UtshovChapter 15
15.1
संजय उवाच
ततः सैन्यास्तव विभो मद्रराजपुरस्कृताः
पुनरभ्यद्रवन्पार्थान्वेगेन महता रणे
Sanjaya uvacha
Tatah sainyastava vibho madrarajapuraskritah
Punarabhyadravanparthanvegena mahata rane
15.2
पीडितास्तावकाः सर्वे प्रधावन्तो रणोत्कटाः
क्षणेनैव च पार्थांस्ते बहुत्वात्समलोडयन्
Piditastavakah sarve pradhavanto ranotkatah
Kshanenaiva cha parthanste bahutvatsamalodayan
15.3
ते वध्यमानाः कुरुभिः पाण्डवा नावतस्थिरे
निवार्यमाणा भीमेन पश्यतोः कृष्णपार्थयोः
Te vadhyamanah kurubhih pandava navatasthire
Nivaryamana bhimena pashyatoh krishnaparthayoh
15.4
ततो धनंजयः क्रुद्धः कृपं सह पदानुगैः
अवाकिरच्छरौघेण कृतवर्माणमेव च
Tato dhananjayah kruddhah kripam saha padanugaih
Avakirachchharaughena kritavarmanameva cha
15.5
शकुनिं सहदेवस्तु सहसैन्यमवारयत्
नकुलः पार्श्वतः स्थित्वा मद्रराजमवैक्षत
Shakunim sahadevastu sahasainyamavarayat
Nakulah parshvatah sthitva madrarajamavaikshata
15.6
द्रौपदेया नरेन्द्रांश्च भूयिष्ठं समवारयन्
द्रोणपुत्रं च पाञ्चाल्यः शिखण्डी समवारयत्
Draupadeya narendranshcha bhuyishtham samavarayan
Dronaputram cha panchalyah shikhandi samavarayat
15.7
भीमसेनस्तु राजानं गदापाणिरवारयत्
शल्यं तु सह सैन्येन कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
Bhimasenastu rajanam gadapaniravarayat
Shalyam tu saha sainyena kuntiputro yudhishthirah
15.8
ततः समभवद्युद्धं संसक्तं तत्र तत्र ह
तावकानां परेषां च संग्रामेष्वनिवर्तिनाम्
Tatah samabhavadyuddham sansaktam tatra tatra ha
Tavakanam paresham cha sangrameshvanivartinam
15.9
तत्र पश्यामहे कर्म शल्यस्यातिमहद्रणे
यदेकः सर्वसैन्यानि पाण्डवानामयुध्यत
Tatra pashyamahe karma shalyasyatimahadrane
Yadekah sarvasainyani pandavanamayudhyata
15.10
व्यदृश्यत तदा शल्यो युधिष्ठिरसमीपतः
रणे चन्द्रमसोऽभ्याशे शनैश्चर इव ग्रहः
Vyadrishyata tada shalyo yudhishthirasamipatah
Rane chandramasobhyashe shanaishchara iva grahah
15.11
पीडयित्वा तु राजानं शरैराशीविषोपमैः
अभ्यधावत्पुनर्भीमं शरवर्षैरवाकिरत्
Pidayitva tu rajanam sharairashivishopamaih
Abhyadhavatpunarbhimam sharavarshairavakirat
15.12
तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा तथैव च कृतास्त्रताम्
अपूजयन्ननीकानि परेषां तावकानि च
Tasya tallaghavam drishtva tathaiva cha kritastratam
Apujayannanikani paresham tavakani cha
15.13
पीड्यमानास्तु शल्येन पाण्डवा भृशविक्षताः
प्राद्रवन्त रणं हित्वा क्रोशमाने युधिष्ठिरे
Pidyamanastu shalyena pandava bhrishavikshatah
Pradravanta ranam hitva kroshamane yudhishthire
15.14
वध्यमानेष्वनीकेषु मद्रराजेन पाण्डवः
अमर्षवशमापन्नो धर्मराजो युधिष्ठिरः
ततः पौरुषमास्थाय मद्रराजमपीडयत्
Vadhyamaneshvanikeshu madrarajena pandavah
Amarshavashamapanno dharmarajo yudhishthirah
Tatah paurushamasthaya madrarajamapidayat
15.15
जयो वास्तु वधो वेति कृतबुद्धिर्महारथः
समाहूयाब्रवीत्सर्वान्भ्रातॄन्कृष्णं च माधवम्
Jayo vastu vadho veti kritabuddhirmaharathah
Samahuyabravitsarvanbhratrinkrishnam cha madhavam
15.16
भीष्मो द्रोणश्च कर्णश्च ये चान्ये पृथिवीक्षितः
कौरवार्थे पराक्रान्ताः संग्रामे निधनं गताः
Bhishmo dronashcha karnashcha ye chanye prithivikshitah
Kauravarthe parakrantah sangrame nidhanam gatah
15.17
यथाभागं यथोत्साहं भवन्तः कृतपौरुषाः
भागोऽवशिष्ट एकोऽयं मम शल्यो महारथः
Yathabhagam yathotsaham bhavantah kritapaurushah
Bhagovashishta ekoyam mama shalyo maharathah
15.18
सोऽहमद्य युधा जेतुमाशंसे मद्रकेश्वरम्
तत्र यन्मानसं मह्यं तत्सर्वं निगदामि वः
Sohamadya yudha jetumashanse madrakeshvaram
Tatra yanmanasam mahyam tatsarvam nigadami vah
15.19
चक्ररक्षाविमौ शूरौ मम माद्रवतीसुतौ
अजेयौ वासवेनापि समरे वीरसंमतौ
Chakrarakshavimau shurau mama madravatisutau
Ajeyau vasavenapi samare virasammatau
15.20
साध्विमौ मातुलं युद्धे क्षत्रधर्मपुरस्कृतौ
मदर्थं प्रतियुध्येतां मानार्हौ सत्यसंगरौ
Sadhvimau matulam yuddhe kshatradharmapuraskritau
Madartham pratiyudhyetam manarhau satyasangarau
15.21
मां वा शल्यो रणे हन्ता तं वाहं भद्रमस्तु वः
इति सत्यामिमां वाणीं लोकवीरा निबोधत
Mam va shalyo rane hanta tam vaham bhadramastu vah
Iti satyamimam vanim lokavira nibodhata
15.22
योत्स्येऽहं मातुलेनाद्य क्षत्रधर्मेण पार्थिवाः
स्वयं समभिसंधाय विजयायेतराय वा
Yotsyeham matulenadya kshatradharmena parthivah
Svayam samabhisandhaya vijayayetaraya va
15.23
तस्य मेऽभ्यधिकं शस्त्रं सर्वोपकरणानि च
संयुञ्जन्तु रणे क्षिप्रं शास्त्रवद्रथयोजकाः
Tasya mebhyadhikam shastram sarvopakaranani cha
Sanyunjantu rane kshipram shastravadrathayojakah
15.24
शैनेयो दक्षिणं चक्रं धृष्टद्युम्नस्तथोत्तरम्
पृष्ठगोपो भवत्वद्य मम पार्थो धनंजयः
Shaineyo dakshinam chakram dhrishtadyumnastathottaram
Prishthagopo bhavatvadya mama partho dhananjayah
15.25
पुरःसरो ममाद्यास्तु भीमः शस्त्रभृतां वरः
एवमभ्यधिकः शल्याद्भविष्यामि महामृधे
Purahsaro mamadyastu bhimah shastrabhritam varah
Evamabhyadhikah shalyadbhavishyami mahamridhe
15.26
एवमुक्तास्तथा चक्रुः सर्वे राज्ञः प्रियैषिणः
ततः प्रहर्षः सैन्यानां पुनरासीत्तदा नृप
Evamuktastatha chakruh sarve ragyah priyaishinah
Tatah praharshah sainyanam punarasittada nripa
15.27
पाञ्चालानां सोमकानां मत्स्यानां च विशेषतः
प्रतिज्ञां तां च संग्रामे धर्मराजस्य पूरयन्
Panchalanam somakanam matsyanam cha visheshatah
Pratigyam tam cha sangrame dharmarajasya purayan
15.28
ततः शङ्खांश्च भेरीश्च शतशश्चैव पुष्करान्
अवादयन्त पाञ्चालाः सिंहनादांश्च नेदिरे
Tatah shankhanshcha bherishcha shatashashchaiva pushkaran
Avadayanta panchalah sinhanadanshcha nedire
15.29
तेऽभ्यधावन्त संरब्धा मद्रराजं तरस्विनः
महता हर्षजेनाथ नादेन कुरुपुंगवाः
Tebhyadhavanta sanrabdha madrarajam tarasvinah
Mahata harshajenatha nadena kurupungavah
15.30
ह्रादेन गजघण्टानां शङ्खानां निनदेन च
तूर्यशब्देन महता नादयन्तश्च मेदिनीम्
Hradena gajaghantanam shankhanam ninadena cha
Turyashabdena mahata nadayantashcha medinim
15.31
तान्प्रत्यगृह्णात्पुत्रस्ते मद्रराजश्च वीर्यवान्
महामेघानिव बहूञ्शैलावस्तोदयावुभौ
Tanpratyagrihnatputraste madrarajashcha viryavan
Mahameghaniva bahunshailavastodayavubhau
15.32
शल्यस्तु समरश्लाघी धर्मराजमरिंदमम्
ववर्ष शरवर्षेण वर्षेण मघवानिव
Shalyastu samarashlaghi dharmarajamarindamam
Vavarsha sharavarshena varshena maghavaniva
15.33
तथैव कुरुराजोऽपि प्रगृह्य रुचिरं धनुः
द्रोणोपदेशान्विविधान्दर्शयानो महामनाः
Tathaiva kururajopi pragrihya ruchiram dhanuh
Dronopadeshanvividhandarshayano mahamanah
15.34
ववर्ष शरवर्षाणि चित्रं लघु च सुष्ठु च
न चास्य विवरं कश्चिद्ददर्श चरतो रणे
Vavarsha sharavarshani chitram laghu cha sushthu cha
Na chasya vivaram kashchiddadarsha charato rane
15.35
तावुभौ विविधैर्बाणैस्ततक्षाते परस्परम्
शार्दूलावामिषप्रेप्सू पराक्रान्ताविवाहवे
Tavubhau vividhairbanaistatakshate parasparam
Shardulavamishaprepsu parakrantavivahave
15.36
भीमस्तु तव पुत्रेण रणशौण्डेन संगतः
पाञ्चाल्यः सात्यकिश्चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
शकुनिप्रमुखान्वीरान्प्रत्यगृह्णन्समन्ततः
Bhimastu tava putrena ranashaundena sangatah
Panchalyah satyakishchaiva madriputrau cha pandavau
Shakunipramukhanviranpratyagrihnansamantatah
15.37
तदासीत्तुमुलं युद्धं पुनरेव जयैषिणाम्
तावकानां परेषां च राजन्दुर्मन्त्रिते तव
Tadasittumulam yuddham punareva jayaishinam
Tavakanam paresham cha rajandurmantrite tava
15.38
दुर्योधनस्तु भीमस्य शरेणानतपर्वणा
चिच्छेदादिश्य संग्रामे ध्वजं हेमविभूषितम्
Duryodhanastu bhimasya sharenanataparvana
Chichchhedadishya sangrame dhvajam hemavibhushitam
15.39
सकिङ्किणीकजालेन महता चारुदर्शनः
पपात रुचिरः सिंहो भीमसेनस्य नानदन्
Sakinkinikajalena mahata charudarshanah
Papata ruchirah sinho bhimasenasya nanadan
15.40
पुनश्चास्य धनुश्चित्रं गजराजकरोपमम्
क्षुरेण शितधारेण प्रचकर्त नराधिपः
Punashchasya dhanushchitram gajarajakaropamam
Kshurena shitadharena prachakarta naradhipah
15.41
स च्छिन्नधन्वा तेजस्वी रथशक्त्या सुतं तव
बिभेदोरसि विक्रम्य स रथोपस्थ आविशत्
Sa chchhinnadhanva tejasvi rathashaktya sutam tava
Bibhedorasi vikramya sa rathopastha avishat
15.42
तस्मिन्मोहमनुप्राप्ते पुनरेव वृकोदरः
यन्तुरेव शिरः कायात्क्षुरप्रेणाहरत्तदा
Tasminmohamanuprapte punareva vrikodarah
Yantureva shirah kayatkshuraprenaharattada
15.43
हतसूता हयास्तस्य रथमादाय भारत
व्यद्रवन्त दिशो राजन्हाहाकारस्तदाभवत्
Hatasuta hayastasya rathamadaya bharata
Vyadravanta disho rajanhahakarastadabhavat
15.44
तमभ्यधावत्त्राणार्थं द्रोणपुत्रो महारथः
कृपश्च कृतवर्मा च पुत्रं तेऽभिपरीप्सवः
Tamabhyadhavattranartham dronaputro maharathah
Kripashcha kritavarma cha putram tebhiparipsavah
15.45
तस्मिन्विलुलिते सैन्ये त्रस्तास्तस्य पदानुगाः
गाण्डीवधन्वा विस्फार्य धनुस्तानहनच्छरैः
Tasminvilulite sainye trastastasya padanugah
Gandivadhanva vispharya dhanustanahanachchharaih
15.46
युधिष्ठिरस्तु मद्रेशमभ्यधावदमर्षितः
स्वयं संचोदयन्नश्वान्दन्तवर्णान्मनोजवान्
Yudhishthirastu madreshamabhyadhavadamarshitah
Svayam sanchodayannashvandantavarnanmanojavan
15.47
तत्राद्भुतमपश्याम कुन्तीपुत्रे युधिष्ठिरे
पुरा भूत्वा मृदुर्दान्तो यत्तदा दारुणोऽभवत्
Tatradbhutamapashyama kuntiputre yudhishthire
Pura bhutva mridurdanto yattada darunobhavat
15.48
विवृताक्षश्च कौन्तेयो वेपमानश्च मन्युना
चिच्छेद योधान्निशितैः शरैः शतसहस्रशः
Vivritakshashcha kaunteyo vepamanashcha manyuna
Chichchheda yodhannishitaih sharaih shatasahasrashah
15.49
यां यां प्रत्युद्ययौ सेनां तां तां ज्येष्ठः स पाण्डवः
शरैरपातयद्राजन्गिरीन्वज्रैरिवोत्तमैः
Yam yam pratyudyayau senam tam tam jyeshthah sa pandavah
Sharairapatayadrajangirinvajrairivottamaih
15.50
साश्वसूतध्वजरथान्रथिनः पातयन्बहून्
आक्रीडदेको बलवान्पवनस्तोयदानिव
Sashvasutadhvajarathanrathinah patayanbahun
Akridadeko balavanpavanastoyadaniva
15.51
साश्वारोहांश्च तुरगान्पत्तींश्चैव सहस्रशः
व्यपोथयत संग्रामे क्रुद्धो रुद्रः पशूनिव
Sashvarohanshcha turaganpattinshchaiva sahasrashah
Vyapothayata sangrame kruddho rudrah pashuniva
15.52
शून्यमायोधनं कृत्वा शरवर्षैः समन्ततः
अभ्यद्रवत मद्रेशं तिष्ठ शल्येति चाब्रवीत्
Shunyamayodhanam kritva sharavarshaih samantatah
Abhyadravata madresham tishtha shalyeti chabravit
15.53
तस्य तच्चरितं दृष्ट्वा संग्रामे भीमकर्मणः
वित्रेसुस्तावकाः सर्वे शल्यस्त्वेनं समभ्ययात्
Tasya tachcharitam drishtva sangrame bhimakarmanah
Vitresustavakah sarve shalyastvenam samabhyayat
15.54
ततस्तौ तु सुसंरब्धौ प्रध्माप्य सलिलोद्भवौ
समाहूय तदान्योन्यं भर्त्सयन्तौ समीयतुः
Tatastau tu susanrabdhau pradhmapya salilodbhavau
Samahuya tadanyonyam bhartsayantau samiyatuh
15.55
शल्यस्तु शरवर्षेण युधिष्ठिरमवाकिरत्
मद्रराजं च कौन्तेयः शरवर्षैरवाकिरत्
Shalyastu sharavarshena yudhishthiramavakirat
Madrarajam cha kaunteyah sharavarshairavakirat
15.56
व्यदृश्येतां तदा राजन्कङ्कपत्रिभिराहवे
उद्भिन्नरुधिरौ शूरौ मद्रराजयुधिष्ठिरौ
Vyadrishyetam tada rajankankapatribhirahave
Udbhinnarudhirau shurau madrarajayudhishthirau
15.57
पुष्पिताविव रेजाते वने शल्मलिकिंशुकौ
दीप्यमानौ महात्मानौ प्राणयोर्युद्धदुर्मदौ
Pushpitaviva rejate vane shalmalikinshukau
Dipyamanau mahatmanau pranayoryuddhadurmadau
15.58
दृष्ट्वा सर्वाणि सैन्यानि नाध्यवस्यंस्तयोर्जयम्
हत्वा मद्राधिपं पार्थो भोक्ष्यतेऽद्य वसुंधराम्
Drishtva sarvani sainyani nadhyavasyanstayorjayam
Hatva madradhipam partho bhokshyatedya vasundharam
15.59
शल्यो वा पाण्डवं हत्वा दद्याद्दुर्योधनाय गाम्
इतीव निश्चयो नाभूद्योधानां तत्र भारत
Shalyo va pandavam hatva dadyadduryodhanaya gam
Itiva nishchayo nabhudyodhanam tatra bharata
15.60
प्रदक्षिणमभूत्सर्वं धर्मराजस्य युध्यतः
Pradakshinamabhutsarvam dharmarajasya yudhyatah
15.61
ततः शरशतं शल्यो मुमोचाशु युधिष्ठिरे
धनुश्चास्य शिताग्रेण बाणेन निरकृन्तत
Tatah sharashatam shalyo mumochashu yudhishthire
Dhanushchasya shitagrena banena nirakrintata
15.62
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय शल्यं शरशतैस्त्रिभिः
अविध्यत्कार्मुकं चास्य क्षुरेण निरकृन्तत
Sonyatkarmukamadaya shalyam sharashataistribhih
Avidhyatkarmukam chasya kshurena nirakrintata
15.63
अथास्य निजघानाश्वांश्चतुरो नतपर्वभिः
द्वाभ्यामथ शिताग्राभ्यामुभौ च पार्ष्णिसारथी
Athasya nijaghanashvanshchaturo nataparvabhih
Dvabhyamatha shitagrabhyamubhau cha parshnisarathi
15.64
ततोऽस्य दीप्यमानेन पीतेन निशितेन च
प्रमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापाहरद्ध्वजम्
ततः प्रभग्नं तत्सैन्यं दौर्योधनमरिंदम
Tatosya dipyamanena pitena nishitena cha
Pramukhe vartamanasya bhallenapaharaddhvajam
Tatah prabhagnam tatsainyam dauryodhanamarindama
15.65
ततो मद्राधिपं द्रौणिरभ्यधावत्तथाकृतम्
आरोप्य चैनं स्वरथं त्वरमाणः प्रदुद्रुवे
Tato madradhipam draunirabhyadhavattathakritam
Aropya chainam svaratham tvaramanah pradudruve
15.66
मुहूर्तमिव तौ गत्वा नर्दमाने युधिष्ठिरे
स्थित्वा ततो मद्रपतिरन्यं स्यन्दनमास्थितः
Muhurtamiva tau gatva nardamane yudhishthire
Sthitva tato madrapatiranyam syandanamasthitah
15.67
विधिवत्कल्पितं शुभ्रं महाम्बुदनिनादिनम्
सज्जयन्त्रोपकरणं द्विषतां रोमहर्षणम्
Vidhivatkalpitam shubhram mahambudaninadinam
Sajjayantropakaranam dvishatam romaharshanam