UtshovChapter 6
6.1
संजय उवाच
हते द्रोणे महेष्वासे तस्मिन्नहनि भारत
कृते च मोघसंकल्पे द्रोणपुत्रे महारथे
Sanjaya uvacha
Hate drone maheshvase tasminnahani bharata
Krite cha moghasankalpe dronaputre maharathe
6.2
द्रवमाणे महाराज कौरवाणां बले तथा
व्यूह्य पार्थः स्वकं सैन्यमतिष्ठद्भ्रातृभिः सह
Dravamane maharaja kauravanam bale tatha
Vyuhya parthah svakam sainyamatishthadbhratribhih saha
6.3
तमवस्थितमाज्ञाय पुत्रस्ते भरतर्षभ
द्रवच्च स्वबलं दृष्ट्वा पौरुषेण न्यवारयत्
Tamavasthitamagyaya putraste bharatarshabha
Dravachcha svabalam drishtva paurushena nyavarayat
6.4
स्वमनीकमवस्थाप्य बाहुवीर्ये व्यवस्थितः
युद्ध्वा च सुचिरं कालं पाण्डवैः सह भारत
Svamanikamavasthapya bahuvirye vyavasthitah
Yuddhva cha suchiram kalam pandavaih saha bharata
6.5
लब्धलक्षैः परैर्हृष्टैर्व्यायच्छद्भिश्चिरं तदा
संध्याकालं समासाद्य प्रत्याहारमकारयत्
Labdhalakshaih parairhrishtairvyayachchhadbhishchiram tada
Sandhyakalam samasadya pratyaharamakarayat
6.6
कृत्वावहारं सैन्यानां प्रविश्य शिबिरं स्वकम्
कुरवोऽऽत्महितं मन्त्रं मन्त्रयां चक्रिरे तदा
Kritvavaharam sainyanam pravishya shibiram svakam
Kuravotmahitam mantram mantrayam chakrire tada
6.7
पर्यङ्केषु परार्ध्येषु स्पर्ध्यास्तरणवत्सु च
वरासनेषूपविष्टाः सुखशय्यास्विवामराः
Paryankeshu parardhyeshu spardhyastaranavatsu cha
Varasaneshupavishtah sukhashayyasvivamarah
6.8
ततो दुर्योधनो राजा साम्ना परमवल्गुना
तानाभाष्य महेष्वासान्प्राप्तकालमभाषत
Tato duryodhano raja samna paramavalguna
Tanabhashya maheshvasanpraptakalamabhashata
6.9
मतिं मतिमतां श्रेष्ठाः सर्वे प्रब्रूत माचिरम्
एवं गते तु यत्कार्यं भवेत्कार्यकरं नृपाः
Matim matimatam shreshthah sarve prabruta machiram
Evam gate tu yatkaryam bhavetkaryakaram nripah
6.10
एवमुक्ते नरेन्द्रेण नरसिंहा युयुत्सवः
चक्रुर्नानाविधाश्चेष्टाः सिंहासनगतास्तदा
Evamukte narendrena narasinha yuyutsavah
Chakrurnanavidhashcheshtah sinhasanagatastada
6.11
तेषां निशम्येङ्गितानि युद्धे प्राणाञ्जुहूषताम्
समुद्वीक्ष्य मुखं राज्ञो बालार्कसमवर्चसः
आचार्यपुत्रो मेधावी वाक्यज्ञो वाक्यमाददे
Tesham nishamyengitani yuddhe prananjuhushatam
Samudvikshya mukham ragyo balarkasamavarchasah
Acharyaputro medhavi vakyagyo vakyamadade
6.12
रागो योगस्तथा दाक्ष्यं नयश्चेत्यर्थसाधकाः
उपायाः पण्डितैः प्रोक्ताः सर्वे दैवसमाश्रिताः
Rago yogastatha dakshyam nayashchetyarthasadhakah
Upayah panditaih proktah sarve daivasamashritah
6.13
लोकप्रवीरा येऽस्माकं देवकल्पा महारथाः
नीतिमन्तस्तथा युक्ता दक्षा रक्ताश्च ते हताः
Lokapravira yesmakam devakalpa maharathah
Nitimantastatha yukta daksha raktashcha te hatah
6.14
न त्वेव कार्यं नैराश्यमस्माभिर्विजयं प्रति
सुनीतैरिह सर्वार्थैर्दैवमप्यनुलोम्यते
Na tveva karyam nairashyamasmabhirvijayam prati
Sunitairiha sarvarthairdaivamapyanulomyate
6.15
ते वयं प्रवरं नॄणां सर्वैर्गुणगणैर्युतम्
कर्णं सेनापतिं कृत्वा प्रमथिष्यामहे रिपून्
Te vayam pravaram nrinam sarvairgunaganairyutam
Karnam senapatim kritva pramathishyamahe ripun
6.16
ततो दुर्योधनः प्रीतः प्रियं श्रुत्वा वचस्तदा
प्रीतिसंस्कारसंयुक्तं तथ्यमात्महितं शुभम्
Tato duryodhanah pritah priyam shrutva vachastada
Pritisanskarasanyuktam tathyamatmahitam shubham
6.17
स्वं मनः समवस्थाप्य बाहुवीर्यमुपाश्रितः
दुर्योधनो महाराज राधेयमिदमब्रवीत्
Svam manah samavasthapya bahuviryamupashritah
Duryodhano maharaja radheyamidamabravit
6.18
कर्ण जानामि ते वीर्यं सौहृदं च परं मयि
तथापि त्वां महाबाहो प्रवक्ष्यामि हितं वचः
Karna janami te viryam sauhridam cha param mayi
Tathapi tvam mahabaho pravakshyami hitam vachah
6.19
श्रुत्वा यथेष्टं च कुरु वीर यत्तव रोचते
भवान्प्राज्ञतमो नित्यं मम चैव परा गतिः
Shrutva yatheshtam cha kuru vira yattava rochate
Bhavanpragyatamo nityam mama chaiva para gatih
6.20
भीष्मद्रोणावतिरथौ हतौ सेनापती मम
सेनापतिर्भवानस्तु ताभ्यां द्रविणवत्तरः
Bhishmadronavatirathau hatau senapati mama
Senapatirbhavanastu tabhyam dravinavattarah
6.21
वृद्धौ च तौ महेष्वासौ सापेक्षौ च धनंजये
मानितौ च मया वीरौ राधेय वचनात्तव
Vriddhau cha tau maheshvasau sapekshau cha dhananjaye
Manitau cha maya virau radheya vachanattava
6.22
पितामहत्वं संप्रेक्ष्य पाण्डुपुत्रा महारणे
रक्षितास्तात भीष्मेण दिवसानि दशैव ह
Pitamahatvam samprekshya panduputra maharane
Rakshitastata bhishmena divasani dashaiva ha
6.23
न्यस्तशस्त्रे च भवति हतो भीष्मः पितामहः
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य फल्गुनेन महाहवे
Nyastashastre cha bhavati hato bhishmah pitamahah
Shikhandinam puraskritya phalgunena mahahave
6.24
हते तस्मिन्महाभागे शरतल्पगते तदा
त्वयोक्ते पुरुषव्याघ्र द्रोणो ह्यासीत्पुरःसरः
Hate tasminmahabhage sharatalpagate tada
Tvayokte purushavyaghra drono hyasitpurahsarah
6.25
तेनापि रक्षिताः पार्थाः शिष्यत्वादिह संयुगे
स चापि निहतो वृद्धो धृष्टद्युम्नेन सत्वरम्
Tenapi rakshitah parthah shishyatvadiha sanyuge
Sa chapi nihato vriddho dhrishtadyumnena satvaram
6.26
निहताभ्यां प्रधानाभ्यां ताभ्याममितविक्रम
त्वत्समं समरे योधं नान्यं पश्यामि चिन्तयन्
Nihatabhyam pradhanabhyam tabhyamamitavikrama
Tvatsamam samare yodham nanyam pashyami chintayan
6.27
भवानेव तु नः शक्तो विजयाय न संशयः
पूर्वं मध्ये च पश्चाच्च तवैव विदितं हि तत्
Bhavaneva tu nah shakto vijayaya na sanshayah
Purvam madhye cha pashchachcha tavaiva viditam hi tat
6.28
स भवान्धुर्यवत्संख्ये धुरमुद्वोढुमर्हसि
अभिषेचय सेनान्ये स्वयमात्मानमात्मना
Sa bhavandhuryavatsankhye dhuramudvodhumarhasi
Abhishechaya senanye svayamatmanamatmana
6.29
देवतानां यथा स्कन्दः सेनानीः प्रभुरव्ययः
तथा भवानिमां सेनां धार्तराष्ट्रीं बिभर्तु मे
जहि शत्रुगणान्सर्वान्महेन्द्र इव दानवान्
Devatanam yatha skandah senanih prabhuravyayah
Tatha bhavanimam senam dhartarashtrim bibhartu me
Jahi shatruganansarvanmahendra iva danavan
6.30
अवस्थितं रणे ज्ञात्वा पाण्डवास्त्वां महारथम्
द्रविष्यन्ति सपाञ्चाला विष्णुं दृष्ट्वेव दानवाः
तस्मात्त्वं पुरुषव्याघ्र प्रकर्षेथा महाचमूम्
Avasthitam rane gyatva pandavastvam maharatham
Dravishyanti sapanchala vishnum drishtveva danavah
Tasmattvam purushavyaghra prakarshetha mahachamum
6.31
भवत्यवस्थिते यत्ते पाण्डवा गतचेतसः
भविष्यन्ति सहामात्याः पाञ्चालैः सृञ्जयैः सह
Bhavatyavasthite yatte pandava gatachetasah
Bhavishyanti sahamatyah panchalaih srinjayaih saha
6.32
यथा ह्यभ्युदितः सूर्यः प्रतपन्स्वेन तेजसा
व्यपोहति तमस्तीव्रं तथा शत्रून्व्यपोह नः
Yatha hyabhyuditah suryah pratapansvena tejasa
Vyapohati tamastivram tatha shatrunvyapoha nah
6.33
कर्ण उवाच
उक्तमेतन्मया पूर्वं गान्धारे तव संनिधौ
जेष्यामि पाण्डवान्राजन्सपुत्रान्सजनार्दनान्
Karna uvacha
Uktametanmaya purvam gandhare tava sannidhau
Jeshyami pandavanrajansaputransajanardanan
6.34
सेनापतिर्भविष्यामि तवाहं नात्र संशयः
स्थिरो भव महाराज जितान्विद्धि च पाण्डवान्
Senapatirbhavishyami tavaham natra sanshayah
Sthiro bhava maharaja jitanviddhi cha pandavan
6.35
संजय उवाच
एवमुक्तो महातेजास्ततो दुर्योधनो नृपः
उत्तस्थौ राजभिः सार्धं देवैरिव शतक्रतुः
सेनापत्येन सत्कर्तुं कर्णं स्कन्दमिवामराः
Sanjaya uvacha
Evamukto mahatejastato duryodhano nripah
Uttasthau rajabhih sardham devairiva shatakratuh
Senapatyena satkartum karnam skandamivamarah
6.36
ततोऽभिषिषिचुस्तूर्णं विधिदृष्टेन कर्मणा
दुर्योधनमुखा राजन्राजानो विजयैषिणः
शातकौम्भमयैः कुम्भैर्माहेयैश्चाभिमन्त्रितैः
Tatobhishishichusturnam vidhidrishtena karmana
Duryodhanamukha rajanrajano vijayaishinah
Shatakaumbhamayaih kumbhairmaheyaishchabhimantritaih
6.37
तोयपूर्णैर्विषाणैश्च द्वीपिखड्गमहर्षभैः
मणिमुक्तामयैश्चान्यैः पुण्यगन्धैस्तथौषधैः
Toyapurnairvishanaishcha dvipikhadgamaharshabhaih
Manimuktamayaishchanyaih punyagandhaistathaushadhaih
6.38
औदुम्बरे समासीनमासने क्षौमसंवृतम्
शास्त्रदृष्टेन विधिना संभारैश्च सुसंभृतैः
Audumbare samasinamasane kshaumasanvritam
Shastradrishtena vidhina sambharaishcha susambhritaih
6.39
जय पार्थान्सगोविन्दान्सानुगांस्त्वं महाहवे
इति तं बन्दिनः प्राहुर्द्विजाश्च भरतर्षभ
Jaya parthansagovindansanuganstvam mahahave
Iti tam bandinah prahurdvijashcha bharatarshabha
6.40
जहि पार्थान्सपाञ्चालान्राधेय विजयाय नः
उद्यन्निव सदा भानुस्तमांस्युग्रैर्गभस्तिभिः
Jahi parthansapanchalanradheya vijayaya nah
Udyanniva sada bhanustamansyugrairgabhastibhih
6.41
न ह्यलं त्वद्विसृष्टानां शराणां ते सकेशवाः
कृतघ्नाः सूर्यरश्मीनां ज्वलतामिव दर्शने
Na hyalam tvadvisrishtanam sharanam te sakeshavah
Kritaghnah suryarashminam jvalatamiva darshane
6.42
न हि पार्थाः सपाञ्चालाः स्थातुं शक्तास्तवाग्रतः
आत्तशस्त्रस्य समरे महेन्द्रस्येव दानवाः
Na hi parthah sapanchalah sthatum shaktastavagratah
Attashastrasya samare mahendrasyeva danavah
6.43
अभिषिक्तस्तु राधेयः प्रभया सोऽमितप्रभः
व्यत्यरिच्यत रूपेण दिवाकर इवापरः
Abhishiktastu radheyah prabhaya somitaprabhah
Vyatyarichyata rupena divakara ivaparah
6.44
सेनापत्येन राधेयमभिषिच्य सुतस्तव
अमन्यत तदात्मानं कृतार्थं कालचोदितः
Senapatyena radheyamabhishichya sutastava
Amanyata tadatmanam kritartham kalachoditah
6.45
कर्णोऽपि राजन्संप्राप्य सेनापत्यमरिंदमः
योगमाज्ञापयामास सूर्यस्योदयनं प्रति
Karnopi rajansamprapya senapatyamarindamah
Yogamagyapayamasa suryasyodayanam prati
6.46
तव पुत्रैर्वृतः कर्णः शुशुभे तत्र भारत
देवैरिव यथा स्कन्दः संग्रामे तारकामये
Tava putrairvritah karnah shushubhe tatra bharata
Devairiva yatha skandah sangrame tarakamaye