasham vari samtapa sambhavam
Netrabhyam parisusrava pankajabhyam iva udakam
30.25
तच्चैवामलचन्ध्रभम् मुखमायतलोचनम् ।
पर्यशुष्यत बाष्पेण जलोद्धृतमिवामुबुजम् ॥२-३०-२५॥
Tachchaivamalachandhrabham mukhamayatalochanam
Paryashushyata bashpena jaloddhritamivamubujam
30.26
ताम् परिष्वज्य बाहुभ्याम् विसम्ज्ञाम् इव दुह्खिताम् ।
उवाच वचनम् रामः परिविश्वासयम्स् तदा ॥२-३०-२६॥
Tam parishvajya bahubhyam visamgyam iva duhkhitam
Uvacha vachanam ramah parivishvasayams tada
30.27
न देवि तव दुह्खेन स्वर्गम् अपि अभिरोचये ।
न हि मे अस्ति भयम् किम्चित् स्वयम्भोर् इव सर्वतः ॥२-३०-२७॥
Na devi tava duhkhena svargam api abhirochaye
Na hi me asti bhayam kimchit svayambhor iva sarvatah
30.28
तव सर्वम् अभिप्रायम् अविज्ञाय शुभ आनने ।
वासम् न रोचये अरण्ये शक्तिमान् अपि रक्षणे ॥२-३०-२८॥
Tava sarvam abhiprayam avigyaya shubha anane
Vasam na rochaye aranye shaktiman api rakshane
30.29
यत् सृष्टा असि मया सार्धम् वन वासाय मैथिलि ।
न विहातुम् मया शक्या कीर्तिर् आत्मवता यथा ॥२-३०-२९॥
Yat srishta asi maya sardham vana vasaya maithili
Na vihatum maya shakya kirtir atmavata yatha
30.30
धर्मः तु गज नास ऊरु सद्भिर् आचरितः पुरा ।
तम् च अहम् अनुवर्ते अद्य यथा सूर्यम् सुवर्चला ॥२-३०-३०॥
Dharmah tu gaja nasa uru sadbhir acharitah pura
Tam cha aham anuvarte adya yatha suryam suvarchala
30.31
न खल्वहम् न गच्छेयम् वनम् जनकनन्दिनि ।
वचनम् त्न्नयति माम् पितुः सत्योपबृंहितम् ॥२-३०-३१॥
Na khalvaham na gachchheyam vanam janakanandini
Vachanam tnnayati mam pituh satyopabrinhitam
30.32
एष धर्मः तु सुश्रोणि पितुर् मातुः च वश्यता ।
अतः च आज्ञाम् व्यतिक्रम्य न अहम् जीवितुम् उत्सहे ॥२-३०-३२॥
Esha dharmah tu sushroni pitur matuh cha vashyata
Atah cha agyam vyatikramya na aham jivitum utsahe
30.33
अस्वाधीनम् कथम् दैवम् प्रकारैरभिराध्यते ।
स्वाधीनम् समतिक्रम्य मातरम् पितरम् गुरुम् ॥२-३०-३३॥
Asvadhinam katham daivam prakarairabhiradhyate
Svadhinam samatikramya mataram pitaram gurum
30.34
यत्त्रयम् तत्त्रयो लोकाः पवित्रम् तत्समम् भुवि ।
नान्यदस्ति शुभापाङ्गे तेनेदमभिराध्यते ॥२-३०-३४॥
Yattrayam tattrayo lokah pavitram tatsamam bhuvi
Nanyadasti shubhapange tenedamabhiradhyate
30.35
न सत्यम् दानमानौ वा न यज्ञाश्चाप्तदक्षिणाः ।
तथा बलकराः सीते यथा सेवा पितुर्मता ॥२-३०-३५॥
Na satyam danamanau va na yagyashchaptadakshinah
Tatha balakarah site yatha seva piturmata
30.36
स्वर्गो धनम् वा धान्यम् वा विद्याः पुत्राः सुखानि च ।
गुरुवृत्त्यनुरोधेन न किम्चित्\दपि दुर्लभम् ॥२-३०-३६॥
Svargo dhanam va dhanyam va vidyah putrah sukhani cha
Guruvrittyanurodhena na kimchit\dapi durlabham
30.37
देवगन्धर्वगोलोकान् ब्रह्मलोकम् तथापरान् ।
प्राप्नुवन्ति महात्मानो मातापितृपरायणाः ॥२-३०-३७॥
Devagandharvagolokan brahmalokam tathaparan
Prapnuvanti mahatmano matapitriparayanah
30.38
स माम् पिता यथा शास्ति सत्य धर्म पथे स्थितः ।
तथा वर्तितुम् इच्चामि स हि धर्मः सनातनः ॥२-३०-३८॥
Sa mam pita yatha shasti satya dharma pathe sthitah
Tatha vartitum ichchami sa hi dharmah sanatanah
30.39
मम सन्ना मतिः सीते त्वाम् नेतुम् दण्डकावनम् ।
वसिष्यामीति सात्वम् मामनुयातुम् सुनिश्चिता ॥२-३०-३९॥
Mama sanna matih site tvam netum dandakavanam
Vasishyamiti satvam mamanuyatum sunishchita
30.40
सा हि दिष्टाऽनवद्याङ्गी वनाय वदिरेक्षणे ।
अनुगच्चस्व माम् भीरु सह धर्म चरी भव ॥२-३०-४०॥
Sa hi dishtanavadyangi vanaya vadirekshane
Anugachchasva mam bhiru saha dharma chari bhava
30.41
सर्वथा सदृशम् सीते मम स्वस्य कुलस्य च ।
व्यवसायमनुक्रान्ता कान्ते त्वमतिशोभनम् ॥२-३०-४१॥
Sarvatha sadrisham site mama svasya kulasya cha
Vyavasayamanukranta kante tvamatishobhanam
30.42
आरभस्व शुभश्रोणि वनवासक्षमाः क्रियाः ।
नेदानीम् त्वदृते सीते स्वर्गोऽपि मम रोचते ॥२-३०-४२॥
Arabhasva shubhashroni vanavasakshamah kriyah
Nedanim tvadrite site svargopi mama rochate
30.43
ब्राह्मणेभ्यः च रत्नानि भिक्षुकेभ्यः च भोजनम् ।
देहि च आशम्समानेभ्यः सम्त्वरस्व च माचिरम् ॥२-३०-४३॥
Brahmanebhyah cha ratnani bhikshukebhyah cha bhojanam
Dehi cha ashamsamanebhyah samtvarasva cha machiram
30.44
भूषणानि महार्हाणि वरवस्त्राणि यानि च ।
रमणीयाश्च ये केचित्क्रीडार्थाश्चापुयुपस्कराः ॥२-३०-४४॥
Bhushanani maharhani varavastrani yani cha
Ramaniyashcha ye kechitkridarthashchapuyupaskarah
30.45
शयनीयानि यानानि मम चान्यानि यानि च ।
देहि स्वभृत्यवर्गस्य ब्राह्मणानामनन्तरम् ॥२-३०-४५॥
Shayaniyani yanani mama chanyani yani cha
Dehi svabhrityavargasya brahmananamanantaram
30.46
अनुकूलम् तु सा भर्तुर् ज्ञात्वा गमनम् आत्मनः ।
क्षिप्रम् प्रमुदिता देवी दातुम् एव उपचक्रमे ॥२-३०-४६॥
Anukulam tu sa bhartur gyatva gamanam atmanah
Kshipram pramudita devi datum eva upachakrame
30.47
ततः प्रहृष्टा परिपूर्ण मानसा ।
यशस्विनी भर्तुर् अवेक्ष्य भाषितम् ।धनानि रत्नानि च दातुम् अन्गना ।प्रचक्रमे धर्मभृताम् मनस्विनी ॥२-३०-४७॥
Tatah prahrishta paripurna manasa
Yashasvini bhartur avekshya bhashitam, dhanani ratnani cha datum angana, prachakrame dharmabhritam manasvini