UtshovSarga 105
105.1
ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तैः सुहृद्गणैः ।
शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्त्तत ॥ २.१०५.१॥
Tatah purushasinhanam vritanam taih suhridganaih
Shochatameva rajani duhkhena vyatyavarttata
105.2
रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृताः ।
मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन् ॥ २.१०५.२॥
Rajanyam suprabhatayam bhrataraste suhridvritah
Mandakinyam hutam japyam kritva ramamupagaman
105.3
तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किञ्चिदब्रवीत् ।
भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत् ॥ २.१०५.३॥
Tushnim te samupasina na kashchitkinchidabravit
Bharatastu suhrinmadhye ramam vachanamabravit
105.4
सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम ।
तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ॥ २.१०५.४॥
Santvita mamika mata dattam rajyamidam mama
Taddadami tavaivaham bhunkshva rajyamakantakam
105.5
महतेवाम्बुवेगेन भिन्नः सेतुर्जलागमे ।
दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत् ॥ २.१०५.५॥
Mahatevambuvegena bhinnah seturjalagame
Duravaram tvadanyena rajyakhandamidam mahat
105.6
गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्ित्रणः ।
अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते ॥ २.१०५.६॥
Gatim khara ivashvasya tarkshyasyeva patatitranah
Anugantum na shaktirme gatim tava mahipate
105.7
सुजीवं नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीव्यते ।
राम तेन तु दुर्जीवं यः परानुपजीवति ॥ २.१०५.७॥
Sujivam nityashastasya yah parairupajivyate
Rama tena tu durjivam yah paranupajivati
105.8
यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्द्धितः ।
ह्रस्वकेन दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः ॥ २.१०५.८॥
Yatha tu ropito vrikshah purushena vivarddhitah
Hrasvakena duraroho rudhaskandho mahadrumah
105.9
स यथा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत् ।
स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः ॥ २.१०५.९॥
Sa yatha pushpito bhutva phalani na vidarshayet
Sa tam nanubhavetpritim yasya hetoh praropitah
105.10
एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तुमर्हसि ।
यदि त्वमस्मान् वृषभो भर्त्ता भृत्यान्न शाधि हि ॥ २.१०५.१०॥
Eshopama mahabaho tamartham vettumarhasi
Yadi tvamasman vrishabho bhartta bhrityanna shadhi hi
105.11
श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्र्याश्च सर्वशः ।
प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थितमरिन्दमम् ॥ २.१०५.११॥
Shrenayastvam maharaja pashyantvagryashcha sarvashah
Pratapantamivadityam rajye sthitamarindamam
105.12
तवा ऽनुयाने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः ।
अन्तःपुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः ॥ २.१०५.१२॥
Tava nuyane kakutstha matta nardantu kunjarah
Antahpuragata naryo nandantu susamahitah
105.13
तस्य साध्वित्यमन्यन्त नागरा विविधा जनाः ।
भरतस्य वचः श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः ॥ २.१०५.१३॥
Tasya sadhvityamanyanta nagara vividha janah
Bharatasya vachah shrutva ramam pratyanuyachatah
105.14
तमेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम् ।
रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासय दात्मवान् ॥ २.१०५.१४॥
Tamevam duhkhitam prekshya vilapantam yashasvinam
Ramah kritatma bharatam samashvasaya datmavan
105.15
नात्मनः कामकारो ऽस्ति पुरुषो ऽयमनीश्वरः ।
इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति ॥ २.१०५.१५॥
Natmanah kamakaro sti purusho yamanishvarah
Itashchetaratashchainam kritantah parikarshati
105.16
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ २.१०५.१६॥
Sarve kshayanta nichayah patanantah samuchchhrayah
Sanyoga viprayoganta maranantam cha jivitam
105.17
यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम् ।
एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम् ॥ २.१०५.१७॥
Yatha phalanam pakvanam nanyatra patanadbhayam
Evam narasya jatasya nanyatra maranadbhayam
105.18
यथागारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वा ऽवसीदति ।
तथैव सीदन्ति नरा जरामृत्युवशङ्गताः ॥ २.१०५.१८॥
Yathagaram dridhasthunam jirnam bhutva vasidati
Tathaiva sidanti nara jaramrityuvashangatah
105.19
अत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनिवर्त्तते ।
यात्येव यमुना पूर्णा समुद्रमुदकाकुलम् ॥ २.१०५.१९॥
Atyeti rajani ya tu sa na pratinivarttate
Yatyeva yamuna purna samudramudakakulam
105.20
अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह ।
आयूंषि क्षपयन्त्याशु ग्रीष्मे जलमिवांशवः ॥ २.१०५.२०॥
Ahoratrani gachchhanti sarvesham praninamiha
Ayunshi kshapayantyashu grishme jalamivanshavah
105.21
आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि ।
आयुस्ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च ॥ २.१०५.२१॥
Atmanamanushocha tvam kimanyamanushochasi
Ayuste hiyate yasya sthitasya cha gatasya cha
105.22
सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति ।
गत्वा सुदीर्घमध्वानं सहमृत्युर्निवर्तते ॥ २.१०५.२२॥
Sahaiva mrityurvrajati saha mrityurnishidati
Gatva sudirghamadhvanam sahamrityurnivartate
105.23
गात्रेषु वलयः प्राप्ताः श्वेताश्चैव शिरोरुहाः ।
जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत् ॥ २.१०५.२३॥
Gatreshu valayah praptah shvetashchaiva shiroruhah
Jaraya purusho jirnah kim hi kritva prabhavayet
105.24
नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमिते रवौ ।
आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम् ॥ २.१०५.२४॥
Nandantyudita aditye nandantyastamite ravau
Atmano navabudhyante manushya jivitakshayam
105.25
हृष्यन्त्यृतुमखं दृष्ट्वा नवं नवमिहागतम् ।
ऋतूनां परिवर्त्तेन प्राणिनां प्राणसंक्षयः ॥ २.१०५.२५॥
Hrishyantyritumakham drishtva navam navamihagatam
Ritunam parivarttena praninam pranasankshayah
105.26
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे ।
समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन ॥ २.१०५.२६॥
Yatha kashtham cha kashtham cha sameyatam maharnave
Sametya cha vyapeyatam kalamasadya kanchana
105.27
एवं भार्याश्च पुत्राश्च ज्ञातयश्च घनानि च ।
समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः ॥ २.१०५.२७॥
Evam bharyashcha putrashcha gyatayashcha ghanani cha
Sametya vyavadhavanti dhruvo hyesham vinabhavah
105.28
नात्र कश्चिद्यथाभावं प्राणी समभिवर्त्तते ।
तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्यास्त्यनुशोचतः ॥ २.१०५.२८॥
Natra kashchidyathabhavam prani samabhivarttate
Tena tasminna samarthyam pretasyastyanushochatah
105.29
यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात् कश्चित् पथि स्थितः ।
अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवतामिति ॥ २.१०५.२९॥
Yatha hi sartham gachchhantam bruyat kashchit pathi sthitah
Ahamapyagamishyami prishthato bhavatamiti
105.30
एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः ।
तमापन्नः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥ २.१०५.३०॥
Evam purvairgato margah pitripaitamaho dhruvah
Tamapannah katham shochedyasya nasti vyatikramah
105.31
वयसः पतमानस्य स्रोतसो वा ऽनिवर्तिनः ।
आत्मा सुखे नियोक्तव्यः सुखभाजः प्रजाः स्मृताः ॥ २.१०५.३१॥
Vayasah patamanasya srotaso va nivartinah
Atma sukhe niyoktavyah sukhabhajah prajah smritah
105.32
धर्मात्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।
धूतपापो गतः स्वर्गं पिता नः पृथिवीपतिः ॥ २.१०५.३२॥
Dharmatma sa shubhaih kritsnaih kratubhishchaptadakshinaih
Dhutapapo gatah svargam pita nah prithivipatih
105.33
भृत्यानां भरणात् सम्यक् प्रजानां परिपालनात् ।
अर्थादानाच्च धर्मेण पिता नस्त्रिदिवं गतः ॥ २.१०५.३३॥
Bhrityanam bharanat samyak prajanam paripalanat
Arthadanachcha dharmena pita nastridivam gatah
105.34
कर्मभिस्तु शुभैरिष्टैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।
स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः ॥ २.१०५.३४॥
Karmabhistu shubhairishtaih kratubhishchaptadakshinaih
Svargam dasharathah praptah pita nah prithivipatih
105.35
इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैर्भोगांश्चावाप्य पुष्कलान् ।
उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गतः पृथिवीपतिः ॥ २.१०५.३५॥
Ishtva bahuvidhairyagyairbhoganshchavapya pushkalan
Uttamam chayurasadya svargatah prithivipatih
105.36
आयुरुत्तममासाद्य भोगानपि च राघवः ।
स न शोच्यः पिता तातः स्वर्गतः सत्कृतः सताम् ॥ २.१०५.३६॥
Ayuruttamamasadya bhoganapi cha raghavah
Sa na shochyah pita tatah svargatah satkritah satam
105.37
स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः ।
दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम् ॥ २.१०५.३७॥
Sa jirnam manusham deham parityajya pita hi nah
Daivimriddhimanuprapto brahmalokaviharinim
105.38
तं तु नैवंविधः कश्चित् प्राज्ञः शोचितुमर्हति ।
तद्विधो यद्विधश्चापि श्रुतवान् बुद्धिमत्तरः ॥ २.१०५.३८॥
Tam tu naivanvidhah kashchit pragyah shochitumarhati
Tadvidho yadvidhashchapi shrutavan buddhimattarah
105.39
एते बहुविधाः शोका विलापरुदिते तथा ।
वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता ॥ २.१०५.३९॥
Ete bahuvidhah shoka vilaparudite tatha
Varjaniya hi dhirena sarvavasthasu dhimata
105.40
स स्वस्थो भव माशोचीर्यात्वा चावस तां पुरीम् ।
तथा पित्रा नियुक्तो ऽसि वशिना वदतां वर ॥ २.१०५.४०॥
Sa svastho bhava mashochiryatva chavasa tam purim
Tatha pitra niyukto si vashina vadatam vara
105.41
यत्राहमपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा ।
तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्य्यस्य शासनम् ॥ २.१०५.४१॥
Yatrahamapi tenaiva niyuktah punyakarmana
Tatraivaham karishyami pituraryyasya shasanam
105.42
न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्यमरिन्दम ।
तत् त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धुः स नः पिता ॥ २.१०५.४२॥
Na maya shasanam tasya tyaktum nyayyamarindama
Tat tvayapi sada manyam sa vai bandhuh sa nah pita
105.43
तद्वचः पितुरेवाहं सम्मतं धर्मचारिणः ।
कर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघव ॥ २.१०५.४३॥
Tadvachah piturevaham sammatam dharmacharinah
Karmana palayishyami vanavasena raghava
105.44
धीर्मिकेणानृशंसेन नरेण गुरुवर्त्तिना ।
भवितव्यं नरव्याघ्र परलोकं जिगीषता ॥ २.१०५.४४॥
Dhirmikenanrishansena narena guruvarttina
Bhavitavyam naravyaghra paralokam jigishata
105.45
आत्मानमनुतिष्ठ त्वं स्वभावेन नरर्षभ ।
निशाम्य तु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य नः ॥ २.१०५.४५॥
Atmanamanutishtha tvam svabhavena nararshabha
Nishamya tu shubham vrittam piturdasharathasya nah
105.46
इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा पितुर्निदेशप्रतिपालनार्थम् ।
यवीयसं भ्रातरमर्थवच्च प्रभुर्मुहूर्ताद्विरराम रामः ॥ २.१०५.४६ ॥
Ityevamuktva vachanam mahatma piturnideshapratipalanartham
Yaviyasam bhrataramarthavachcha prabhurmuhurtadvirarama ramah