UtshovSarga 4
4.1
प्राप्त राज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर् भगवान् ऋषिः ।
चकार चरितम् कृत्स्नम् विचित्र पदम् अर्थवत् ॥१-४-१॥
Prapta rajyasya ramasya valmikir bhagavan rishih
Chakara charitam kritsnam vichitra padam arthavat
4.2
चतुर्विंशत् सहस्राणि श्लोकानाम् उक्तवान् ऋषिः ।
तथा सर्ग शतान् पंच षट् काण्डानि तथा उत्तरम् ॥१-४-२॥
Chaturvinshat sahasrani shlokanam uktavan rishih
Tatha sarga shatan pancha shat kandani tatha uttaram
4.3
कृत्वा तु तन् महाप्राज्ञः स भविष्यम् सह उत्तरम् ।
चिन्तयामास कोन्वेतत् प्रयुंजीयाद् इति प्रभुः ॥१-४-३॥
Kritva tu tan mahapragyah sa bhavishyam saha uttaram
Chintayamasa konvetat prayunjiyad iti prabhuh
4.4
तस्य चिन्तयामानस्य महर्षेर् भावितात्मनः ।
अगृह्णीताम् ततः पादौ मुनि वेषौ कुशी लवौ ॥१-४-४॥
Tasya chintayamanasya maharsher bhavitatmanah
Agrihnitam tatah padau muni veshau kushi lavau
4.5
कुशी लवौ तु धर्मज्ञौ राज पुत्रौ यशश्विनौ ।
भ्रातरौ स्वर संपन्नौ ददर्श आश्रम वासिनौ ॥१-४-५॥
Kushi lavau tu dharmagyau raja putrau yashashvinau
Bhratarau svara sampannau dadarsha ashrama vasinau
4.6
स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्टितौ ।
वेदोपबृंहणार्थाय तौ अग्राहयत प्रभुः ॥१-४-६॥
Sa tu medhavinau drishtva vedeshu parinishtitau
Vedopabrinhanarthaya tau agrahayata prabhuh
4.7
काव्यम् रामायणम् कृत्स्नम् सीतायाः चरितम् महत् ।
पौलस्त्य वधम् इति एवम् चकार चरित व्रतः ॥१-४-७॥
Kavyam ramayanam kritsnam sitayah charitam mahat
Paulastya vadham iti evam chakara charita vratah
4.8
पाठ्ये गेये च मथुरम् प्रमाणैः त्रिभिर् अन्वितम् ।
जातिभिः सप्तभिः युक्तम् तन्त्री लय समन्वितम् ॥१-४-८॥
Pathye geye cha mathuram pramanaih tribhir anvitam
Jatibhih saptabhih yuktam tantri laya samanvitam
4.9
रसैः शृंगार करुण हास्य रौद्र भयानकैः ।
विरादिभी रसैर् युक्तम् काव्यम् एतत् अगायताम् ॥१-४-९॥
Rasaih shringara karuna hasya raudra bhayanakaih
Viradibhi rasair yuktam kavyam etat agayatam
4.10
तौ तु गान्धर्व तत्त्वज्ञौ स्थान मूर्च्छन कोविदौ ।
भ्रातरौ स्वर संपन्नौ गन्धर्वाः इव रूपिणौ ॥१-४-१०॥
Tau tu gandharva tattvagyau sthana murchchhana kovidau
Bhratarau svara sampannau gandharvah iva rupinau
4.11
रूप लक्षण संपन्नौ मधुर स्वर भाषिणौ ।
बिंबात् इव उथीतौ बिंबौ राम देहात् तथा अपरौ ॥१-४-११॥
Rupa lakshana sampannau madhura svara bhashinau
Bimbat iva uthitau bimbau rama dehat tatha aparau
4.12
तौ राज पुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्म्यम् आख्यानम् उत्तमम् ।
वाचो विधेयम् तत् सर्वम् कृत्वा काव्यम् अनिन्दितौ ॥१-४-१२॥
Tau raja putrau kartsnyena dharmyam akhyanam uttamam
Vacho vidheyam tat sarvam kritva kavyam aninditau
4.13
ऋषीणाम् च द्विजातीनाम् साधूनाम् च समागमे ।
यथा उपदेशम् तत्त्वज्ञौ जगतुः तौ समाहितौ ॥१-४-१३॥
Rishinam cha dvijatinam sadhunam cha samagame
Yatha upadesham tattvagyau jagatuh tau samahitau
4.14
महात्मनौ महाभागौ सर्व लक्ष्ण लक्षितौ ।
तौ कदाचित् समेतानाम् ऋषीणाम् भवित आत्मनाम् ॥१-४-१४॥
Mahatmanau mahabhagau sarva lakshna lakshitau
Tau kadachit sametanam rishinam bhavita atmanam
4.15
मध्ये सभम् समीपस्थौ इदम् काव्यम् अगायताम् ।
तत् श्रुत्वा मुनयः सर्वे बाष्प पर्याकुलेक्षणाः ॥१-४-१५॥
Madhye sabham samipasthau idam kavyam agayatam
Tat shrutva munayah sarve bashpa paryakulekshanah
4.16
साधु साध्विति ता ऊचुः परम् विस्मयम् आगताः ।
ते प्रीत मनसः सर्वे मुनयो धर्म वत्सलाः ॥१-४-१६॥
Sadhu sadhviti ta uchuh param vismayam agatah
Te prita manasah sarve munayo dharma vatsalah
4.17
प्रशशंसुः प्रशस्तव्यौ गायमानौ कुशी लवौ ।
अहो गीतस्य माधुर्यम् श्लोकानाम् च विशेषतः ॥१-४-१७॥
Prashashansuh prashastavyau gayamanau kushi lavau
Aho gitasya madhuryam shlokanam cha visheshatah
4.18
चिरनिर्वृत्तम् अपि एतत् प्रत्यक्षम् इव दर्शितम् ।
प्रविश्य ता उभौ सुष्ठु तथा भावम् अगायताम् ॥१-४-१८॥
Chiranirvrittam api etat pratyaksham iva darshitam
Pravishya ta ubhau sushthu tatha bhavam agayatam
4.19
सहितौ मधुरम् रक्तम् संपन्नम् स्वर संपदा ।
एवम् प्रशस्यमानौ तौ तपः श्लाघ्यैः महर्षिभिः ॥१-४-१९॥
Sahitau madhuram raktam sampannam svara sampada
Evam prashasyamanau tau tapah shlaghyaih maharshibhih
4.20
संरक्ततरम् अत्यर्थम् मधुरम् तौ अगायताम् ।
प्रीतः कश्चिन् मुनिः ताभ्याम् संस्थितः कलशम् ददौ ॥१-४-२०॥
Sanraktataram atyartham madhuram tau agayatam
Pritah kashchin munih tabhyam sansthitah kalasham dadau
4.21
प्रसन्नो वल्कलम् कश्चिद् ददौ ताभ्याम् महायशाः ।
अन्यः कृष्णाजिनम् अदद् यज्ञ सूत्रम् तथा अपरः ॥१-४-२१॥
Prasanno valkalam kashchid dadau tabhyam mahayashah
Anyah krishnajinam adad yagya sutram tatha aparah
4.22
कश्चित् कमण्डलुम् प्रदान् मौञ्जीम् अन्यो महामुनिः ।
ब्रुसीमन्यः तदा प्रादत् कौपीनम् अपरो मुनिः ॥१-४-२२॥
Kashchit kamandalum pradan maunjim anyo mahamunih
Brusimanyah tada pradat kaupinam aparo munih
4.23
ताभ्याम् ददौ तदा हृष्टः कुठारम् अपरो मुनिः ।
काषायम् अपरो वस्त्रम् चीरम् अन्यो ददौ मुनिः ॥१-४-२३॥
Tabhyam dadau tada hrishtah kutharam aparo munih
Kashayam aparo vastram chiram anyo dadau munih
4.24
जटाबन्धनम् अन्यः तु काष्ठ रज्जुम् मुदान्वितः ।
यज्ञ भाण्डम् ऋषिः कश्चित् काष्ठभारम् तथा परः ॥१-४-२४॥
Jatabandhanam anyah tu kashtha rajjum mudanvitah
Yagya bhandam rishih kashchit kashthabharam tatha parah
4.25
औदुम्बरीम् ब्रुसीम् अन्यः स्वस्ति केचित् तदा अवदन् ।
आयुष्यम् अपरे प्राहुर् मुदा तत्र महर्षयः ॥१-४-२५॥
Audumbarim brusim anyah svasti kechit tada avadan
Ayushyam apare prahur muda tatra maharshayah
4.26
ददुः च एवम् वरान् सर्वे मुनयः सत्यवादिनः ।
आश्चर्यम् इदम् आख्यानम् मुनिना संप्रकीर्तितम् ॥१-४-२६॥
Daduh cha evam varan sarve munayah satyavadinah
Ashcharyam idam akhyanam munina samprakirtitam
4.27
परम् कवीनाम् आधारम् समाप्तम् च यथा क्रमम् ।
अभिगीतम् इदम् गीतम् सर्व गीतेषु कोविदौ ॥१-४-२७॥
Param kavinam adharam samaptam cha yatha kramam
Abhigitam idam gitam sarva giteshu kovidau
4.28
आयुष्यम् पुष्टि जननम् सर्व श्रुति मनोहरम् ।
प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित् तत्र गायकौ ॥१-४-२८॥
Ayushyam pushti jananam sarva shruti manoharam
Prashasyamanau sarvatra kadachit tatra gayakau
4.29
रथ्यासु राज मार्गेषु ददर्श भरताग्रजः ।
स्व वेश्म च आनीय ततो भ्रातरौ स कुशी लवौ ॥१-४-२९॥
Rathyasu raja margeshu dadarsha bharatagrajah
Sva veshma cha aniya tato bhratarau sa kushi lavau
4.30
पूजयामास पुज अर्हौ रामः शत्रुनिबर्हणः ।
आसीनः कांचने दिव्ये स च सिंहासने प्रभुः ॥१-४-३०॥
Pujayamasa puja arhau ramah shatrunibarhanah
Asinah kanchane divye sa cha sinhasane prabhuh
4.31
उपोपविष्टैः सचिवैः भ्रातृभिः च समन्वित ।
दृष्ट्वा तु रूप संपन्नौ विनीतौ भ्रातरौ उभौ ॥१-४-३१॥
Upopavishtaih sachivaih bhratribhih cha samanvita
Drishtva tu rupa sampannau vinitau bhratarau ubhau
4.32
उवाच लक्ष्मणम् रामः शत्रुघ्नम् भरतम् तथा ।
श्रूयताम् एतद् आख्यानम् अनयोः देव वर्चसोः ॥१-४-३२॥
Uvacha lakshmanam ramah shatrughnam bharatam tatha
Shruyatam etad akhyanam anayoh deva varchasoh
4.33
विचित्रार्थ पदम् सम्यक् गायकौ समचोदयत् ।
तौ च अपि मधुरम् रक्तम् स्वचित्तायत निःस्वनम् ॥१-४-३३॥
Vichitrartha padam samyak gayakau samachodayat
Tau cha api madhuram raktam svachittayata nihsvanam
4.34
तन्त्री लयवत् अत्यर्थम् विश्रुतार्थम् अगायताम् ।
ह्लादयत् सर्व गात्राणि मनांसि हृदयानि च ।श्रोत्राश्रय सुखम् गेयम् तद् बभौ जनसंसदि ॥१-४-३४॥
Tantri layavat atyartham vishrutartham agayatam
Hladayat sarva gatrani manansi hridayani cha, shrotrashraya sukham geyam tad babhau janasansadi
4.35
इमौ मुनी पार्थिव लक्षणान्वितौकुशी लवौ च एव महातपस्विनौ ।
ममा अपि तद् भूति करम् प्रचक्षतेमहानुभावम् चरितम् निबोधत ॥१-४-३५॥
Imau muni parthiva lakshananvitaukushi lavau cha eva mahatapasvinau
Mama api tad bhuti karam prachakshatemahanubhavam charitam nibodhata
4.36
ततः तु तौ राम वचः प्रचोदितौअगायताम् मार्ग विधान संपदा ।
स च अपि रामः परिषद् गतः शनैर्बुभूषय आसक्तमना बभूव ॥१-४-३६॥
Tatah tu tau rama vachah prachoditauagayatam marga vidhana sampada
Sa cha api ramah parishad gatah shanairbubhushaya asaktamana babhuva