UtshovSarga 28
28.1
सएवम् ब्रुवतीम् सीताम् धर्मज्ञो धर्म वत्सलः ।
निवर्तन अर्थे धर्म आत्मा वाक्यम् एतत् उवाच ह ॥२-२८-१॥
Saevam bruvatim sitam dharmagyo dharma vatsalah
Nivartana arthe dharma atma vakyam etat uvacha ha
28.2
सान्त्वयित्वा पुनस्ताम् तु बाष्पदूषितलोचनाम् ।
निवर्तनार्थे धर्मात्मा वाक्यमेतदुवाच ह ॥२-२८-२॥
Santvayitva punastam tu bashpadushitalochanam
Nivartanarthe dharmatma vakyametaduvacha ha
28.3
सीते महा कुलीना असि धर्मे च निरता सदा ।
इह आचर स्वधर्मम् त्वम् मा यथा मनसः सुखम् ॥२-२८-३॥
Site maha kulina asi dharme cha nirata sada
Iha achara svadharmam tvam ma yatha manasah sukham
28.4
सीते यथा त्वाम् वक्ष्यामि तथा कार्यम् त्वया अबले ।
वने दोषा हि बहवो वदतः तान् निबोध मे ॥२-२८-४॥
Site yatha tvam vakshyami tatha karyam tvaya abale
Vane dosha hi bahavo vadatah tan nibodha me
28.5
सीते विमुच्यताम् एषा वन वास कृता मतिः ।
बहु दोषम् हि कान्तारम् वनम् इति अभिधीयते ॥२-२८-५॥
Site vimuchyatam esha vana vasa krita matih
Bahu dosham hi kantaram vanam iti abhidhiyate
28.6
हित बुद्ध्या खलु वचो मया एतत् अभिधीयते ।
सदा सुखम् न जानामि दुह्खम् एव सदा वनम् ॥२-२८-६॥
Hita buddhya khalu vacho maya etat abhidhiyate
Sada sukham na janami duhkham eva sada vanam
28.7
गिरि निर्झर सम्भूता गिरि कन्दर वासिनाम् ।
सिम्हानाम् निनदा दुह्खाः श्रोतुम् दुह्खम् अतः वनम् ॥२-२८-७॥
Giri nirjhara sambhuta giri kandara vasinam
Simhanam ninada duhkhah shrotum duhkham atah vanam
28.8
क्रीडमानाश्च विस्रब्धा मत्ताह् शून्ये महामृगाः ।
दृष्ट्वा समभिवर्तन्ते सीते दुःखमतो वनम् ॥२-२८-८॥
Kridamanashcha visrabdha mattah shunye mahamrigah
Drishtva samabhivartante site duhkhamato vanam
28.9
सग्राहाः सरितश्चैव पङ्कवत्यश्च दुस्तराः ।
मत्तैरपि गजैर्नित्यमतो दुःखतरम् वनम् ॥२-२८-९॥
Sagrahah saritashchaiva pankavatyashcha dustarah
Mattairapi gajairnityamato duhkhataram vanam
28.10
लताकण्टकसम्पूर्णाः कृकवाकूपनादिताः ।
निरपाश्च सुदुर्गाश्च मार्गा दुःखमतो वनम् ॥२-२८-१०॥
Latakantakasampurnah krikavakupanaditah
Nirapashcha sudurgashcha marga duhkhamato vanam
28.11
सुप्यते पर्ण शय्यासु स्वयम् भग्नासु भू तले ।
रात्रिषु श्रम खिन्नेन तस्मात् दुह्खतरम् वनम् ॥२-२८-११॥
Supyate parna shayyasu svayam bhagnasu bhu tale
Ratrishu shrama khinnena tasmat duhkhataram vanam
28.12
अहोरात्रम् च सन्तोषः कर्तव्यो नियतात्मना ।
फलैर्वृक्षावपतितैः सीते दुःखमतो वनम् ॥२-२८-१२॥
Ahoratram cha santoshah kartavyo niyatatmana
Phalairvrikshavapatitaih site duhkhamato vanam
28.13
उपवासः च कर्तव्या यथा प्राणेन मैथिलि ।
जटा भारः च कर्तव्यो वल्कल अम्बर धारिणा ॥२-२८-१३॥
Upavasah cha kartavya yatha pranena maithili
Jata bharah cha kartavyo valkala ambara dharina
28.14
देवतानाम् पितृइणाम् चकर्तव्यम् विधिपूर्वकम् ।
प्राप्तानामतिथीनाम् च नित्यशः प्रतिपूजनम् ॥२-२८-१४॥
Devatanam pitriinam chakartavyam vidhipurvakam
Praptanamatithinam cha nityashah pratipujanam
28.15
कार्यस्त्रीरभिषेकश्च काले काले च नित्यशः ।
चरता नियमेनैव तस्माद्दुःखतरम् वनम् ॥२-२८-१५॥
Karyastrirabhishekashcha kale kale cha nityashah
Charata niyamenaiva tasmadduhkhataram vanam
28.16
उपहारश्च कर्तव्यः कुसुमैः स्वयमाहृतैः ।
आर्षेण विधिना वेद्याम् बाले दुःखमतो वनम् ॥२-२८-१६॥
Upaharashcha kartavyah kusumaih svayamahritaih
Arshena vidhina vedyam bale duhkhamato vanam
28.17
यथालब्धेन कर्तव्यः सन्तोष्स्तेन मैथिलि ।
यताहारैर्वनचरैः सीते दुःखमतो वनम् ॥२-२८-१७॥
Yathalabdhena kartavyah santoshstena maithili
Yataharairvanacharaih site duhkhamato vanam
28.18
अतीव वातः तिमिरम् बुभुक्षा च अत्र नित्यशः ।
भयानि च महान्ति अत्र ततः दुह्खतरम् वनम् ॥२-२८-१८॥
Ativa vatah timiram bubhuksha cha atra nityashah
Bhayani cha mahanti atra tatah duhkhataram vanam
28.19
सरी सृपाः च बहवो बहु रूपाः च भामिनि ।
चरन्ति पृथिवीम् दर्पात् अतः दुखतरम् वनम् ॥२-२८-१९॥
Sari sripah cha bahavo bahu rupah cha bhamini
Charanti prithivim darpat atah dukhataram vanam
28.20
नदी निलयनाः सर्पा नदी कुटिल गामिनः ।
तिष्ठन्ति आवृत्य पन्थानम् अतः दुह्खतरम् वनम् ॥२-२८-२०॥
Nadi nilayanah sarpa nadi kutila gaminah
Tishthanti avritya panthanam atah duhkhataram vanam
28.21
पतम्गा वृश्चिकाः कीटा दम्शाः च मशकैः सह ।
बाधन्ते नित्यम् अबले सर्वम् दुह्खम् अतः वनम् ॥२-२८-२१॥
Patamga vrishchikah kita damshah cha mashakaih saha
Badhante nityam abale sarvam duhkham atah vanam
28.22
द्रुमाः कण्टकिनः चैव कुश काशाः च भामिनि ।
वने व्याकुल शाखा अग्राः तेन दुह्खतरम् वनम् ॥२-२८-२२॥
Drumah kantakinah chaiva kusha kashah cha bhamini
Vane vyakula shakha agrah tena duhkhataram vanam
28.23
कायक्लेशाश्च बहवो भयानि विविधानि च ।
अरण्यवासे वसतो क्धुःखमेव ततो वनम् ॥२-२८-२३॥
Kayakleshashcha bahavo bhayani vividhani cha
Aranyavase vasato kdhuhkhameva tato vanam
28.24
क्रोधलोभे विमोक्तव्यौ कर्तव्या तपसे मतिः ।
न भेतव्यम् च भेतव्ये नित्यम् दुःखमतो वनम् ॥२-२८-२४॥
Krodhalobhe vimoktavyau kartavya tapase matih
Na bhetavyam cha bhetavye nityam duhkhamato vanam
28.25
तत् अलम् ते वनम् गत्वा क्षमम् न हि वनम् तव ।
विमृशन्न् इह पश्यामि बहु दोषतरम् वनम् ॥२-२८-२५॥
Tat alam te vanam gatva kshamam na hi vanam tava
Vimrishann iha pashyami bahu doshataram vanam
28.26
वनम् तु नेतुम् न कृता मतिस् तदा ।
बभूव रामेण यदा महात्मना ।न तस्य सीता वचनम् चकार तत् ।ततः अब्रवीद् रामम् इदम् सुदुह्खिता ॥२-२८-२६॥
Vanam tu netum na krita matis tada
Babhuva ramena yada mahatmana, na tasya sita vachanam chakara tat, tatah abravid ramam idam suduhkhita