UtshovChapter 6
6.1
संजय उवाच
सेनापत्यं तु संप्राप्य भारद्वाजो महारथः
युयुत्सुर्व्यूह्य सैन्यानि प्रायात्तव सुतैः सह
Sanjaya uvacha
Senapatyam tu samprapya bharadvajo maharathah
Yuyutsurvyuhya sainyani prayattava sutaih saha
6.2
सैन्धवश्च कलिङ्गश्च विकर्णश्च तवात्मजः
दक्षिणं पार्श्वमास्थाय समतिष्ठन्त दंशिताः
Saindhavashcha kalingashcha vikarnashcha tavatmajah
Dakshinam parshvamasthaya samatishthanta danshitah
6.3
प्रपक्षः शकुनिस्तेषां प्रवरैर्हयसादिभिः
ययौ गान्धारकैः सार्धं विमलप्रासयोधिभिः
Prapakshah shakunistesham pravarairhayasadibhih
Yayau gandharakaih sardham vimalaprasayodhibhih
6.4
कृपश्च कृतवर्मा च चित्रसेनो विविंशतिः
दुःशासनमुखा यत्ताः सव्यं पार्श्वमपालयन्
Kripashcha kritavarma cha chitraseno vivinshatih
Duhshasanamukha yattah savyam parshvamapalayan
6.5
तेषां प्रपक्षाः काम्बोजाः सुदक्षिणपुरःसराः
ययुरश्वैर्महावेगैः शकाश्च यवनैः सह
Tesham prapakshah kambojah sudakshinapurahsarah
Yayurashvairmahavegaih shakashcha yavanaih saha
6.6
मद्रास्त्रिगर्ताः साम्बष्ठाः प्रतीच्योदीच्यवासिनः
शिबयः शूरसेनाश्च शूद्राश्च मलदैः सह
Madrastrigartah sambashthah pratichyodichyavasinah
Shibayah shurasenashcha shudrashcha maladaih saha
6.7
सौवीराः कितवाः प्राच्या दाक्षिणात्याश्च सर्वशः
तवात्मजं पुरस्कृत्य सूतपुत्रस्य पृष्ठतः
Sauvirah kitavah prachya dakshinatyashcha sarvashah
Tavatmajam puraskritya sutaputrasya prishthatah
6.8
हर्षयन्सर्वसैन्यानि बलेषु बलमादधत्
ययौ वैकर्तनः कर्णः प्रमुखे सर्वधन्विनाम्
Harshayansarvasainyani baleshu balamadadhat
Yayau vaikartanah karnah pramukhe sarvadhanvinam
6.9
तस्य दीप्तो महाकायः स्वान्यनीकानि हर्षयन्
हस्तिकक्ष्यामहाकेतुर्बभौ सूर्यसमद्युतिः
Tasya dipto mahakayah svanyanikani harshayan
Hastikakshyamahaketurbabhau suryasamadyutih
6.10
न भीष्मव्यसनं कश्चिद्दृष्ट्वा कर्णममन्यत
विशोकाश्चाभवन्सर्वे राजानः कुरुभिः सह
Na bhishmavyasanam kashchiddrishtva karnamamanyata
Vishokashchabhavansarve rajanah kurubhih saha
6.11
हृष्टाश्च बहवो योधास्तत्राजल्पन्त संगताः
न हि कर्णं रणे दृष्ट्वा युधि स्थास्यन्ति पाण्डवाः
Hrishtashcha bahavo yodhastatrajalpanta sangatah
Na hi karnam rane drishtva yudhi sthasyanti pandavah
6.12
कर्णो हि समरे शक्तो जेतुं देवान्सवासवान्
किमु पाण्डुसुतान्युद्धे हीनवीर्यपराक्रमान्
Karno hi samare shakto jetum devansavasavan
Kimu pandusutanyuddhe hinaviryaparakraman
6.13
भीष्मेण तु रणे पार्थाः पालिता बाहुशालिना
तांस्तु कर्णः शरैस्तीक्ष्णैर्नाशयिष्यत्यसंशयम्
Bhishmena tu rane parthah palita bahushalina
Tanstu karnah sharaistikshnairnashayishyatyasanshayam
6.14
एवं ब्रुवन्तस्तेऽन्योन्यं हृष्टरूपा विशां पते
राधेयं पूजयन्तश्च प्रशंसन्तश्च निर्ययुः
Evam bruvantastenyonyam hrishtarupa visham pate
Radheyam pujayantashcha prashansantashcha niryayuh
6.15
अस्माकं शकटव्यूहो द्रोणेन विहितोऽभवत्
परेषां क्रौञ्च एवासीद्व्यूहो राजन्महात्मनाम्
प्रीयमाणेन विहितो धर्मराजेन भारत
Asmakam shakatavyuho dronena vihitobhavat
Paresham krauncha evasidvyuho rajanmahatmanam
Priyamanena vihito dharmarajena bharata
6.16
व्यूहप्रमुखतस्तेषां तस्थतुः पुरुषर्षभौ
वानरध्वजमुच्छ्रित्य विष्वक्सेनधनंजयौ
Vyuhapramukhatastesham tasthatuh purusharshabhau
Vanaradhvajamuchchhritya vishvaksenadhananjayau
6.17
ककुदं सर्वसैन्यानां लक्ष्म सर्वधनुष्मताम्
आदित्यपथगः केतुः पार्थस्यामिततेजसः
Kakudam sarvasainyanam lakshma sarvadhanushmatam
Adityapathagah ketuh parthasyamitatejasah
6.18
दीपयामास तत्सैन्यं पाण्डवस्य महात्मनः
यथा प्रज्वलितः सूर्यो युगान्ते वै वसुंधराम्
Dipayamasa tatsainyam pandavasya mahatmanah
Yatha prajvalitah suryo yugante vai vasundharam
6.19
अस्यतामर्जुनः श्रेष्ठो गाण्डीवं धनुषां वरम्
वासुदेवश्च भूतानां चक्राणां च सुदर्शनम्
Asyatamarjunah shreshtho gandivam dhanusham varam
Vasudevashcha bhutanam chakranam cha sudarshanam
6.20
चत्वार्येतानि तेजांसि वहञ्श्वेतहयो रथः
परेषामग्रतस्तस्थौ कालचक्रमिवोद्यतम्
Chatvaryetani tejansi vahanshvetahayo rathah
Pareshamagratastasthau kalachakramivodyatam
6.21
एवमेतौ महात्मानौ बलसेनाग्रगावुभौ
तावकानां मुखं कर्णः परेषां च धनंजयः
Evametau mahatmanau balasenagragavubhau
Tavakanam mukham karnah paresham cha dhananjayah
6.22
ततो जाताभिसंरम्भौ परस्परवधैषिणौ
अवेक्षेतां तदान्योन्यं समरे कर्णपाण्डवौ
Tato jatabhisanrambhau parasparavadhaishinau
Avekshetam tadanyonyam samare karnapandavau
6.23
ततः प्रयाते सहसा भारद्वाजे महारथे
अन्तर्नादेन घोरेण वसुधा समकम्पत
Tatah prayate sahasa bharadvaje maharathe
Antarnadena ghorena vasudha samakampata
6.24
ततस्तुमुलमाकाशमावृणोत्सदिवाकरम्
वातोद्धूतं रजस्तीव्रं कौशेयनिकरोपमम्
Tatastumulamakashamavrinotsadivakaram
Vatoddhutam rajastivram kausheyanikaropamam
6.25
अनभ्रे प्रववर्ष द्यौर्मांसास्थिरुधिराण्युत
गृध्राः श्येना बडाः कङ्का वायसाश्च सहस्रशः
उपर्युपरि सेनां ते तदा पर्यपतन्नृप
Anabhre pravavarsha dyaurmansasthirudhiranyuta
Gridhrah shyena badah kanka vayasashcha sahasrashah
Uparyupari senam te tada paryapatannripa
6.26
गोमायवश्च प्राक्रोशन्भयदान्दारुणान्रवान्
अकार्षुरपसव्यं च बहुशः पृतनां तव
चिखादिषन्तो मांसानि पिपासन्तश्च शोणितम्
Gomayavashcha prakroshanbhayadandarunanravan
Akarshurapasavyam cha bahushah pritanam tava
Chikhadishanto mansani pipasantashcha shonitam
6.27
अपतद्दीप्यमाना च सनिर्घाता सकम्पना
उल्का ज्वलन्ती संग्रामे पुच्छेनावृत्य सर्वशः
Apataddipyamana cha sanirghata sakampana
Ulka jvalanti sangrame puchchhenavritya sarvashah
6.28
परिवेषो महांश्चापि सविद्युत्स्तनयित्नुमान्
भास्करस्याभवद्राजन्प्रयाते वाहिनीपतौ
Parivesho mahanshchapi savidyutstanayitnuman
Bhaskarasyabhavadrajanprayate vahinipatau
6.29
एते चान्ये च बहवः प्रादुरासन्सुदारुणाः
उत्पाता युधि वीराणां जीवितक्षयकारकाः
Ete chanye cha bahavah pradurasansudarunah
Utpata yudhi viranam jivitakshayakarakah
6.30
ततः प्रववृते युद्धं परस्परवधैषिणाम्
कुरुपाण्डवसैन्यानां शब्देनानादयज्जगत्
Tatah pravavrite yuddham parasparavadhaishinam
Kurupandavasainyanam shabdenanadayajjagat
6.31
ते त्वन्योन्यं सुसंरब्धाः पाण्डवाः कौरवैः सह
प्रत्यघ्नन्निशितैर्बाणैर्जयगृद्धाः प्रहारिणः
Te tvanyonyam susanrabdhah pandavah kauravaih saha
Pratyaghnannishitairbanairjayagriddhah praharinah
6.32
स पाण्डवानां महतीं महेष्वासो महाद्युतिः
वेगेनाभ्यद्रवत्सेनां किरञ्शरशतैः शितैः
Sa pandavanam mahatim maheshvaso mahadyutih
Vegenabhyadravatsenam kiransharashataih shitaih
6.33
द्रोणमभ्युद्यतं दृष्ट्वा पाण्डवाः सह सृञ्जयैः
प्रत्यगृह्णंस्तदा राजञ्शरवर्षैः पृथक्पृथक्
Dronamabhyudyatam drishtva pandavah saha srinjayaih
Pratyagrihnanstada rajansharavarshaih prithakprithak
6.34
संक्षोभ्यमाणा द्रोणेन भिद्यमाना महाचमूः
व्यशीर्यत सपाञ्चाला वातेनेव बलाहकाः
Sankshobhyamana dronena bhidyamana mahachamuh
Vyashiryata sapanchala vateneva balahakah
6.35
बहूनीह विकुर्वाणो दिव्यान्यस्त्राणि संयुगे
अपीडयत्क्षणेनैव द्रोणः पाण्डवसृञ्जयान्
Bahuniha vikurvano divyanyastrani sanyuge
Apidayatkshanenaiva dronah pandavasrinjayan
6.36
ते वध्यमाना द्रोणेन वासवेनेव दानवाः
पाञ्चालाः समकम्पन्त धृष्टद्युम्नपुरोगमाः
Te vadhyamana dronena vasaveneva danavah
Panchalah samakampanta dhrishtadyumnapurogamah
6.37
ततो दिव्यास्त्रविच्छूरो याज्ञसेनिर्महारथः
अभिनच्छरवर्षेण द्रोणानीकमनेकधा
Tato divyastravichchhuro yagyasenirmaharathah
Abhinachchharavarshena dronanikamanekadha
6.38
द्रोणस्य शरवर्षैस्तु शरवर्षाणि भागशः
संनिवार्य ततः सेनां कुरूनप्यवधीद्बली
Dronasya sharavarshaistu sharavarshani bhagashah
Sannivarya tatah senam kurunapyavadhidbali
6.39
संहृत्य तु ततो द्रोणः समवस्थाप्य चाहवे
स्वमनीकं महाबाहुः पार्षतं समुपाद्रवत्
Sanhritya tu tato dronah samavasthapya chahave
Svamanikam mahabahuh parshatam samupadravat
6.40
स बाणवर्षं सुमहदसृजत्पार्षतं प्रति
मघवान्समभिक्रुद्धः सहसा दानवेष्विव
Sa banavarsham sumahadasrijatparshatam prati
Maghavansamabhikruddhah sahasa danaveshviva
6.41
ते कम्प्यमाना द्रोणेन बाणैः पाण्डवसृञ्जयाः
पुनः पुनरभज्यन्त सिंहेनेवेतरे मृगाः
Te kampyamana dronena banaih pandavasrinjayah
Punah punarabhajyanta sinhenevetare mrigah
6.42
अथ पर्यपतद्द्रोणः पाण्डवानां बलं बली
अलातचक्रवद्राजंस्तदद्भुतमिवाभवत्
Atha paryapataddronah pandavanam balam bali
Alatachakravadrajanstadadbhutamivabhavat
6.43
खचरनगरकल्पं कल्पितं शास्त्रदृष्ट्या; चलदनिलपताकं ह्रादिनं वल्गिताश्वम्
स्फटिकविमलकेतुं तापनं शात्रवाणां; रथवरमधिरूढः संजहारारिसेनाम्
Khacharanagarakalpam kalpitam shastradrishtya; chaladanilapatakam hradinam valgitashvam
Sphatikavimalaketum tapanam shatravanam; rathavaramadhirudhah sanjahararisenam