UtshovChapter 28
28.1
संजय उवाच
मारिषाधिरथेः श्रुत्वा वचो युद्धाभिनन्दिनः
शल्योऽब्रवीत्पुनः कर्णं निदर्शनमुदाहरन्
Sanjaya uvacha
Marishadhiratheh shrutva vacho yuddhabhinandinah
Shalyobravitpunah karnam nidarshanamudaharan
28.2
यथैव मत्तो मद्येन त्वं तथा न च वा तथा
तथाहं त्वां प्रमाद्यन्तं चिकित्सामि सुहृत्तया
Yathaiva matto madyena tvam tatha na cha va tatha
Tathaham tvam pramadyantam chikitsami suhrittaya
28.3
इमां काकोपमां कर्ण प्रोच्यमानां निबोध मे
श्रुत्वा यथेष्टं कुर्यास्त्वं विहीन कुलपांसन
Imam kakopamam karna prochyamanam nibodha me
Shrutva yatheshtam kuryastvam vihina kulapansana
28.4
नाहमात्मनि किंचिद्वै किल्बिषं कर्ण संस्मरे
येन त्वं मां महाबाहो हन्तुमिच्छस्यनागसम्
Nahamatmani kinchidvai kilbisham karna sansmare
Yena tvam mam mahabaho hantumichchhasyanagasam
28.5
अवश्यं तु मया वाच्यं बुध्यतां यदि ते हितम्
विशेषतो रथस्थेन राज्ञश्चैव हितैषिणा
Avashyam tu maya vachyam budhyatam yadi te hitam
Visheshato rathasthena ragyashchaiva hitaishina
28.6
समं च विषमं चैव रथिनश्च बलाबलम्
श्रमः खेदश्च सततं हयानां रथिना सह
Samam cha vishamam chaiva rathinashcha balabalam
Shramah khedashcha satatam hayanam rathina saha
28.7
आयुधस्य परिज्ञानं रुतं च मृगपक्षिणाम्
भारश्चाप्यतिभारश्च शल्यानां च प्रतिक्रिया
Ayudhasya parigyanam rutam cha mrigapakshinam
Bharashchapyatibharashcha shalyanam cha pratikriya
28.8
अस्त्रयोगश्च युद्धं च निमित्तानि तथैव च
सर्वमेतन्मया ज्ञेयं रथस्यास्य कुटुम्बिना
अतस्त्वां कथये कर्ण निदर्शनमिदं पुनः
Astrayogashcha yuddham cha nimittani tathaiva cha
Sarvametanmaya gyeyam rathasyasya kutumbina
Atastvam kathaye karna nidarshanamidam punah
28.9
वैश्यः किल समुद्रान्ते प्रभूतधनधान्यवान्
यज्वा दानपतिः क्षान्तः स्वकर्मस्थोऽभवच्छुचिः
Vaishyah kila samudrante prabhutadhanadhanyavan
Yajva danapatih kshantah svakarmasthobhavachchhuchih
28.10
बहुपुत्रः प्रियापत्यः सर्वभूतानुकम्पकः
राज्ञो धर्मप्रधानस्य राष्ट्रे वसति निर्भयः
Bahuputrah priyapatyah sarvabhutanukampakah
Ragyo dharmapradhanasya rashtre vasati nirbhayah
28.11
पुत्राणां तस्य बालानां कुमाराणां यशस्विनाम्
काको बहूनामभवदुच्छिष्टकृतभोजनः
Putranam tasya balanam kumaranam yashasvinam
Kako bahunamabhavaduchchhishtakritabhojanah
28.12
तस्मै सदा प्रयच्छन्ति वैश्यपुत्राः कुमारकाः
मांसोदनं दधि क्षीरं पायसं मधुसर्पिषी
Tasmai sada prayachchhanti vaishyaputrah kumarakah
Mansodanam dadhi kshiram payasam madhusarpishi
28.13
स चोच्छिष्टभृतः काको वैश्यपुत्रैः कुमारकैः
सदृशान्पक्षिणो दृप्तः श्रेयसश्चावमन्यते
Sa chochchhishtabhritah kako vaishyaputraih kumarakaih
Sadrishanpakshino driptah shreyasashchavamanyate
28.14
अथ हंसाः समुद्रान्ते कदाचिदभिपातिनः
गरुडस्य गतौ तुल्याश्चक्राङ्गा हृष्टचेतसः
Atha hansah samudrante kadachidabhipatinah
Garudasya gatau tulyashchakranga hrishtachetasah
28.15
कुमारकास्ततो हंसान्दृष्ट्वा काकमथाब्रुवन्
भवानेव विशिष्टो हि पतत्रिभ्यो विहंगम
Kumarakastato hansandrishtva kakamathabruvan
Bhavaneva vishishto hi patatribhyo vihangama
28.16
प्रतार्यमाणस्तु स तैरल्पबुद्धिभिरण्डजः
तद्वचः सत्यमित्येव मौर्ख्याद्दर्पाच्च मन्यते
Prataryamanastu sa tairalpabuddhibhirandajah
Tadvachah satyamityeva maurkhyaddarpachcha manyate
28.17
तान्सोऽभिपत्य जिज्ञासुः क एषां श्रेष्ठभागिति
उच्छिष्टदर्पितः काको बहूनां दूरपातिनाम्
Tansobhipatya jigyasuh ka esham shreshthabhagiti
Uchchhishtadarpitah kako bahunam durapatinam
28.18
तेषां यं प्रवरं मेने हंसानां दूरपातिनाम्
तमाह्वयत दुर्बुद्धिः पताम इति पक्षिणम्
Tesham yam pravaram mene hansanam durapatinam
Tamahvayata durbuddhih patama iti pakshinam
28.19
तच्छ्रुत्वा प्राहसन्हंसा ये तत्रासन्समागताः
भाषतो बहु काकस्य बलिनः पततां वराः
इदमूचुश्च चक्राङ्गा वचः काकं विहंगमाः
Tachchhrutva prahasanhansa ye tatrasansamagatah
Bhashato bahu kakasya balinah patatam varah
Idamuchushcha chakranga vachah kakam vihangamah
28.20
वयं हंसाश्चरामेमां पृथिवीं मानसौकसः
पक्षिणां च वयं नित्यं दूरपातेन पूजिताः
Vayam hansashcharamemam prithivim manasaukasah
Pakshinam cha vayam nityam durapatena pujitah
28.21
कथं नु हंसं बलिनं वज्राङ्गं दूरपातिनम्
काको भूत्वा निपतने समाह्वयसि दुर्मते
कथं त्वं पतनं काक सहास्माभिर्ब्रवीषि तत्
Katham nu hansam balinam vajrangam durapatinam
Kako bhutva nipatane samahvayasi durmate
Katham tvam patanam kaka sahasmabhirbravishi tat
28.22
अथ हंसवचो मूढः कुत्सयित्वा पुनः पुनः
प्रजगादोत्तरं काकः कत्थनो जातिलाघवात्
Atha hansavacho mudhah kutsayitva punah punah
Prajagadottaram kakah katthano jatilaghavat
28.23
शतमेकं च पातानां पतितास्मि न संशयः
शतयोजनमेकैकं विचित्रं विविधं तथा
Shatamekam cha patanam patitasmi na sanshayah
Shatayojanamekaikam vichitram vividham tatha
28.24
उड्डीनमवडीनं च प्रडीनं डीनमेव च
निडीनमथ संडीनं तिर्यक्चातिगतानि च
Uddinamavadinam cha pradinam dinameva cha
Nidinamatha sandinam tiryakchatigatani cha
28.25
विडीनं परिडीनं च पराडीनं सुडीनकम्
अतिडीनं महाडीनं निडीनं परिडीनकम्
Vidinam paridinam cha paradinam sudinakam
Atidinam mahadinam nidinam paridinakam
28.26
गतागतप्रतिगता बह्वीश्च निकुडीनिकाः
कर्तास्मि मिषतां वोऽद्य ततो द्रक्ष्यथ मे बलम्
Gatagatapratigata bahvishcha nikudinikah
Kartasmi mishatam vodya tato drakshyatha me balam
28.27
एवमुक्ते तु काकेन प्रहस्यैको विहंगमः
उवाच हंसस्तं काकं वचनं तन्निबोध मे
Evamukte tu kakena prahasyaiko vihangamah
Uvacha hansastam kakam vachanam tannibodha me
28.28
शतमेकं च पातानां त्वं काक पतिता ध्रुवम्
एकमेव तु ये पातं विदुः सर्वे विहंगमाः
Shatamekam cha patanam tvam kaka patita dhruvam
Ekameva tu ye patam viduh sarve vihangamah
28.29
तमहं पतिता काक नान्यं जानामि कंचन
पत त्वमपि रक्ताक्ष येन वा तेन मन्यसे
Tamaham patita kaka nanyam janami kanchana
Pata tvamapi raktaksha yena va tena manyase
28.30
अथ काकाः प्रजहसुर्ये तत्रासन्समागताः
कथमेकेन पातेन हंसः पातशतं जयेत्
Atha kakah prajahasurye tatrasansamagatah
Kathamekena patena hansah patashatam jayet
28.31
एकेनैव शतस्यैकं पातेनाभिभविष्यति
हंसस्य पतितं काको बलवानाशुविक्रमः
Ekenaiva shatasyaikam patenabhibhavishyati
Hansasya patitam kako balavanashuvikramah
28.32
प्रपेततुः स्पर्धयाथ ततस्तौ हंसवायसौ
एकपाती च चक्राङ्गः काकः पातशतेन च
Prapetatuh spardhayatha tatastau hansavayasau
Ekapati cha chakrangah kakah patashatena cha
28.33
पेतिवानथ चक्राङ्गः पेतिवानथ वायसः
विसिस्मापयिषुः पातैराचक्षाणोऽऽत्मनः क्रियाम्
Petivanatha chakrangah petivanatha vayasah
Visismapayishuh patairachakshanotmanah kriyam
28.34
अथ काकस्य चित्राणि पतितानीतराणि च
दृष्ट्वा प्रमुदिताः काका विनेदुरथ तैः स्वरैः
Atha kakasya chitrani patitanitarani cha
Drishtva pramuditah kaka vineduratha taih svaraih
28.35
हंसांश्चावहसन्ति स्म प्रावदन्नप्रियाणि च
उत्पत्योत्पत्य च प्राहुर्मुहूर्तमिति चेति च
Hansanshchavahasanti sma pravadannapriyani cha
Utpatyotpatya cha prahurmuhurtamiti cheti cha
28.36
वृक्षाग्रेभ्यः स्थलेभ्यश्च निपतन्त्युत्पतन्ति च
कुर्वाणा विविधान्रावानाशंसन्तस्तदा जयम्
Vrikshagrebhyah sthalebhyashcha nipatantyutpatanti cha
Kurvana vividhanravanashansantastada jayam
28.37
हंसस्तु मृदुकेनैव विक्रान्तुमुपचक्रमे
प्रत्यहीयत काकाच्च मुहूर्तमिव मारिष
Hansastu mridukenaiva vikrantumupachakrame
Pratyahiyata kakachcha muhurtamiva marisha
28.38
अवमन्य रयं हंसानिदं वचनमब्रवीत्
योऽसावुत्पतितो हंसः सोऽसावेव प्रहीयते
Avamanya rayam hansanidam vachanamabravit
Yosavutpatito hansah sosaveva prahiyate
28.39
अथ हंसः स तच्छ्रुत्वा प्रापतत्पश्चिमां दिशम्
उपर्युपरि वेगेन सागरं वरुणालयम्
Atha hansah sa tachchhrutva prapatatpashchimam disham
Uparyupari vegena sagaram varunalayam
28.40
ततो भीः प्राविशत्काकं तदा तत्र विचेतसम्
द्वीपद्रुमानपश्यन्तं निपतन्तं श्रमान्वितम्
निपतेयं क्व नु श्रान्त इति तस्मिञ्जलार्णवे
Tato bhih pravishatkakam tada tatra vichetasam
Dvipadrumanapashyantam nipatantam shramanvitam
Nipateyam kva nu shranta iti tasminjalarnave
28.41
अविषह्यः समुद्रो हि बहुसत्त्वगणालयः
महाभूतशतोद्भासी नभसोऽपि विशिष्यते
Avishahyah samudro hi bahusattvaganalayah
Mahabhutashatodbhasi nabhasopi vishishyate
28.42
गाम्भीर्याद्धि समुद्रस्य न विशेषः कुलाधम
दिगम्बराम्भसां कर्ण समुद्रस्था हि दुर्जयाः
विदूरपातात्तोयस्य किं पुनः कर्ण वायसः
Gambhiryaddhi samudrasya na visheshah kuladhama
Digambarambhasam karna samudrastha hi durjayah
Vidurapatattoyasya kim punah karna vayasah
28.43
अथ हंसोऽभ्यतिक्रम्य मुहूर्तमिति चेति च
अवेक्षमाणस्तं काकं नाशक्नोद्व्यपसर्पितुम्
अतिक्रम्य च चक्राङ्गः काकं तं समुदैक्षत
Atha hansobhyatikramya muhurtamiti cheti cha
Avekshamanastam kakam nashaknodvyapasarpitum
Atikramya cha chakrangah kakam tam samudaikshata
28.44
तं तथा हीयमानं च हंसो दृष्ट्वाब्रवीदिदम्
उज्जिहीर्षुर्निमज्जन्तं स्मरन्सत्पुरुषव्रतम्
Tam tatha hiyamanam cha hanso drishtvabravididam
Ujjihirshurnimajjantam smaransatpurushavratam
28.45
बहूनि पतनानि त्वमाचक्षाणो मुहुर्मुहुः
पतस्यव्याहरंश्चेदं न नो गुह्यं प्रभाषसे
Bahuni patanani tvamachakshano muhurmuhuh
Patasyavyaharanshchedam na no guhyam prabhashase
28.46
किं नाम पतनं काक यत्त्वं पतसि सांप्रतम्
जलं स्पृशसि पक्षाभ्यां तुण्डेन च पुनः पुनः
Kim nama patanam kaka yattvam patasi sampratam
Jalam sprishasi pakshabhyam tundena cha punah punah
28.47
स पक्षाभ्यां स्पृशन्नार्तस्तुण्डेन जलमर्णवे
काको दृढं परिश्रान्तः सहसा निपपात ह
Sa pakshabhyam sprishannartastundena jalamarnave
Kako dridham parishrantah sahasa nipapata ha
28.48
हंस उवाच
शतमेकं च पातानां यत्प्रभाषसि वायस
नानाविधानीह पुरा तच्चानृतमिहाद्य ते
Hansa uvacha
Shatamekam cha patanam yatprabhashasi vayasa
Nanavidhaniha pura tachchanritamihadya te
28.49
काक उवाच
उच्छिष्टदर्पितो हंस मन्येऽऽत्मानं सुपर्णवत्
अवमन्य बहूंश्चाहं काकानन्यांश्च पक्षिणः
प्राणैर्हंस प्रपद्ये त्वां द्वीपान्तं प्रापयस्व माम्
Kaka uvacha
Uchchhishtadarpito hansa manyetmanam suparnavat
Avamanya bahunshchaham kakananyanshcha pakshinah
Pranairhansa prapadye tvam dvipantam prapayasva mam
28.50
यद्यहं स्वस्तिमान्हंस स्वदेशं प्राप्नुयां पुनः
न कंचिदवमन्येयमापदो मां समुद्धर
Yadyaham svastimanhansa svadesham prapnuyam punah
Na kanchidavamanyeyamapado mam samuddhara
28.51
तमेवंवादिनं दीनं विलपन्तमचेतनम्
काक काकेति वाशन्तं निमज्जन्तं महार्णवे
Tamevanvadinam dinam vilapantamachetanam
Kaka kaketi vashantam nimajjantam maharnave
28.52
तथैत्य वायसं हंसो जलक्लिन्नं सुदुर्दशम्
पद्भ्यामुत्क्षिप्य वेपन्तं पृष्ठमारोपयच्छनैः
Tathaitya vayasam hanso jalaklinnam sudurdasham
Padbhyamutkshipya vepantam prishthamaropayachchhanaih
28.53
आरोप्य पृष्ठं काकं तं हंसः कर्ण विचेतसम्
आजगाम पुनर्द्वीपं स्पर्धया पेततुर्यतः
Aropya prishtham kakam tam hansah karna vichetasam
Ajagama punardvipam spardhaya petaturyatah
28.54
संस्थाप्य तं चापि पुनः समाश्वास्य च खेचरम्
गतो यथेप्सितं देशं हंसो मन इवाशुगः
Sansthapya tam chapi punah samashvasya cha khecharam
Gato yathepsitam desham hanso mana ivashugah
28.55
उच्छिष्टभोजनात्काको यथा वैश्यकुले तु सः
एवं त्वमुच्छिष्टभृतो धार्तराष्ट्रैर्न संशयः
सदृशाञ्श्रेयसश्चापि सर्वान्कर्णातिमन्यसे
Uchchhishtabhojanatkako yatha vaishyakule tu sah
Evam tvamuchchhishtabhrito dhartarashtrairna sanshayah
Sadrishanshreyasashchapi sarvankarnatimanyase
28.56
द्रोणद्रौणिकृपैर्गुप्तो भीष्मेणान्यैश्च कौरवैः
विराटनगरे पार्थमेकं किं नावधीस्तदा
Dronadraunikripairgupto bhishmenanyaishcha kauravaih
Viratanagare parthamekam kim navadhistada
28.57
यत्र व्यस्ताः समस्ताश्च निर्जिताः स्थ किरीटिना
सृगाला इव सिंहेन क्व ते वीर्यमभूत्तदा
Yatra vyastah samastashcha nirjitah stha kiritina
Srigala iva sinhena kva te viryamabhuttada
28.58
भ्रातरं च हतं दृष्ट्वा निर्जितः सव्यसाचिना
पश्यतां कुरुवीराणां प्रथमं त्वं पलायथाः
Bhrataram cha hatam drishtva nirjitah savyasachina
Pashyatam kuruviranam prathamam tvam palayathah
28.59
तथा द्वैतवने कर्ण गन्धर्वैः समभिद्रुतः
कुरून्समग्रानुत्सृज्य प्रथमं त्वं पलायथाः
Tatha dvaitavane karna gandharvaih samabhidrutah
Kurunsamagranutsrijya prathamam tvam palayathah
28.60
हत्वा जित्वा च गन्धर्वांश्चित्रसेनमुखान्रणे
कर्ण दुर्योधनं पार्थः सभार्यं सममोचयत्
Hatva jitva cha gandharvanshchitrasenamukhanrane
Karna duryodhanam parthah sabharyam samamochayat
28.61
पुनः प्रभावः पार्थस्य पुराणः केशवस्य च
कथितः कर्ण रामेण सभायां राजसंसदि
Punah prabhavah parthasya puranah keshavasya cha
Kathitah karna ramena sabhayam rajasansadi
28.62
सततं च तदश्रौषीर्वचनं द्रोणभीष्मयोः
अवध्यौ वदतोः कृष्णौ संनिधौ वै महीक्षिताम्
Satatam cha tadashraushirvachanam dronabhishmayoh
Avadhyau vadatoh krishnau sannidhau vai mahikshitam
28.63
कियन्तं तत्र वक्ष्यामि येन येन धनंजयः
त्वत्तोऽतिरिक्तः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ब्राह्मणो यथा
Kiyantam tatra vakshyami yena yena dhananjayah
Tvattotiriktah sarvebhyo bhutebhyo brahmano yatha
28.64
इदानीमेव द्रष्टासि प्रधने स्यन्दने स्थितौ
पुत्रं च वसुदेवस्य पाण्डवं च धनंजयम्
Idanimeva drashtasi pradhane syandane sthitau
Putram cha vasudevasya pandavam cha dhananjayam
28.65
देवासुरमनुष्येषु प्रख्यातौ यौ नरर्षभौ
प्रकाशेनाभिविख्यातौ त्वं तु खद्योतवन्नृषु
Devasuramanushyeshu prakhyatau yau nararshabhau
Prakashenabhivikhyatau tvam tu khadyotavannrishu
28.66
एवं विद्वान्मावमंस्थाः सूतपुत्राच्युतार्जुनौ
नृसिंहौ तौ नरश्वा त्वं जोषमास्स्व विकत्थन
Evam vidvanmavamansthah sutaputrachyutarjunau
Nrisinhau tau narashva tvam joshamassva vikatthana