UtshovSarga 16
16.1
स तत् अन्तः पुर द्वारम् समतीत्य जन आकुलम् ।
प्रविविक्ताम् ततः कक्ष्याम् आससाद पुराणवित् ॥२-१६-१॥
Sa tat antah pura dvaram samatitya jana akulam
Praviviktam tatah kakshyam asasada puranavit
16.2
प्रास कार्मुक बिभ्रद्भिर् युवभिर् मृष्ट कुण्डलैः ।
अप्रमादिभिर् एक अग्रैः स्वनुरक्तैः अधिष्ठिताम् ॥२-१६-२॥
Prasa karmuka bibhradbhir yuvabhir mrishta kundalaih
Apramadibhir eka agraih svanuraktaih adhishthitam
16.3
तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्र पाणीन् स्वलम्कृतान् ।
ददर्श विष्ठितान् द्वारि स्त्र्य् अध्यक्षान् सुसमाहितान् ॥२-१६-३॥
Tatra kashayino vriddhan vetra panin svalamkritan
Dadarsha vishthitan dvari stry adhyakshan susamahitan
16.4
ते समीक्ष्य समायान्तम् राम प्रिय चिकीर्षवः ।
सह भार्याय रामाय क्षिप्रम् एव आचचक्षिरे ॥२-१६-४॥
Te samikshya samayantam rama priya chikirshavah
Saha bharyaya ramaya kshipram eva achachakshire
16.5
प्रतिवेदितम् आज्ञाय सूतम् अभ्यन्तरम् पितुः ।
तत्र एव आनाययाम् आस राघवः प्रिय काम्यया ॥२-१६-५॥
Prativeditam agyaya sutam abhyantaram pituh
Tatra eva anayayam asa raghavah priya kamyaya
16.6
ते राममुपसम्गम्य भर्तुः प्रियचिकीर्षवः ।
सहभार्याय रामाय क्षिप्रमेवाचचक्षिरे ॥२-१६-६॥
Te ramamupasamgamya bhartuh priyachikirshavah
Sahabharyaya ramaya kshipramevachachakshire
16.7
प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यम्तरम् पितुः ।
तत्रैवानाययामास राघवः पियकाम्यया ॥२-१६-७॥
Prativeditamagyaya sutamabhyamtaram pituh
Tatraivanayayamasa raghavah piyakamyaya
16.8
तम् वैश्रवण सम्काशम् उपविष्टम् स्वलम्कृतम् ।
दादर्श सूतः पर्यन्के सौवणो स उत्तरच् चदे ॥२-१६-८॥
Tam vaishravana samkasham upavishtam svalamkritam
Dadarsha sutah paryanke sauvano sa uttarach chade
16.9
वराह रुधिर आभेण शुचिना च सुगन्धिना ।
अनुलिप्तम् पर अर्ध्येन चन्दनेन परम् तपम् ॥२-१६-९॥
Varaha rudhira abhena shuchina cha sugandhina
Anuliptam para ardhyena chandanena param tapam
16.10
स्थितया पार्श्वतः च अपि वाल व्यजन हस्तया ।
उपेतम् सीतया भूयः चित्रया शशिनम् यथा ॥२-१६-१०॥
Sthitaya parshvatah cha api vala vyajana hastaya
Upetam sitaya bhuyah chitraya shashinam yatha
16.11
तम् तपन्तम् इव आदित्यम् उपपन्नम् स्व तेजसा ।
ववन्दे वरदम् बन्दी नियमज्ञो विनीतवत् ॥२-१६-११॥
Tam tapantam iva adityam upapannam sva tejasa
Vavande varadam bandi niyamagyo vinitavat
16.12
प्रान्जलिस् तु सुखम् पृष्ट्वा विहार शयन आसने ।
राज पुत्रम् उवाच इदम् सुमन्त्रः राज सत्कृतः ॥२-१६-१२॥
Pranjalis tu sukham prishtva vihara shayana asane
Raja putram uvacha idam sumantrah raja satkritah
16.13
कौसल्या सुप्रभा देव पिता त्वम् द्रष्टुम् इच्चति ।
महिष्या सह कैकेय्या गम्यताम् तत्र माचिरम् ॥२-१६-१३॥
Kausalya suprabha deva pita tvam drashtum ichchati
Mahishya saha kaikeyya gamyatam tatra machiram
16.14
एवम् उक्तः तु सम्हृष्टः नर सिम्हो महा द्युतिः ।
ततः सम्मानयाम् आस सीताम् इदम् उवाच ह ॥२-१६-१४॥
Evam uktah tu samhrishtah nara simho maha dyutih
Tatah sammanayam asa sitam idam uvacha ha
16.15
देवि देवः च देवी च समागम्य मद् अन्तरे ।
मन्त्रेयेते ध्रुवम् किम्चित् अभिषेचन सम्हितम् ॥२-१६-१५॥
Devi devah cha devi cha samagamya mad antare
Mantreyete dhruvam kimchit abhishechana samhitam
16.16
लक्षयित्वा हि अभिप्रायम् प्रिय कामा सुदक्षिणा ।
सम्चोदयति राजानम् मद् अर्थम् मदिर ईक्षणा ॥२-१६-१६॥
Lakshayitva hi abhiprayam priya kama sudakshina
Samchodayati rajanam mad artham madira ikshana
16.17
सा प्रहृष्टा महाराजम् हितकामानुवर्तिनी ।
जननी चार्थकामा मे केकयाधिपतेस्सुता ॥२-१६-१७॥
Sa prahrishta maharajam hitakamanuvartini
Janani charthakama me kekayadhipatessuta
16.18
दिष्ट्या खलु महाराजो महिष्या प्रियया सह ।
सुमम्त्रम् प्राहिणोद्दूत मर्थकामकरम् मम ॥२-१६-१८॥
Dishtya khalu maharajo mahishya priyaya saha
Sumamtram prahinodduta marthakamakaram mama
16.19
यादृशी परिषत् तत्र तादृशो दूताअगतः ।
ध्रुवम् अद्य एव माम् राजा यौवराज्ये अभिषेक्ष्यति ॥२-१६-१९॥
Yadrishi parishat tatra tadrisho dutaagatah
Dhruvam adya eva mam raja yauvarajye abhishekshyati
16.20
हन्त शीघ्रम् इतः गत्वा द्रक्ष्यामि च मही पतिः ।
सह त्वम् परिवारेण सुखम् आस्स्व रमस्य च ॥२-१६-२०॥
Hanta shighram itah gatva drakshyami cha mahi patih
Saha tvam parivarena sukham assva ramasya cha
16.21
पति सम्मानिता सीता भर्तारम् असित ईक्षणा ।
आद्वारम् अनुवव्राज मन्गलानि अभिदध्युषी ॥२-१६-२१॥
Pati sammanita sita bhartaram asita ikshana
Advaram anuvavraja mangalani abhidadhyushi
16.22
राज्यम् द्विजातिभिर्जुष्टम् राजसूयाभिषेचनम् ।
कर्तुमर्हति ते राजा वासवस्येव लोककृत् ॥२-१६-२२॥
Rajyam dvijatibhirjushtam rajasuyabhishechanam
Kartumarhati te raja vasavasyeva lokakrit
16.23
दीक्षितम् व्रतसम्पन्नम् वराजिनधरम् शुचिम् ।
कुरङ्गपाणिम् च पश्यन्ती त्वाम् भजाम्यहम् ॥२-१६-२३॥
Dikshitam vratasampannam varajinadharam shuchim
Kurangapanim cha pashyanti tvam bhajamyaham
16.24
पूर्वाम् दिशम् वज्रधरो दक्षिणाम् पातु ते यमः ।
वरुणः पश्चिमामाशाम् धनेशस्तूत्तराम् दिशम् ॥२-१६-२४॥
Purvam disham vajradharo dakshinam patu te yamah
Varunah pashchimamasham dhaneshastuttaram disham
16.25
अथ सीतामनुज्ञाप्य कृतकौतुकमगLअः ।
निश्चक्राम सुमन्त्रेण सह रामो निवेशनात् ॥२-१६-२५॥
Atha sitamanugyapya kritakautukamagaLah
Nishchakrama sumantrena saha ramo niveshanat
16.26
पर्वतादिव निष्क्रम्य सिम्हो गिरिगुहाशयः ।
लक्ष्मणम् द्वारिसोऽपश्यत् प्रह्वञ्जलिपुटम् स्थितम् ॥२-१६-२६॥
Parvatadiva nishkramya simho giriguhashayah
Lakshmanam dvarisopashyat prahvanjaliputam sthitam
16.27
अथ मध्यमकक्ष्यायाम् समागच्छत् सुहृज्जनैः ।
स सर्वान् अर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च ॥२-१६-२७॥
Atha madhyamakakshyayam samagachchhat suhrijjanaih
Sa sarvan arthino drishtva sametya pratinandya cha
16.28
ततः पावक सम्काशम् आरुरोह रथ उत्तमम् ।
वैयाघ्रम् पुरुष्व्या घो राजितम् राजनम्दनः ॥२-१६-२८॥
Tatah pavaka samkasham aruroha ratha uttamam
Vaiyaghram purushvya gho rajitam rajanamdanah
16.29
मेघनादमसम्बाधम् मणिहेमविभूशितम् ।
मुष्णन्तम् इव चक्षूम्षि प्रभया हेम वर्चसम् ॥२-१६-२९॥
Meghanadamasambadham manihemavibhushitam
Mushnantam iva chakshumshi prabhaya hema varchasam
16.30
करेणु शिशु कल्पैः च युक्तम् परम वाजिभिः ।
हरि युक्तम् सहस्र अक्षो रथम् इन्द्रैव आशुगम् ॥२-१६-३०॥
Karenu shishu kalpaih cha yuktam parama vajibhih
Hari yuktam sahasra aksho ratham indraiva ashugam
16.31
प्रययौ तूर्णम् आस्थाय राघवो ज्वलितः श्रिया ।
स पर्जन्यैव आकाशे स्वनवान् अभिनादयन् ॥२-१६-३१॥
Prayayau turnam asthaya raghavo jvalitah shriya
Sa parjanyaiva akashe svanavan abhinadayan
16.32
निकेतान् निर्ययौ श्रीमान् महा अभ्रात् इव चन्द्रमाः ।
चत्र चामर पाणिस् तु लक्ष्मणो राघव अनुजः ॥२-१६-३२॥
Niketan niryayau shriman maha abhrat iva chandramah
Chatra chamara panis tu lakshmano raghava anujah
16.33
जुगोप भ्रातरम् भ्राता रथम् आस्थाय पृष्ठतः ।
ततः हल हला शब्दः तुमुलः समजायत ॥२-१६-३३॥
Jugopa bhrataram bhrata ratham asthaya prishthatah
Tatah hala hala shabdah tumulah samajayata
16.34
तस्य निष्क्रममाणस्य जन ओघस्य समन्ततः ।
ततो हयवरा मुख्या नागाश्च गिरिसन्निभाः ॥२-१६-३४॥
Tasya nishkramamanasya jana oghasya samantatah
Tato hayavara mukhya nagashcha girisannibhah
16.35
अनुजग्मुस्तदा रामम् शतशोऽथ सहस्रशः ।
अग्रतश्चास्य सन्नद्धाश्चन्दनागुरुभूषिताः ॥२-१६-३५॥
Anujagmustada ramam shatashotha sahasrashah
Agratashchasya sannaddhashchandanagurubhushitah
16.36
खड्गचापधराः शूरा जग्मुराशम्सवो जनाः ।
ततो वादित्रशब्दाश्च स्तुतिशब्दाश्च वन्दिनाम् ॥२-१६-३६॥
Khadgachapadharah shura jagmurashamsavo janah
Tato vaditrashabdashcha stutishabdashcha vandinam
16.37
सिम्हनादाश्च शूराणाम् तदा शुश्रुविरे पथि ।
हर्म्यवातायनस्थाभिर्भूषिताभिः समन्ततः ॥२-१६-३७॥
Simhanadashcha shuranam tada shushruvire pathi
Harmyavatayanasthabhirbhushitabhih samantatah
16.38
कीर्यमाणः सुपुष्पौघैर्ययौ स्त्रीभिररिम्दमः ।
रामम् सर्वानवद्याण्ग्यो रामपिप्रीषया ततः ॥२-१६-३८॥
Kiryamanah supushpaughairyayau stribhirarimdamah
Ramam sarvanavadyangyo ramapiprishaya tatah
16.39
वचोभिरग्र्यैर्हर्म्यस्थाः क्षितिस्थाश्च ववन्दिरे ।
नूनम् नन्धिति ते माता कौसल्या मातृनन्दन ॥२-१६-३९॥
Vachobhiragryairharmyasthah kshitisthashcha vavandire
Nunam nandhiti te mata kausalya matrinandana
16.40
पश्यन्ती सिद्धयात्रम् त्वाम् पित्र्यम् राज्यमुपस्थितम् ।
सर्वसीमन्तिनीभ्यश्च सीताम् सीमन्तिनीम् वराम् ॥२-१६-४०॥
Pashyanti siddhayatram tvam pitryam rajyamupasthitam
Sarvasimantinibhyashcha sitam simantinim varam
16.41
अमन्यन्त हि ता नार्यो रामस्य हृदयप्रियाम् ।
तया सुचरितम् देव्या पुरा नूनम् महत्तपः ॥२-१६-४१॥
Amanyanta hi ta naryo ramasya hridayapriyam
Taya sucharitam devya pura nunam mahattapah
16.42
रोहिणीव शशाङ्केन रामसम्योगमाप या ।
इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः ॥२-१६-४२॥
Rohiniva shashankena ramasamyogamapa ya
Iti prasadashringeshu pramadabhirnarottamah
16.43
शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वाच उदाहृताः ।
स राघवः तत्र कथा प्रलापम् ।शुश्राव लोकस्य समागतस्य ।आत्म अधिकारा विविधाः च वाचः ।प्रहृष्ट रूपस्य पुरे जनस्य ॥२-१६-४३॥
Shushrava rajamargasthah priya vacha udahritah
Sa raghavah tatra katha pralapam, shushrava lokasya samagatasya, atma adhikara vividhah cha vachah, prahrishta rupasya pure janasya
16.44
एष श्रियम् गच्चति राघवो अद्य।
राज प्रसादात् विपुलाम् गमिष्यन् ।एते वयम् सर्व समृद्ध कामा।येषाम् अयम् नो भविता प्रशास्ता ॥२-१६-४४॥
Esha shriyam gachchati raghavo adya
Raja prasadat vipulam gamishyan, ete vayam sarva samriddha kama, yesham ayam no bhavita prashasta
16.45
लाभो जनस्य अस्य यद् एष सर्वम् ।
प्रपत्स्यते राष्ट्रम् इदम् चिराय ।स घोषवद्भिः च हयैः सनागैः ।पुरह्सरैः स्वस्तिक सूत मागधैः ॥२-१६-४५॥
Labho janasya asya yad esha sarvam
Prapatsyate rashtram idam chiraya, sa ghoshavadbhih cha hayaih sanagaih, purahsaraih svastika suta magadhaih
16.46
स घोषवद्भिश्च हयैः सनागैः ।
पुरस्सरैः स्वस्तिकसूतमागधैः ।महीयमानः प्रवरैः च वादकैः ।अभिष्टुतः वैश्रवणो यथा ययौ ॥२-१६-४६॥
Sa ghoshavadbhishcha hayaih sanagaih
Purassaraih svastikasutamagadhaih, mahiyamanah pravaraih cha vadakaih, abhishtutah vaishravano yatha yayau
16.47
करेणु मातन्ग रथ अश्व सम्कुलम् ।
महा जन ओघैः परिपूर्ण चत्वरम् ।पभूतरत्नम् बहुपण्यसम्चयम् ।ददर्श रामो विमलम् महापथम् ॥२-१६-४७॥
Karenu matanga ratha ashva samkulam
Maha jana oghaih paripurna chatvaram, pabhutaratnam bahupanyasamchayam, dadarsha ramo vimalam mahapatham