UtshovChapter 91
91.1
संजय उवाच
शृणुष्वैकमना राजन्यन्मां त्वं परिपृच्छसि
द्राव्यमाणे बले तस्मिन्हार्दिक्येन महात्मना
Sanjaya uvacha
Shrinushvaikamana rajanyanmam tvam pariprichchhasi
Dravyamane bale tasminhardikyena mahatmana
91.2
लज्जयावनते चापि प्रहृष्टैश्चैव तावकैः
द्वीपो य आसीत्पाण्डूनामगाधे गाधमिच्छताम्
Lajjayavanate chapi prahrishtaishchaiva tavakaih
Dvipo ya asitpandunamagadhe gadhamichchhatam
91.3
श्रुत्वा तु निनदं भीमं तावकानां महाहवे
शैनेयस्त्वरितो राजन्कृतवर्माणमभ्ययात्
Shrutva tu ninadam bhimam tavakanam mahahave
Shaineyastvarito rajankritavarmanamabhyayat
91.4
कृतवर्मा तु हार्दिक्यः शैनेयं निशितैः शरैः
अवाकिरत्सुसंक्रुद्धस्ततोऽक्रुध्यत सात्यकिः
Kritavarma tu hardikyah shaineyam nishitaih sharaih
Avakiratsusankruddhastatokrudhyata satyakih
91.5
ततः सुनिशितं भल्लं शैनेयः कृतवर्मणे
प्रेषयामास समरे शरांश्च चतुरोऽपरान्
Tatah sunishitam bhallam shaineyah kritavarmane
Preshayamasa samare sharanshcha chaturoparan
91.6
ते तस्य जघ्निरे वाहान्भल्लेनास्याच्छिनद्धनुः
पृष्ठरक्षं तथा सूतमविध्यन्निशितैः शरैः
Te tasya jaghnire vahanbhallenasyachchhinaddhanuh
Prishtharaksham tatha sutamavidhyannishitaih sharaih
91.7
ततस्तं विरथं कृत्वा सात्यकिः सत्यविक्रमः
सेनामस्यार्दयामास शरैः संनतपर्वभिः
Tatastam viratham kritva satyakih satyavikramah
Senamasyardayamasa sharaih sannataparvabhih
91.8
साभज्यताथ पृतना शैनेयशरपीडिता
ततः प्रायाद्वै त्वरितः सात्यकिः सत्यविक्रमः
Sabhajyatatha pritana shaineyasharapidita
Tatah prayadvai tvaritah satyakih satyavikramah
91.9
शृणु राजन्यदकरोत्तव सैन्येषु वीर्यवान्
अतीत्य स महाराज द्रोणानीकमहार्णवम्
Shrinu rajanyadakarottava sainyeshu viryavan
Atitya sa maharaja dronanikamaharnavam
91.10
पराजित्य च संहृष्टः कृतवर्माणमाहवे
यन्तारमब्रवीच्छूरः शनैर्याहीत्यसंभ्रमम्
Parajitya cha sanhrishtah kritavarmanamahave
Yantaramabravichchhurah shanairyahityasambhramam
91.11
दृष्ट्वा तु तव तत्सैन्यं रथाश्वद्विपसंकुलम्
पदातिजनसंपूर्णमब्रवीत्सारथिं पुनः
Drishtva tu tava tatsainyam rathashvadvipasankulam
Padatijanasampurnamabravitsarathim punah
91.12
यदेतन्मेघसंकाशं द्रोणानीकस्य सव्यतः
सुमहत्कुञ्जरानीकं यस्य रुक्मरथो मुखम्
Yadetanmeghasankasham dronanikasya savyatah
Sumahatkunjaranikam yasya rukmaratho mukham
91.13
एते हि बहवः सूत दुर्निवार्याश्च संयुगे
दुर्योधनसमादिष्टा मदर्थे त्यक्तजीविताः
राजपुत्रा महेष्वासाः सर्वे विक्रान्तयोधिनः
Ete hi bahavah suta durnivaryashcha sanyuge
Duryodhanasamadishta madarthe tyaktajivitah
Rajaputra maheshvasah sarve vikrantayodhinah
91.14
त्रिगर्तानां रथोदाराः सुवर्णविकृतध्वजाः
मामेवाभिमुखा वीरा योत्स्यमाना व्यवस्थिताः
Trigartanam rathodarah suvarnavikritadhvajah
Mamevabhimukha vira yotsyamana vyavasthitah
91.15
अत्र मां प्रापय क्षिप्रमश्वांश्चोदय सारथे
त्रिगर्तैः सह योत्स्यामि भारद्वाजस्य पश्यतः
Atra mam prapaya kshipramashvanshchodaya sarathe
Trigartaih saha yotsyami bharadvajasya pashyatah
91.16
ततः प्रायाच्छनैः सूतः सात्वतस्य मते स्थितः
रथेनादित्यवर्णेन भास्वरेण पताकिना
Tatah prayachchhanaih sutah satvatasya mate sthitah
Rathenadityavarnena bhasvarena patakina
91.17
तमूहुः सारथेर्वश्या वल्गमाना हयोत्तमाः
वायुवेगसमाः संख्ये कुन्देन्दुरजतप्रभाः
Tamuhuh sarathervashya valgamana hayottamah
Vayuvegasamah sankhye kundendurajataprabhah
91.18
आपतन्तं रथं तं तु शङ्खवर्णैर्हयोत्तमैः
परिवव्रुस्ततः शूरा गजानीकेन सर्वतः
किरन्तो विविधांस्तीक्ष्णान्सायकाँल्लघुवेधिनः
Apatantam ratham tam tu shankhavarnairhayottamaih
Parivavrustatah shura gajanikena sarvatah
Kiranto vividhanstikshnansayakanllaghuvedhinah
91.19
सात्वतोऽपि शितैर्बाणैर्गजानीकमयोधयत्
पर्वतानिव वर्षेण तपान्ते जलदो महान्
Satvatopi shitairbanairgajanikamayodhayat
Parvataniva varshena tapante jalado mahan
91.20
वज्राशनिसमस्पर्शैर्वध्यमानाः शरैर्गजाः
प्राद्रवन्रणमुत्सृज्य शिनिवीर्यसमीरितैः
Vajrashanisamasparshairvadhyamanah sharairgajah
Pradravanranamutsrijya shiniviryasamiritaih
91.21
शीर्णदन्ता विरुधिरा भिन्नमस्तकपिण्डकाः
विशीर्णकर्णास्यकरा विनियन्तृपताकिनः
Shirnadanta virudhira bhinnamastakapindakah
Vishirnakarnasyakara viniyantripatakinah
91.22
संभिन्नवर्मघण्टाश्च संनिकृत्तमहाध्वजाः
हतारोहा दिशो राजन्भेजिरे भ्रष्टकम्बलाः
Sambhinnavarmaghantashcha sannikrittamahadhvajah
Hataroha disho rajanbhejire bhrashtakambalah
91.23
रुवन्तो विविधान्रावाञ्जलदोपमनिस्वनाः
नाराचैर्वत्सदन्तैश्च सात्वतेन विदारिताः
Ruvanto vividhanravanjaladopamanisvanah
Narachairvatsadantaishcha satvatena vidaritah
91.24
तस्मिन्द्रुते गजानीके जलसंधो महारथः
यत्तः संप्रापयन्नागं रजताश्वरथं प्रति
Tasmindrute gajanike jalasandho maharathah
Yattah samprapayannagam rajatashvaratham prati
91.25
रुक्मवर्णकरः शूरस्तपनीयाङ्गदः शुचिः
कुण्डली मुकुटी शङ्खी रक्तचन्दनरूषितः
Rukmavarnakarah shurastapaniyangadah shuchih
Kundali mukuti shankhi raktachandanarushitah
91.26
शिरसा धारयन्दीप्तां तपनीयमयीं स्रजम्
उरसा धारयन्निष्कं कण्ठसूत्रं च भास्वरम्
Shirasa dharayandiptam tapaniyamayim srajam
Urasa dharayannishkam kanthasutram cha bhasvaram
91.27
चापं च रुक्मविकृतं विधुन्वन्गजमूर्धनि
अशोभत महाराज सविद्युदिव तोयदः
Chapam cha rukmavikritam vidhunvangajamurdhani
Ashobhata maharaja savidyudiva toyadah
91.28
तमापतन्तं सहसा मागधस्य गजोत्तमम्
सात्यकिर्वारयामास वेलेवोद्वृत्तमर्णवम्
Tamapatantam sahasa magadhasya gajottamam
Satyakirvarayamasa velevodvrittamarnavam
91.29
नागं निवारितं दृष्ट्वा शैनेयस्य शरोत्तमैः
अक्रुध्यत रणे राजञ्जलसंधो महाबलः
Nagam nivaritam drishtva shaineyasya sharottamaih
Akrudhyata rane rajanjalasandho mahabalah
91.30
ततः क्रुद्धो महेष्वासो मार्गणैर्भारसाधनैः
अविध्यत शिनेः पौत्रं जलसंधो महोरसि
Tatah kruddho maheshvaso marganairbharasadhanaih
Avidhyata shineh pautram jalasandho mahorasi
91.31
ततोऽपरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च
अस्यतो वृष्णिवीरस्य निचकर्त शरासनम्
Tatoparena bhallena pitena nishitena cha
Asyato vrishnivirasya nichakarta sharasanam
91.32
सात्यकिं छिन्नधन्वानं प्रहसन्निव भारत
अविध्यन्मागधो वीरः पञ्चभिर्निशितैः शरैः
Satyakim chhinnadhanvanam prahasanniva bharata
Avidhyanmagadho virah panchabhirnishitaih sharaih
91.33
स विद्धो बहुभिर्बाणैर्जलसंधेन वीर्यवान्
नाकम्पत महाबाहुस्तदद्भुतमिवाभवत्
Sa viddho bahubhirbanairjalasandhena viryavan
Nakampata mahabahustadadbhutamivabhavat
91.34
अचिन्तयन्वै स शरान्नात्यर्थं संभ्रमाद्बली
धनुरन्यत्समादाय तिष्ठ तिष्ठेत्युवाच ह
Achintayanvai sa sharannatyartham sambhramadbali
Dhanuranyatsamadaya tishtha tishthetyuvacha ha
91.35
एतावदुक्त्वा शैनेयो जलसंधं महोरसि
विव्याध षष्ट्या सुभृशं शराणां प्रहसन्निव
Etavaduktva shaineyo jalasandham mahorasi
Vivyadha shashtya subhrisham sharanam prahasanniva
91.36
क्षुरप्रेण च पीतेन मुष्टिदेशे महद्धनुः
जलसंधस्य चिच्छेद विव्याध च त्रिभिः शरैः
Kshuraprena cha pitena mushtideshe mahaddhanuh
Jalasandhasya chichchheda vivyadha cha tribhih sharaih
91.37
जलसंधस्तु तत्त्यक्त्वा सशरं वै शरासनम्
तोमरं व्यसृजत्तूर्णं सात्यकिं प्रति मारिष
Jalasandhastu tattyaktva sasharam vai sharasanam
Tomaram vyasrijatturnam satyakim prati marisha
91.38
स निर्भिद्य भुजं सव्यं माधवस्य महारणे
अभ्यगाद्धरणीं घोरः श्वसन्निव महोरगः
Sa nirbhidya bhujam savyam madhavasya maharane
Abhyagaddharanim ghorah shvasanniva mahoragah
91.39
निर्भिन्ने तु भुजे सव्ये सात्यकिः सत्यविक्रमः
त्रिंशद्भिर्विशिखैस्तीक्ष्णैर्जलसंधमताडयत्
Nirbhinne tu bhuje savye satyakih satyavikramah
Trinshadbhirvishikhaistikshnairjalasandhamatadayat
91.40
प्रगृह्य तु ततः खड्गं जलसंधो महाबलः
आर्षभं चर्म च महच्छतचन्द्रमलंकृतम्
तत आविध्य तं खड्गं सात्वतायोत्ससर्ज ह
Pragrihya tu tatah khadgam jalasandho mahabalah
Arshabham charma cha mahachchhatachandramalankritam
Tata avidhya tam khadgam satvatayotsasarja ha
91.41
शैनेयस्य धनुश्छित्त्वा स खड्गो न्यपतन्महीम्
अलातचक्रवच्चैव व्यरोचत महीं गतः
Shaineyasya dhanushchhittva sa khadgo nyapatanmahim
Alatachakravachchaiva vyarochata mahim gatah
91.42
अथान्यद्धनुरादाय सर्वकायावदारणम्
शालस्कन्धप्रतीकाशमिन्द्राशनिसमस्वनम्
विस्फार्य विव्यधे क्रुद्धो जलसंधं शरेण ह
Athanyaddhanuradaya sarvakayavadaranam
Shalaskandhapratikashamindrashanisamasvanam
Vispharya vivyadhe kruddho jalasandham sharena ha
91.43
ततः साभरणौ बाहू क्षुराभ्यां माधवोत्तमः
साङ्गदौ जलसंधस्य चिच्छेद प्रहसन्निव
Tatah sabharanau bahu kshurabhyam madhavottamah
Sangadau jalasandhasya chichchheda prahasanniva
91.44
तौ बाहू परिघप्रख्यौ पेततुर्गजसत्तमात्
वसुंधराधराद्भ्रष्टौ पञ्चशीर्षाविवोरगौ
Tau bahu parighaprakhyau petaturgajasattamat
Vasundharadharadbhrashtau panchashirshavivoragau
91.45
ततः सुदंष्ट्रं सुहनु चारुकुण्डलमुन्नसम्
क्षुरेणास्य तृतीयेन शिरश्चिच्छेद सात्यकिः
Tatah sudanshtram suhanu charukundalamunnasam
Kshurenasya tritiyena shirashchichchheda satyakih
91.46
तत्पातितशिरोबाहुकबन्धं भीमदर्शनम्
द्विरदं जलसंधस्य रुधिरेणाभ्यषिञ्चत
Tatpatitashirobahukabandham bhimadarshanam
Dviradam jalasandhasya rudhirenabhyashinchata
91.47
जलसंधं निहत्याजौ त्वरमाणस्तु सात्वतः
नैषादिं पातयामास गजस्कन्धाद्विशां पते
Jalasandham nihatyajau tvaramanastu satvatah
Naishadim patayamasa gajaskandhadvisham pate
91.48
रुधिरेणावसिक्ताङ्गो जलसंधस्य कुञ्जरः
विलम्बमानमवहत्संश्लिष्टं परमासनम्
Rudhirenavasiktango jalasandhasya kunjarah
Vilambamanamavahatsanshlishtam paramasanam
91.49
शरार्दितः सात्वतेन मर्दमानः स्ववाहिनीम्
घोरमार्तस्वरं कृत्वा विदुद्राव महागजः
Shararditah satvatena mardamanah svavahinim
Ghoramartasvaram kritva vidudrava mahagajah
91.50
हाहाकारो महानासीत्तव सैन्यस्य मारिष
जलसंधं हतं दृष्ट्वा वृष्णीनामृषभेण ह
Hahakaro mahanasittava sainyasya marisha
Jalasandham hatam drishtva vrishninamrishabhena ha
91.51
विमुखाश्चाभ्यधावन्त तव योधाः समन्ततः
पलायने कृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये
Vimukhashchabhyadhavanta tava yodhah samantatah
Palayane kritotsaha nirutsaha dvishajjaye
91.52
एतस्मिन्नन्तरे राजन्द्रोणः शस्त्रभृतां वरः
अभ्ययाज्जवनैरश्वैर्युयुधानं महारथम्
Etasminnantare rajandronah shastrabhritam varah
Abhyayajjavanairashvairyuyudhanam maharatham
91.53
तमुदीर्णं तथा दृष्ट्वा शैनेयं कुरुपुंगवाः
द्रोणेनैव सह क्रुद्धाः सात्यकिं पर्यवारयन्
Tamudirnam tatha drishtva shaineyam kurupungavah
Dronenaiva saha kruddhah satyakim paryavarayan
91.54
ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां सात्वतस्य च
द्रोणस्य च रणे राजन्घोरं देवासुरोपमम्
Tatah pravavrite yuddham kurunam satvatasya cha
Dronasya cha rane rajanghoram devasuropamam