UtshovSarga 102
102.1
तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम् ।
राघवो भरतेनोक्तां बभूव गतचेतनः ॥ २.१०२.१॥
Tam shrutva karunam vacham piturmaranasanhitam
Raghavo bharatenoktam babhuva gatachetanah
102.2
तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा ।
वाग्वज्रं भरतेनोक्तममनोज्ञं परन्तपः ॥ २.१०२.२॥
Tam tu vajramivotsrishtamahave danavarina
Vagvajram bharatenoktamamanogyam parantapah
102.3
प्रगृह्य बाहू रामो वै पुष्पिताग्रो यथा द्रुमः ।
वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह ॥ २.१०२.३॥
Pragrihya bahu ramo vai pushpitagro yatha drumah
Vane parashuna krittastatha bhuvi papata ha
102.4
तथा निपतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम् ।
कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम् ॥ २.१०२.४॥
Tatha nipatitam ramam jagatyam jagatipatim
Kulaghataparishrantam prasuptamiva kunjaram
102.5
भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतः शोककर्शितम् ।
रुदन्तः सह वैदेह्या सिषिचुः सलिलेन वै ॥ २.१०२.५॥
Bhrataraste maheshvasam sarvatah shokakarshitam
Rudantah saha vaidehya sishichuh salilena vai
102.6
स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामास्रमुत्सृजन् ।
उपाक्रामत काकुत्स्थः कृपणं बहु भाषितुम् ॥ २.१०२.६॥
Sa tu sangyam punarlabdhva netrabhyamasramutsrijan
Upakramata kakutsthah kripanam bahu bhashitum
102.7
स रामः स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम् ।
उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम् ॥ २.१०२.७॥
Sa ramah svargatam shrutva pitaram prithivipatim
Uvacha bharatam vakyam dharmatma dharmasanhitam
102.8
किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते ।
कस्तां राजवराद्धीनामयोध्यां पालयिष्यति ॥ २.१०२.८॥
Kim karishyamyayodhyayam tate dishtam gatim gate
Kastam rajavaraddhinamayodhyam palayishyati
102.9
किं नु तस्य मया कार्य्यं दुर्जातेन महात्मनः ।
यो मृतो मम शोकेन मया चापि न संस्कृतः ॥ २.१०२.९॥
Kim nu tasya maya karyyam durjatena mahatmanah
Yo mrito mama shokena maya chapi na sanskritah
102.10
अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वया ऽनघ ।
शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः ॥ २.१०२.१०॥
Aho bharata siddhartho yena raja tvaya nagha
Shatrughnena cha sarveshu pretakrityeshu satkritah
102.11
निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विना कृताम् ।
निवृत्तवनवासोपि नायोध्यां गन्तुमुत्सहे ॥ २.१०२.११॥
Nishpradhanamanekagram narendrena vina kritam
Nivrittavanavasopi nayodhyam gantumutsahe
102.12
समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप ।
को नु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते ॥ २.१०२.१२॥
Samaptavanavasam mamayodhyayam parantapa
Ko nu shasishyati punastate lokantaram gate
102.13
पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन् ।
वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतः कर्णसुखान्यहम् ॥ २.१०२.१३॥
Pura prekshya suvrittam mam pita yanyaha santvayan
Vakyani tani shroshyami kutah karnasukhanyaham
102.14
एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः ।
उवाच शोकसन्तप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ॥ २.१०२.१४॥
Evamuktva sa bharatam bharyamabhyetya raghavah
Uvacha shokasantaptah purnachandranibhananam
102.15
सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनो ऽसि लक्ष्मण ।
भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम् ॥ २.१०२.१५॥
Site mritaste shvashurah pitra hino si lakshmana
Bharato duhkhamachashte svargatam prithivipatim
102.16
ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत ।
तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम् ॥ २.१०२.१६॥
Tato bahugunam tesham bashpam netreshvajayata
Tatha bruvati kakutsthe kumaranam yashasvinam
102.17
ततस्ते भ्रातरः सर्वे भृशमाश्वास्य राघवम् ।
अब्रुवन् जगतीभर्त्तुः क्रियतामुदकं पितुः ॥ २.१०२.१७॥
Tataste bhratarah sarve bhrishamashvasya raghavam
Abruvan jagatibharttuh kriyatamudakam pituh
102.18
सा सीता श्वशुरं श्रुत्वा स्वर्गलोकगतं नृपम् ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामशकन्नेक्षितुं पतिम् ॥ २.१०२.१८॥
Sa sita shvashuram shrutva svargalokagatam nripam
Netrabhyamashrupurnabhyamashakannekshitum patim
102.19
सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम् ।
उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः ॥ २.१०२.१९॥
Santvayitva tu tam ramo rudantim janakatmajam
Uvacha lakshmanam tatra duhkhito duhkhitam vachah
102.20
आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम् ।
जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः ॥ २.१०२.२०॥
Anayengudipinyakam chiramahara chottaram
Jalakriyartham tatasya gamishyami mahatmanah
102.21
सीता पुरस्ताद्व्रजतुत्वमेनामभितो व्रज ।
अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा ॥ २.१०२.२१॥
Sita purastadvrajatutvamenamabhito vraja
Aham pashchadgamishyami gatirhyesha sudaruna
102.22
ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः ।
मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान् ॥ २.१०२.२२॥
Tato nityanugastesham viditatma mahamatih
Mridurdantashcha shantashcha rame cha dridhabhaktiman
102.23
सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्द्धमाश्वास्य राघवम् ।
अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम् ॥ २.१०२.२३॥
Sumantrastairnripasutaih sarddhamashvasya raghavam
Avatarayadalambya nadim mandakinim shivam
102.24
ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः ।
नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम् ॥ २.१०२.२४॥
Te sutirtham tatah krichchhradupagamya yashasvinah
Nadim mandakinim ramyam sada pushpitakananam
102.25
शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्द्दमम् ।
सिषिचुस्तूदकं राज्ञे तत्रैतत्ते भवत्विति ॥ २.१०२.२५॥
Shighrasrotasamasadya tirtham shivamakarddamam
Sishichustudakam ragye tatraitatte bhavatviti
102.26
प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम् ।
दिशं याम्यामभिमुखो रुदन् वचनमब्रवीत् ॥ २.१०२.२६॥
Pragrihya cha mahipalo jalapuritamanjalim
Disham yamyamabhimukho rudan vachanamabravit
102.27
एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम् ।
पितृलोकगतस्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु ॥ २.१०२.२७॥
Etatte rajashardula vimalam toyamakshayam
Pitrilokagatasyadya maddattamupatishthatu
102.28
ततो मन्दाकिनीतीरात् प्रत्युत्तीर्य्य स राघवः ।
पितुश्चकार तेजस्वी निवापं भ्रातृभिः सह ॥ २.१०२.२८॥
Tato mandakinitirat pratyuttiryya sa raghavah
Pitushchakara tejasvi nivapam bhratribhih saha
102.29
ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे ।
न्यस्य रामः सुदुःखार्त्तो रुदन् वचनमब्रवीत् ॥ २.१०२.२९॥
Aingudam badarimishram pinyakam darbhasanstare
Nyasya ramah suduhkhartto rudan vachanamabravit
102.30
इदं भुङ्क्ष्व महाराज प्रीतो यदशना वयम् ।
यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः ॥ २.१०२.३०॥
Idam bhunkshva maharaja prito yadashana vayam
Yadannah purusho bhavati tadannastasya devatah
102.31
ततस्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य्य नदीतटात् ।
आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम् ॥ २.१०२.३१॥
Tatastenaiva margena pratyuttiryya naditatat
Aruroha naravyaghro ramyasanum mahidharam
102.32
ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः ।
परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ ॥ २.१०२.३२॥
Tatah parnakutidvaramasadya jagatipatih
Parijagraha bahubhyamubhau bharatalakshmanau
102.33
तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिश्रुत्को ऽभवद्गिरौ ।
भ्रातऽणां सह वैदेह्याः सिंहानामिव नर्दताम् ॥ २.१०२.३३॥
Tesham tu rudatam shabdat pratishrutko bhavadgirau
Bhratanam saha vaidehyah sinhanamiva nardatam
102.34
महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितुः ।
विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरतसैनिकाः ॥ २.१०२.३४॥
Mahabalanam rudatam kurvatamudakam pituh
Vigyaya tumulam shabdam trasta bharatasainikah
102.35
अब्रुवंश्चापि रामेण भरतः सङ्गतो ध्रुवम् ।
तेषामेव महाञ्छब्दः शोचतां पितरं मृतम् ॥ २.१०२.३५॥
Abruvanshchapi ramena bharatah sangato dhruvam
Teshameva mahanchhabdah shochatam pitaram mritam
102.36
अथ वासान् परित्यज्य तं सर्वे ऽभिमुखाः स्वनम् ।
अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः ॥ २.१०२.३६॥
Atha vasan parityajya tam sarve bhimukhah svanam
Apyekamanaso jagmuryathasthanam pradhavitah
102.37
हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतैः ।
सुकुमारास्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः ॥ २.१०२.३७॥
Hayairanye gajairanye rathairanye svalankritaih
Sukumarastathaivanye padbhireva nara yayuh
102.38
अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा ।
द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाश्रमम् ॥ २.१०२.३८॥
Achiraproshitam ramam chiraviproshitam yatha
Drashtukamo janah sarvo jagama sahasashramam
102.39
भ्रातऽणां त्वरितास्तत्र द्रष्टुकामाः समागमम् ।
ययुर्बहुविधैर्यानैः खुरनेमिस्वनाकुलैः ॥ २.१०२.३९॥
Bhratanam tvaritastatra drashtukamah samagamam
Yayurbahuvidhairyanaih khuranemisvanakulaih
102.40
सा भूमिर्बहुभिर्यानैः खुरनेमिसमाहता ।
मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे ॥ २.१०२.४०॥
Sa bhumirbahubhiryanaih khuranemisamahata
Mumocha tumulam shabdam dyaurivabhrasamagame
102.41
तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः ।
आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः ॥ २.१०२.४१॥
Tena vitrasita nagah karenuparivaritah
Avasayanto gandhena jagmuranyadvanam tatah
102.42
वराहवृकसङ्घाश्च महिषाः सर्प्पवानराः ।
व्याघ्रगोकर्णगवयाः वित्रेसुः पृषतैः सह ॥ २.१०२.४२॥
Varahavrikasanghashcha mahishah sarppavanarah
Vyaghragokarnagavayah vitresuh prishataih saha
102.43
रथाङ्गसाह्वा नत्यूहाः हंसाः कारण्डवाः प्लवाः ।
तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः ॥ २.१०२.४३॥
Rathangasahva natyuhah hansah karandavah plavah
Tatha punskokilah krauncha visangya bhejire dishah
102.44
तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम् ।
मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा ॥ २.१०२.४४॥
Tena shabdena vitrastairakasham pakshibhirvritam
Manushyairavrita bhumirubhayam prababhau tada
102.45
ततस्तं पुरुषव्याघ्रं यशस्विनमरिन्दमम् ।
आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जनः ॥ २.१०२.४५॥
Tatastam purushavyaghram yashasvinamarindamam
Asinam sthandile ramam dadarsha sahasa janah
102.46
विगर्हमाणः कैकेयीं सहितो मन्थरामपि ।
अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखो ऽभवत् ॥ २.१०२.४६॥
Vigarhamanah kaikeyim sahito mantharamapi
Abhigamya jano ramam bashpapurnamukho bhavat
102.47
तान्नरान् बाष्पपूर्णाक्षान् समीक्ष्याथ सुदुःखितान् ।
पर्य्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः ॥ २.१०२.४७॥
Tannaran bashpapurnakshan samikshyatha suduhkhitan
Paryyashvajata dharmagyah pitrivanmatrivachcha sah
102.48
स तत्र कांच्चित् परिषस्वजे नरान्नराश्च केचित्तु तमभ्यवादयन् ।
चकार सर्वान् सवयस्य बान्धवान् यथार्हमासाद्य तदा नृपात्मजः ॥ २.१०२.४८॥
Sa tatra kanchchit parishasvaje narannarashcha kechittu tamabhyavadayan
Chakara sarvan savayasya bandhavan yatharhamasadya tada nripatmajah
102.49
स तत्र तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुनिनादयन् स्वनः ।
गुहा गिरीणां च दिशश्च सन्ततं मृदङ्गघोषप्रतिमः प्रशुश्रुवे ॥ २.१०२.४९ ॥
Sa tatra tesham rudatam mahatmanam bhuvam cha kham chanuninadayan svanah
Guha girinam cha dishashcha santatam mridangaghoshapratimah prashushruve