UtshovChapter 47
47.1
वैशंपायन उवाच
ततस्तीर्थवरं रामो ययौ बदरपाचनम्
तपस्विसिद्धचरितं यत्र कन्या धृतव्रता
Vaishampayana uvacha
Tatastirthavaram ramo yayau badarapachanam
Tapasvisiddhacharitam yatra kanya dhritavrata
47.2
भरद्वाजस्य दुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि
स्रुचावती नाम विभो कुमारी ब्रह्मचारिणी
Bharadvajasya duhita rupenapratima bhuvi
Sruchavati nama vibho kumari brahmacharini
47.3
तपश्चचार सात्युग्रं नियमैर्बहुभिर्नृप
भर्ता मे देवराजः स्यादिति निश्चित्य भामिनी
Tapashchachara satyugram niyamairbahubhirnripa
Bharta me devarajah syaditi nishchitya bhamini
47.4
समास्तस्या व्यतिक्रान्ता बह्व्यः कुरुकुलोद्वह
चरन्त्या नियमांस्तांस्तान्स्त्रीभिस्तीव्रान्सुदुश्चरान्
Samastasya vyatikranta bahvyah kurukulodvaha
Charantya niyamanstanstanstribhistivransudushcharan
47.5
तस्यास्तु तेन वृत्तेन तपसा च विशां पते
भक्त्या च भगवान्प्रीतः परया पाकशासनः
Tasyastu tena vrittena tapasa cha visham pate
Bhaktya cha bhagavanpritah paraya pakashasanah
47.6
आजगामाश्रमं तस्यास्त्रिदशाधिपतिः प्रभुः
आस्थाय रूपं विप्रर्षेर्वसिष्ठस्य महात्मनः
Ajagamashramam tasyastridashadhipatih prabhuh
Asthaya rupam viprarshervasishthasya mahatmanah
47.7
सा तं दृष्ट्वोग्रतपसं वसिष्ठं तपतां वरम्
आचारैर्मुनिभिर्दृष्टैः पूजयामास भारत
Sa tam drishtvogratapasam vasishtham tapatam varam
Acharairmunibhirdrishtaih pujayamasa bharata
47.8
उवाच नियमज्ञा च कल्याणी सा प्रियंवदा
भगवन्मुनिशार्दूल किमाज्ञापयसि प्रभो
Uvacha niyamagya cha kalyani sa priyanvada
Bhagavanmunishardula kimagyapayasi prabho
47.9
सर्वमद्य यथाशक्ति तव दास्यामि सुव्रत
शक्रभक्त्या तु ते पाणिं न दास्यामि कथंचन
Sarvamadya yathashakti tava dasyami suvrata
Shakrabhaktya tu te panim na dasyami kathanchana
47.10
व्रतैश्च नियमैश्चैव तपसा च तपोधन
शक्रस्तोषयितव्यो वै मया त्रिभुवनेश्वरः
Vrataishcha niyamaishchaiva tapasa cha tapodhana
Shakrastoshayitavyo vai maya tribhuvaneshvarah
47.11
इत्युक्तो भगवान्देवः स्मयन्निव निरीक्ष्य ताम्
उवाच नियमज्ञां तां सान्त्वयन्निव भारत
Ityukto bhagavandevah smayanniva nirikshya tam
Uvacha niyamagyam tam santvayanniva bharata
47.12
उग्रं तपश्चरसि वै विदिता मेऽसि सुव्रते
यदर्थमयमारम्भस्तव कल्याणि हृद्गतः
Ugram tapashcharasi vai vidita mesi suvrate
Yadarthamayamarambhastava kalyani hridgatah
47.13
तच्च सर्वं यथाभूतं भविष्यति वरानने
तपसा लभ्यते सर्वं सर्वं तपसि तिष्ठति
Tachcha sarvam yathabhutam bhavishyati varanane
Tapasa labhyate sarvam sarvam tapasi tishthati
47.14
यानि स्थानानि दिव्यानि विबुधानां शुभानने
तपसा तानि प्राप्यानि तपोमूलं महत्सुखम्
Yani sthanani divyani vibudhanam shubhanane
Tapasa tani prapyani tapomulam mahatsukham
47.15
इह कृत्वा तपो घोरं देहं संन्यस्य मानवाः
देवत्वं यान्ति कल्याणि शृणु चेदं वचो मम
Iha kritva tapo ghoram deham sannyasya manavah
Devatvam yanti kalyani shrinu chedam vacho mama
47.16
पचस्वैतानि सुभगे बदराणि शुभव्रते
पचेत्युक्त्वा स भगवाञ्जगाम बलसूदनः
Pachasvaitani subhage badarani shubhavrate
Pachetyuktva sa bhagavanjagama balasudanah
47.17
आमन्त्र्य तां तु कल्याणीं ततो जप्यं जजाप सः
अविदूरे ततस्तस्मादाश्रमात्तीर्थ उत्तमे
इन्द्रतीर्थे महाराज त्रिषु लोकेषु विश्रुते
Amantrya tam tu kalyanim tato japyam jajapa sah
Avidure tatastasmadashramattirtha uttame
Indratirthe maharaja trishu lokeshu vishrute
47.18
तस्या जिज्ञासनार्थं स भगवान्पाकशासनः
बदराणामपचनं चकार विबुधाधिपः
Tasya jigyasanartham sa bhagavanpakashasanah
Badaranamapachanam chakara vibudhadhipah
47.19
ततः स प्रयता राजन्वाग्यता विगतक्लमा
तत्परा शुचिसंवीता पावके समधिश्रयत्
अपचद्राजशार्दूल बदराणि महाव्रता
Tatah sa prayata rajanvagyata vigataklama
Tatpara shuchisanvita pavake samadhishrayat
Apachadrajashardula badarani mahavrata
47.20
तस्याः पचन्त्याः सुमहान्कालोऽगात्पुरुषर्षभ
न च स्म तान्यपच्यन्त दिनं च क्षयमभ्यगात्
Tasyah pachantyah sumahankalogatpurusharshabha
Na cha sma tanyapachyanta dinam cha kshayamabhyagat
47.21
हुताशनेन दग्धश्च यस्तस्याः काष्ठसंचयः
अकाष्ठमग्निं सा दृष्ट्वा स्वशरीरमथादहत्
Hutashanena dagdhashcha yastasyah kashthasanchayah
Akashthamagnim sa drishtva svashariramathadahat
47.22
पादौ प्रक्षिप्य सा पूर्वं पावके चारुदर्शना
दग्धौ दग्धौ पुनः पादावुपावर्तयतानघा
Padau prakshipya sa purvam pavake charudarshana
Dagdhau dagdhau punah padavupavartayatanagha
47.23
चरणौ दह्यमानौ च नाचिन्तयदनिन्दिता
दुःखं कमलपत्राक्षी महर्षेः प्रियकाम्यया
Charanau dahyamanau cha nachintayadanindita
Duhkham kamalapatrakshi maharsheh priyakamyaya
47.24
अथ तत्कर्म दृष्ट्वास्याः प्रीतस्त्रिभुवनेश्वरः
ततः संदर्शयामास कन्यायै रूपमात्मनः
Atha tatkarma drishtvasyah pritastribhuvaneshvarah
Tatah sandarshayamasa kanyayai rupamatmanah
47.25
उवाच च सुरश्रेष्ठस्तां कन्यां सुदृढव्रताम्
प्रीतोऽस्मि ते शुभे भक्त्या तपसा नियमेन च
Uvacha cha surashreshthastam kanyam sudridhavratam
Pritosmi te shubhe bhaktya tapasa niyamena cha
47.26
तस्माद्योऽभिमतः कामः स ते संपत्स्यते शुभे
देहं त्यक्त्वा महाभागे त्रिदिवे मयि वत्स्यसि
Tasmadyobhimatah kamah sa te sampatsyate shubhe
Deham tyaktva mahabhage tridive mayi vatsyasi
47.27
इदं च ते तीर्थवरं स्थिरं लोके भविष्यति
सर्वपापापहं सुभ्रु नाम्ना बदरपाचनम्
विख्यातं त्रिषु लोकेषु ब्रह्मर्षिभिरभिप्लुतम्
Idam cha te tirthavaram sthiram loke bhavishyati
Sarvapapapaham subhru namna badarapachanam
Vikhyatam trishu lokeshu brahmarshibhirabhiplutam
47.28
अस्मिन्खलु महाभागे शुभे तीर्थवरे पुरा
त्यक्त्वा सप्तर्षयो जग्मुर्हिमवन्तमरुन्धतीम्
Asminkhalu mahabhage shubhe tirthavare pura
Tyaktva saptarshayo jagmurhimavantamarundhatim
47.29
ततस्ते वै महाभागा गत्वा तत्र सुसंशिताः
वृत्त्यर्थं फलमूलानि समाहर्तुं ययुः किल
Tataste vai mahabhaga gatva tatra susanshitah
Vrittyartham phalamulani samahartum yayuh kila
47.30
तेषां वृत्त्यर्थिनां तत्र वसतां हिमवद्वने
अनावृष्टिरनुप्राप्ता तदा द्वादशवार्षिकी
Tesham vrittyarthinam tatra vasatam himavadvane
Anavrishtiranuprapta tada dvadashavarshiki
47.31
ते कृत्वा चाश्रमं तत्र न्यवसन्त तपस्विनः
अरुन्धत्यपि कल्याणी तपोनित्याभवत्तदा
Te kritva chashramam tatra nyavasanta tapasvinah
Arundhatyapi kalyani taponityabhavattada
47.32
अरुन्धतीं ततो दृष्ट्वा तीव्रं नियममास्थिताम्
अथागमत्त्रिनयनः सुप्रीतो वरदस्तदा
Arundhatim tato drishtva tivram niyamamasthitam
Athagamattrinayanah suprito varadastada
47.33
ब्राह्मं रूपं ततः कृत्वा महादेवो महायशाः
तामभ्येत्याब्रवीद्देवो भिक्षामिच्छाम्यहं शुभे
Brahmam rupam tatah kritva mahadevo mahayashah
Tamabhyetyabraviddevo bhikshamichchhamyaham shubhe
47.34
प्रत्युवाच ततः सा तं ब्राह्मणं चारुदर्शना
क्षीणोऽन्नसंचयो विप्र बदराणीह भक्षय
ततोऽब्रवीन्महादेवः पचस्वैतानि सुव्रते
Pratyuvacha tatah sa tam brahmanam charudarshana
Kshinonnasanchayo vipra badaraniha bhakshaya
Tatobravinmahadevah pachasvaitani suvrate
47.35
इत्युक्ता सापचत्तानि ब्राह्मणप्रियकाम्यया
अधिश्रित्य समिद्धेऽग्नौ बदराणि यशस्विनी
Ityukta sapachattani brahmanapriyakamyaya
Adhishritya samiddhegnau badarani yashasvini
47.36
दिव्या मनोरमाः पुण्याः कथाः शुश्राव सा तदा
अतीता सा त्वनावृष्टिर्घोरा द्वादशवार्षिकी
Divya manoramah punyah kathah shushrava sa tada
Atita sa tvanavrishtirghora dvadashavarshiki
47.37
अनश्नन्त्याः पचन्त्याश्च शृण्वन्त्याश्च कथाः शुभाः
अहःसमः स तस्यास्तु कालोऽतीतः सुदारुणः
Anashnantyah pachantyashcha shrinvantyashcha kathah shubhah
Ahahsamah sa tasyastu kalotitah sudarunah
47.38
ततस्ते मुनयः प्राप्ताः फलान्यादाय पर्वतात्
ततः स भगवान्प्रीतः प्रोवाचारुन्धतीं तदा
Tataste munayah praptah phalanyadaya parvatat
Tatah sa bhagavanpritah provacharundhatim tada
47.39
उपसर्पस्व धर्मज्ञे यथापूर्वमिमानृषीन्
प्रीतोऽस्मि तव धर्मज्ञे तपसा नियमेन च
Upasarpasva dharmagye yathapurvamimanrishin
Pritosmi tava dharmagye tapasa niyamena cha
47.40
ततः संदर्शयामास स्वरूपं भगवान्हरः
ततोऽब्रवीत्तदा तेभ्यस्तस्यास्तच्चरितं महत्
Tatah sandarshayamasa svarupam bhagavanharah
Tatobravittada tebhyastasyastachcharitam mahat
47.41
भवद्भिर्हिमवत्पृष्ठे यत्तपः समुपार्जितम्
अस्याश्च यत्तपो विप्रा न समं तन्मतं मम
Bhavadbhirhimavatprishthe yattapah samuparjitam
Asyashcha yattapo vipra na samam tanmatam mama
47.42
अनया हि तपस्विन्या तपस्तप्तं सुदुश्चरम्
अनश्नन्त्या पचन्त्या च समा द्वादश पारिताः
Anaya hi tapasvinya tapastaptam sudushcharam
Anashnantya pachantya cha sama dvadasha paritah
47.43
ततः प्रोवाच भगवांस्तामेवारुन्धतीं पुनः
वरं वृणीष्व कल्याणि यत्तेऽभिलषितं हृदि
Tatah provacha bhagavanstamevarundhatim punah
Varam vrinishva kalyani yattebhilashitam hridi
47.44
साब्रवीत्पृथुताम्राक्षी देवं सप्तर्षिसंसदि
भगवान्यदि मे प्रीतस्तीर्थं स्यादिदमुत्तमम्
सिद्धदेवर्षिदयितं नाम्ना बदरपाचनम्
Sabravitprithutamrakshi devam saptarshisansadi
Bhagavanyadi me pritastirtham syadidamuttamam
Siddhadevarshidayitam namna badarapachanam
47.45
तथास्मिन्देवदेवेश त्रिरात्रमुषितः शुचिः
प्राप्नुयादुपवासेन फलं द्वादशवार्षिकम्
एवमस्त्विति तां चोक्त्वा हरो यातस्तदा दिवम्
Tathasmindevadevesha triratramushitah shuchih
Prapnuyadupavasena phalam dvadashavarshikam
Evamastviti tam choktva haro yatastada divam
47.46
ऋषयो विस्मयं जग्मुस्तां दृष्ट्वा चाप्यरुन्धतीम्
अश्रान्तां चाविवर्णां च क्षुत्पिपासासहां सतीम्
Rishayo vismayam jagmustam drishtva chapyarundhatim
Ashrantam chavivarnam cha kshutpipasasaham satim
47.47
एवं सिद्धिः परा प्राप्ता अरुन्धत्या विशुद्धया
यथा त्वया महाभागे मदर्थं संशितव्रते
Evam siddhih para prapta arundhatya vishuddhaya
Yatha tvaya mahabhage madartham sanshitavrate
47.48
विशेषो हि त्वया भद्रे व्रते ह्यस्मिन्समर्पितः
तथा चेदं ददाम्यद्य नियमेन सुतोषितः
Vishesho hi tvaya bhadre vrate hyasminsamarpitah
Tatha chedam dadamyadya niyamena sutoshitah
47.49
विशेषं तव कल्याणि प्रयच्छामि वरं वरे
अरुन्धत्या वरस्तस्या यो दत्तो वै महात्मना
Vishesham tava kalyani prayachchhami varam vare
Arundhatya varastasya yo datto vai mahatmana
47.50
तस्य चाहं प्रसादेन तव कल्याणि तेजसा
प्रवक्ष्याम्यपरं भूयो वरमत्र यथाविधि
Tasya chaham prasadena tava kalyani tejasa
Pravakshyamyaparam bhuyo varamatra yathavidhi
47.51
यस्त्वेकां रजनीं तीर्थे वत्स्यते सुसमाहितः
स स्नात्वा प्राप्स्यते लोकान्देहन्यासाच्च दुर्लभान्
Yastvekam rajanim tirthe vatsyate susamahitah
Sa snatva prapsyate lokandehanyasachcha durlabhan
47.52
इत्युक्त्वा भगवान्देवः सहस्राक्षः प्रतापवान्
स्रुचावतीं ततः पुण्यां जगाम त्रिदिवं पुनः
Ityuktva bhagavandevah sahasrakshah pratapavan
Sruchavatim tatah punyam jagama tridivam punah
47.53
गते वज्रधरे राजंस्तत्र वर्षं पपात ह
पुष्पाणां भरतश्रेष्ठ दिव्यानां दिव्यगन्धिनाम्
Gate vajradhare rajanstatra varsham papata ha
Pushpanam bharatashreshtha divyanam divyagandhinam
47.54
नेदुर्दुन्दुभयश्चापि समन्तात्सुमहास्वनाः
मारुतश्च ववौ युक्त्या पुण्यगन्धो विशां पते
Nedurdundubhayashchapi samantatsumahasvanah
Marutashcha vavau yuktya punyagandho visham pate
47.55
उत्सृज्य तु शुभं देहं जगामेन्द्रस्य भार्यताम्
तपसोग्रेण सा लब्ध्वा तेन रेमे सहाच्युत
Utsrijya tu shubham deham jagamendrasya bharyatam
Tapasogrena sa labdhva tena reme sahachyuta
47.56
जनमेजय उवाच
का तस्या भगवन्माता क्व संवृद्धा च शोभना
श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मन्परं कौतूहलं हि मे
Janamejaya uvacha
Ka tasya bhagavanmata kva sanvriddha cha shobhana
Shrotumichchhamyaham brahmanparam kautuhalam hi me
47.57
वैशंपायन उवाच
भारद्वाजस्य विप्रर्षेः स्कन्नं रेतो महात्मनः
दृष्ट्वाप्सरसमायान्तीं घृताचीं पृथुलोचनाम्
Vaishampayana uvacha
Bharadvajasya viprarsheh skannam reto mahatmanah
Drishtvapsarasamayantim ghritachim prithulochanam
47.58
स तु जग्राह तद्रेतः करेण जपतां वरः
तदावपत्पर्णपुटे तत्र सा संभवच्छुभा
Sa tu jagraha tadretah karena japatam varah
Tadavapatparnapute tatra sa sambhavachchhubha
47.59
तस्यास्तु जातकर्मादि कृत्वा सर्वं तपोधनः
नाम चास्याः स कृतवान्भारद्वाजो महामुनिः
Tasyastu jatakarmadi kritva sarvam tapodhanah
Nama chasyah sa kritavanbharadvajo mahamunih
47.60
स्रुचावतीति धर्मात्मा तदर्षिगणसंसदि
स च तामाश्रमे न्यस्य जगाम हिमवद्वनम्
Sruchavatiti dharmatma tadarshiganasansadi
Sa cha tamashrame nyasya jagama himavadvanam
47.61
तत्राप्युपस्पृश्य महानुभावो; वसूनि दत्त्वा च महाद्विजेभ्यः
जगाम तीर्थं सुसमाहितात्मा; शक्रस्य वृष्णिप्रवरस्तदानीम्
Tatrapyupasprishya mahanubhavo; vasuni dattva cha mahadvijebhyah
Jagama tirtham susamahitatma; shakrasya vrishnipravarastadanim